0100 nima uchun kerak
Bino, stanok, mashina, kompyuter — bular bir kunda ishlatilib tugamaydi, korxonaga yillar davomida xizmat qiladi. Shunday mol-mulk 0100 guruhida hisobga olinadi. Yo'riqnomaning 3-bandiga ko'ra bu yerda korxonaga mulk huquqi bilan tegishli asosiy vositalar — foydalanilayotgan, konservatsiya qilingan va operativ ijaraga berilganlari — yig'iladi.
Qaysi aktiv asosiy vosita hisoblanishi korxona hisob siyosatida 5-sonli BHMS «Asosiy vositalar»ga muvofiq belgilanadi (5-band).
Sub-schyotlar: har bir obyektning o'z «uyi»
Guruh ichida 12 ta sub-schyot bor, har bir obyekt o'z turiga mos sub-schyotda yuritiladi.
| Sub-schyot | Nima uchun |
|---|---|
| 0110 «Yer» | Mulk huquqi asosida berilgan yer maydonlari |
| 0111 «Yerni obodonlashtirish» | Yer tuzilishini o'zgartirish, kirish yo'llari, to'xtash maydonlari, devor va inshootlar holatini yaxshilash xarajatlari |
| 0112 «Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish» | Moliyaviy ijaradagi mulkni yaxshilashga ketgan kapital xarajatlar |
| 0120 «Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar» | Binolar, inshootlar, elektr quvvati, issiqlik va gaz uzatish tarmoqlari |
| 0130 «Mashina va asbob-uskunalar» | Kuchlantiruvchi va ishchi mashinalar, o'lchov, boshqaruv va laboratoriya uskunalari, boshqa mashinalar |
| 0140 «Mebel va ofis jihozlari» | Ishlab chiqarish va boshqaruv uchun mebel hamda ofis jihozlari |
| 0150 «Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi» | Kompyuterlar va boshqa kompyuter jihozlari, hisoblash texnikasi |
| 0160 «Transport vositalari» | Avtomobil, temir yo'l, suv va havo transporti, magistral quvurlar |
| 0170 «Ishchi va mahsuldor hayvonlar» | Ishchi kuchi sifatida foydalaniladigan va mahsulot beradigan hayvonlar |
| 0180 «Ko'p yillik o'simliklar» | Ko'kalamzorlashtirish, dekorativ va meva-rezavor o'simliklar, yashil devorlar |
| 0190 «Boshqa asosiy vositalar» | Yuqoridagilarga kirmagan asosiy vositalar |
| 0199 «Konservatsiya qilingan asosiy vositalar» | Belgilangan tartibda konservatsiyaga qo'yilgan obyektlar |
Har bir qatordagi tavsif 11–22-bandlar mazmunini qisqa ifodalaydi.
Aktiv schyot: bu nimani anglatadi
Rejada 0100 «A» (aktiv) turida. 21-son BHMSning 3-bandiga ko'ra aktiv hisobvaraqda resurs qoldig'i va ko'payishi debetda, kamayishi kreditda yoziladi. Demak:
- yangi obyekt kirim qilinsa yoki qayta baholashda qiymati oshsa — debet;
- obyekt sotilsa, tugatilsa, boshqa joyga berilsa — kredit;
- debet qoldiq korxonadagi asosiy vositalarning boshlang'ich (qayta baholangan) qiymatini ko'rsatadi.
