Savol-javob

Vaqtingiz — 10 ish kuni. Bu 121¹-modda tartibi: soliq qarzi bor tashkilot yoki yakka tartibdagi tadbirkor soliq qarzini o'z debitori hisobidan undirishni so'rashi mumkin. Debitor — o'ziga pul qarz bo'lgan shaxs, ya'ni bu holda siz (yetkazib beruvchiga qarzdorsiz). Modda O'RQ-1108-son Qonun bilan kiritilgan va 2026-yil 1-yanvardan amal qiladi.

Tartib bosqichlari:

Eng muhim xavf — jim turish. Rad javobi berilmasa yoki xat javobsiz qolsa, debitorlik qarzi tan olingan va undirishga rozilik berilgan hisoblanadi. Imzolangan dalolatnoma esa kreditor (yetkazib beruvchi) imzosi bor-yo'qligidan qat'i nazar, undirishni sizga qaratish uchun asos bo'ladi. Soliq organi qarzingizni o'zi aniqlagan hollarda ham (o'zidagi ma'lumot yoki tekshiruv natijasi bo'yicha) shu tartib qo'llanadi: xat qarz aniqlangan kundan 3 ish kuni ichida sizga va yetkazib beruvchiga yuboriladi; siz va yetkazib beruvchi uni tasdiqlashi yoki asoslab rad etishi uchun xatni olgan kundan 10 ish kuni bor.

Undiruv sizga qaratilmaydigan hollar (modda bo'yicha to'liq ro'yxat, yetti ta). Bunda «debitor» — siz: 1. Siz qarz summasini asoslab rad etgan bo'lsangiz. 2. Da'vo muddati o'tgan bo'lsa. 3. Sizdan undirilishi kerak bo'lgan shu summa bo'yicha sud hujjati majburiy ijro organida turgan bo'lsa; yoki uni ijroga berish muddati o'tgan bo'lsa; yoki ijro harakatlari to'xtatilgan, tugatilgan, kechiktirilgan yoxud bo'lib-bo'lib ijro etilayotgan bo'lsa. 4. Debitor O'zbekiston Respublikasining soliq to'lovchisi bo'lmasa. 5. Debitor jismoniy shaxs bo'lsa. 6. Debitor tugatilmoqda bo'lsa yoki uning to'lovga qobiliyatsizligi bo'yicha ish qo'zg'atilgan bo'lsa. 7. Debitorning faoliyati tugatilgan yoki u yuridik shaxslarning davlat reyestridan chiqarilgan bo'lsa.

Agar pulni yetkazib beruvchiga allaqachon to'lagan bo'lsangiz, buni asoslovchi hujjatlarni (to'lov topshiriqnomasi, bank ko'chirmasi) taqdim eting: shunda inkasso topshiriqnomasi soliq organi tomonidan 3 ish kunidan kechiktirmay ijrosiz qaytarib olinadi. Xuddi shu natijani sud qarori ham beradi. Inkasso ijrosi, undirish yoki ijrosiz chaqirib olish 121-modda tartibida amalga oshiriladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Tolmas savdo» MChJ «Bahor metall» MChJga 45 mln so'm qarzdor. «Bahor metall»ning soliq qarzi 30 mln so'm. Inkasso chegarasi ikki summaning kichigi: 30 mln so'm. Boshqa nisbatlarda:

Buxgalteriya: bank hisobvarag'idan pul yechilib, siz bilan yetkazib beruvchi bu summa bo'yicha qarz yopilganini tan olsangiz, yozuv: Dt 6010 – Kt 5110 (qator mazmuni: yetkazib beruvchilar oldidagi qarzning qoplanishi; 21-son BHMS, 226-band, 15-qator). Yetkazib beruvchi tomonidagi yozuv uchun standart misollarida tayyor qator yo'q, shuning uchun u bu yerda berilmadi. Shartnoma bo'yicha qarzingiz huquqiy jihatdan shu summaga kamayishi masalasi esa bu modda doirasidan tashqarida: uni shartnoma yuristingiz bilan tasdiqlang.

Amaliy maslahat: shaxsiy kabinetni har kuni ko'rishga kim mas'ul ekanini belgilab qo'ying. Javob muddati (10 ish kuni) bildirish xati olingan kundan hisoblanadi.

Manba: Soliq kodeksi, 121¹-modda; 21-son BHMS, 226-band.

21-son BHMS xodimdan olinadigan qarz uchun 4700 guruhida to'rtta schyot beradi, shundan ikkitasi sizning holatingizga yaqin:

Rasmiy matnning o'zi ikki yo'lni ko'rsatadi: - Daromad schyotlari bo'yicha misollar jadvalida (383-band, 3-qator) xodimga mahsulot sotuvi Dt 4790 – Kt 9010, 9020, 9030 deb ko'rsatilgan (bu qator xodimga sotuv, jumladan maxsus kiyim sotuvini ham qamraydi). - 4710 esa «kreditga» sotilgan tovarlar uchun mo'ljallangan; uning ushlab qolish yozuvi alohida: Dt 6710 – Kt 4710 (290-band, 15-qator).

Shunga ko'ra: xodimga oddiy sotuv — 4790; to'lov grafigi bo'yicha bo'lib-bo'lib to'lanadigan «kredit»ga sotuv — 4710. Standart ikkala holat o'rtasidagi aniq chegarani (masalan, necha kunlik kechiktirish «kredit» hisoblanishi) bermaydi. Shuning uchun qaysi biridan foydalanishingizni hisob siyosatida yozib qo'ying va bir xil qo'llang.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Nafis pishiriq» MChJ xodimi Sardorga bir quti pishiriq sotdi: sotuv narxi 300 000 so'm, tannarxi 210 000 so'm. Korxona QQS to'lovchi emas deb olingan (QQS to'lovchi bo'lsa, sotuv yozuvlariga QQS qo'shiladi; uning qoidalari bu javobning mavzusi emas). Sardorning shu oydagi hisoblangan ish haqi 2 400 000 so'm.

Oy oxirida 4790 da Sardor bo'yicha qoldiq 0 bo'ladi. Foyda: 300 000 − 210 000 = 90 000 so'm (sotuv daromadi va tannarx farqi). Ish haqidan Sardorga to'lanadigan qism ushlab qolishdan oldingi hisoblangan summadan 300 000 so'm kam bo'ladi.

Ikki eslatma: 1. Xodim bilan hisob-kitoblar bo'yicha analitik hisob har bir xodim kesimida yuritiladi (205-band oxiri). Ya'ni 4790 da «Sardor», «Madina» kabi alohida kartochka bo'lishi kerak. 2. Ish haqidan qancha summani ushlab qolish mumkinligi va buning huquqiy tartibi mehnat qonunchiligi bilan belgilanadi; bu javobda u ko'rilmagan, uni yurist bilan aniqlang.

Manba: 21-son BHMS, 200, 205, 290 (11 va 15-qatorlar), 383 (3-qator) va 390-bandlar.

Dalil, lekin auditor uni «tayyor haqiqat» sifatida qabul qila olmaydi. 500-son AXS («Audit dalillari») korxona o'zi tayyorlagan axborotdan foydalanganda auditordan uning o'z maqsadi uchun yetarlicha ishonchli ekanini baholashni talab qiladi. Buning uchun, zarur bo'lganda:

1. Axborotning to'liqligi va aniqligi bo'yicha audit dalili olinadi.
2. Axborot auditor maqsadi uchun yetarlicha batafsil va aniq ekani baholanadi.

Sababi oddiy: dasturdan chiqqan hisobotni kim sozlagan, qaysi sana asos qilingan, qaysi hujjatlar kiritilmagan — hisobotning o'zida ko'rinmaydi. Hisobot noto'g'ri bo'lsa, unga tayanib chiqarilgan xulosa ham noto'g'ri bo'ladi.

Amaliyotda auditor odatda uch savolga javob qidiradi:

Qayta hisoblash misoli (muallif tomonidan tuzilgan; hisobot sanasi 2026-yil 31-dekabr, yosh = hisob-faktura sanasidan o'tgan kunlar):

Beshta hisob-fakturaning hammasi dasturdagi guruhlarga mos keladi. Demak aniqlik bo'yicha shu tanlovda nomuvofiqlik topilmadi. Lekin to'liqlik bo'yicha 14 mln so'mlik farq ochiq qoldi: u yo hisobotga kirmagan hisob-fakturalar, yo bosh kitobdagi boshqa yozuvlar (masalan, bo'nak yoki tuzatish provodkasi) bo'lishi mumkin. Shu farq tushuntirilmaguncha rezerv hisobi uchun hisobot to'liq ishonchli deb sanalmaydi.