Debetga nima yoziladi
Obyekt qayerdan kelganiga qarab juft schyot o'zgaradi (23-band jadvali):
| Obyekt qayerdan keldi | Kredit |
|---|---|
| Korxona o'zi qurdi yoki pudratchi qurib berdi | 0810 |
| Sotib olindi | 0820 |
| Moliyaviy ijara tugab, mulkka o'tdi | 0310 |
| Ta'sischi ustav kapitaliga ulush sifatida kiritdi yoki aksiyalarga to'lov sifatida keldi | 4610 |
| Tekinga olindi | 8530 |
| Ajratilgan bo'linma, shu'ba yoki qaram xo'jalik jamiyatidan keldi | 6110, 6120 |
| Inventarizatsiyada hisobda yo'q obyekt topildi | 9390 |
Shu jadvalga ko'ra debetga yana quyidagilar yoziladi: modernizatsiya, rekonstruksiya va boshqa yaxshilashlar natijasida boshlang'ich qiymatning oshishi (Kt 0890); yerni obodonlashtirish xarajatlarini 0111 ga o'tkazish (Kt 0850); moliyaviy ijaradagi mulkni obodonlashtirish xarajatlarini 0112 ga o'tkazish (Kt 0860); ishchi va mahsuldor hayvonlarni 0170 ga kirim qilish (Kt 0840); qayta baholashda qiymatning oshishi (Kt 8510).
Kreditga nima yoziladi
10-bandga ko'ra obyekt hisobdan chiqarilganda uning boshlang'ich qiymati 0100 dan 9210 «Asosiy vositalarning chiqib ketishi» debetiga o'tkaziladi. 23-band jadvalining 13-qatoriga ko'ra shu yo'l bilan quyidagilar yoziladi: tugatish, sotish, ayirboshlash, tekinga berish, ustav kapitaliga ulush qilib berish, nodavlat notijorat tashkilot mulkini shakllantirishga mulkiy badal qilib berish, moliyaviy ijaraga berish, kamomad yoki yo'qotish aniqlanishi, ishtirokchi yuridik shaxs tarkibidan chiqqanda u bilan asosiy vosita orqali hisob-kitob qilish. Ajratilgan bo'linmaga berish (Dt 4110) va konservatsiyaga o'tkazish (Dt 0199) ham 0110-0190 kreditidan yoziladi. Qayta baholashda qiymat kamaytirilsa, 0110-0199 kreditlanadi (Dt 8510).
Nimalarga e'tibor berish kerak
- Eskirish bu yerda emas. 0100 obyektni boshlang'ich qiymatda saqlaydi. Yig'ilgan eskirish alohida — 0200 «Asosiy vositalarning eskirishi»da yuritiladi. Ikkalasining farqi balansdagi qoldiq qiymatdir.
- Yerga qo'shimcha xarajatlar. 11-bandga ko'ra yer sotib olishdagi qo'shimcha xarajatlar — ko'chmas mulk agentining komission mukofoti, advokat xizmati haqi, xarid bilan bog'liq soliqlar, zovurlar qiymati, tozalash va tekislash — 0110 debetida yig'iladi.
- Analitik hisob. 4-bandga ko'ra analitik hisob respublika hududidagi va xorijdagi asosiy vositalar bo'yicha alohida ma'lumot olish imkonini berishi kerak.
- Har bir obyektga inventar raqam berib, kartochkada kirim manbasi (0810, 0820, 4610...) ko'rsatib qo'yilsa, keyinchalik qayta baholash va chiqib ketishni yozish yengillashadi (amaliy maslahat).
Asosiy provodkalar 12
Debet va Kredit 21-son BHMS 2-ilovasidagi namunaviy jadvaldagidek. Operatsiya matni jadval mazmunining qisqa bayoni.
| Operatsiya | Debet | Kredit | Manba |
|---|---|---|---|
| Qurib bitkazilgan va foydalanishga topshirilgan obyekt asosiy vositalarga o'tkazildi | 0110–0190 | 0810 | 21-son BHMS, 23-band, 1-qator |
| Oldi-sotdi shartnomasi bo'yicha olingan obyekt asosiy vositalarga kiritildi | 0110–0190 | 0820 | 21-son BHMS, 23-band, 2-qator |
| Moliyaviy ijara tugagach, ijaradagi obyekt asosiy vositalar tarkibiga qabul qilindi | 0110–0190 | 0310 | 21-son BHMS, 23-band, 3-qator |
| Ta'sischi ustav kapitaliga ulush sifatida asosiy vosita kiritdi | 0110–0190 | 4610 | 21-son BHMS, 23-band, 4-qator |
| Asosiy vosita tekinga olindi | 0110–0190 | 8530 | 21-son BHMS, 23-band, 5-qator |
| Modernizatsiya, rekonstruksiya natijasida boshlang'ich qiymat oshdi | 0110–0190 | 0890 | 21-son BHMS, 23-band, 7-qator |
| Qayta baholashda asosiy vosita qiymati oshirildi | 0110–0199 | 8510 | 21-son BHMS, 23-band, 11-qator, a) kichik qator |
| Qayta baholashda asosiy vosita qiymati kamaytirildi | 8510 | 0110–0199 | 21-son BHMS, 23-band, 11-qator, b) kichik qator |
| Inventarizatsiyada hisobga olinmagan asosiy vosita aniqlanib, kirim qilindi | 0100 | 9390 | 21-son BHMS, 23-band, 12-qator |
| Sotilgan, tugatilgan yoki boshqacha chiqib ketgan obyektning boshlang'ich qiymati hisobdan chiqarildi | 9210 | 0110–0190 | 21-son BHMS, 23-band, 13-qator |
| Asosiy vosita ajratilgan bo'linmaga berildi | 4110 | 0110–0190 | 21-son BHMS, 23-band, 14-qator |
| Asosiy vosita belgilangan tartibda konservatsiyaga o'tkazildi | 0199 | 0110–0190 | 21-son BHMS, 23-band, 15-qator |
Misol
«Shofirkon Bosma» MChJ (o'ylab topilgan bosmaxona) yil boshida quyidagi asosiy vositalarga ega edi: bino (0120) — 600 000 000 so'm, bosma uskunalari (0130) — 240 000 000 so'm, kompyuterlar (0150) — 36 000 000 so'm. Jami 0100 bo'yicha qoldiq 876 000 000 so'm. Yil davomida:
| № | Operatsiya | Dt | Kt | Summa, so'm |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Xarid qilingan ofset bosma mashinasi (0820 da yig'ilgan qiymati) foydalanishga berildi | 0130 | 0820 | 180 000 000 |
| 2 | Yangi ta'sischi ulushi hisobiga yuk avtomobili kiritdi | 0160 | 4610 | 150 000 000 |
| 3 | Hamkor tashkilot ikki noutbukni tekinga berdi | 0150 | 8530 | 12 000 000 |
| 4 | Inventarizatsiyada hisobda yo'q rangli printer topildi | 0100 | 9390 | 4 000 000 |
| 5 | Eski qog'oz kesish stanogi sotildi (boshlang'ich qiymati) | 9210 | 0130 | 60 000 000 |
Provodkalar manbasi: 23-band jadvali, mos ravishda 2-, 4-, 5-, 12- va 13-qatorlar. Printer 0150 sub-schyotida yuritiladi.
Yil oxiridagi qoldiq sub-schyotlar bo'yicha:
| Sub-schyot | Hisob | Summa, so'm |
|---|---|---|
| 0120 | o'zgarmadi | 600 000 000 |
| 0130 | 240 000 000 + 180 000 000 − 60 000 000 | 360 000 000 |
| 0150 | 36 000 000 + 12 000 000 + 4 000 000 | 52 000 000 |
| 0160 | 0 + 150 000 000 | 150 000 000 |
| Jami 0100 | 1 162 000 000 |
Tekshiruv: 876 000 000 + 180 000 000 + 150 000 000 + 12 000 000 + 4 000 000 − 60 000 000 = 1 162 000 000 so'm. Sotilgan stanokka yig'ilgan eskirish esa 0200 dan alohida yozuv bilan 9210 ga o'tkaziladi — buni 0200 sahifasida ko'ring (misol muallif tomonidan tuzilgan).