Siz nima qila olasiz: - Hisobotni auditor so'rovidan oldin o'zingiz bosh kitob bilan solishtirib, farqni yozib qo'ying. - Hisobot qaysi sana va qaysi filtrlar bilan chiqarilganini (dastur sozlamasi, chiqarilgan sana) auditorga ko'rsating. - Dasturdan chiqarilgan faylni auditor ko'z o'ngida yoki o'z kirish huquqi bilan qayta chiqarishga ruxsat bering. Fayl keyinchalik tahrirlanmaganiga ishonch shu bilan oshadi.

Bu auditorning hurmatsizligi emas, standart talabi. Yaxshi nazorat bo'lsa, auditor tekshiruv hajmini kamaytirishi mumkin, nazorat zaif bo'lsa — ko'paytiradi.

Manba: 500-son AXS («Audit dalillari»): korxona tayyorlagan axborotdan foydalanishga doir talab.

1-son BHMS buni cheklov bilan ruxsat qiladi. 36-bandga ko'ra axborotni minglab yoki millionlab yaxlitlashda muhimlik tamoyili buzilmaydigan aniqlik darajasidan foydalanishga yo'l qo'yiladi. Ya'ni yaxlitlash o'zi xato emas, lekin foydalanuvchi qaroriga ta'sir qiladigan farq yo'qolib ketmasligi kerak.

Bog'liq qoidalar: - 55-band: hisobot qaysi valyutada o'lchangani va raqamlar qanday aniqlik darajasida berilgani (masalan, minglarda yoki millionlarda) hisobotda ochiq yozilishi kerak. Ya'ni «ming so'mda» degan belgi hisobotda (masalan, jadval sarlavhasida) aniq ko'rinib turishi kerak. - 35-band: muhim axborot boshqa muhim axborot bilan bir moddada birlashtirilgan bo'lsa, uni hisobotga tushuntirishlarda ochib berish zarur. Ya'ni yaxlitlash va birlashtirish muhim ma'lumotni yashirib qo'ymasligi kerak. - 32-band: ma'lumotni qoldirish yoki noto'g'ri ko'rsatish foydalanuvchining iqtisodiy qaroriga ta'sir qilsa, u muhim sanaladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Zarafshon pishiriq» MChJ balansi aktivlari (so'mda):

Qatorlarni alohida yaxlitlab qo'shsangiz: 48 350 + 21 650 + 9 450 + 5 010 = 84 460, jamining o'zini yaxlitlasangiz — 84 459. Farq 1 ming so'm. Bu hisob xatosi emas, yaxlitlashning matematik natijasi: uchta qator yuqoriga, bittasi pastga yaxlitlandi.

Nima qilish mumkin: 1. Jami qatorni so'mdagi aniq summadan hisoblab yaxlitlasangiz, jami to'g'ri bo'ladi, lekin ko'rinadigan qatorlar yig'indisi 1 ga farq qiladi. 2. Qatorlarni yaxlitlab, jamini ularning yig'indisi deb olsangiz, jadval ichida hamma narsa mos tushadi, lekin jami summa aniq summadan 1 ga farq qiladi. 3. Qaysi yo'lni tanlagan bo'lsangiz, uni bir xil qo'llang va hisobotga izoh qo'shing.

1-son BHMS matnida bu farq uchun alohida qoida yo'q. Shuning uchun yuqoridagi uch qadam standartdan emas, amaliy tavsiya: asosiysi — farq kichik ekani, muhim emasligi va hisobot sarlavhasida aniqlik darajasi ochiq yozilgani.

Yana bir xavf: juda kichik qatorlar. Masalan, «boshqa aktivlar» 412 so'm bo'lsa, ming so'mga yaxlitlaganda 0 chiqadi. Bu muhim bo'lmasa, mumkin (amaliy tavsiya). Lekin qator muhim bo'lsa, uni nolga aylantirib yubormang.

Agar hisobot topshiriladigan shakl yoki tizim o'z o'lchov birligini talab qilsa, o'sha talabga amal qiling: bu javob faqat 1-son BHMSning umumiy qoidasini tushuntiradi.

Manba: 1-son BHMS, 32, 35, 36 va 55-bandlar.

Bu koeffitsientni ingliz tilidagi qisqartma bilan DSCR deyishadi. G'oya oddiy: kredit to'lovidan oldingi oylik pul oqimi bir oylik kredit to'lovidan (asosiy qarz + foiz) necha marta katta.

DSCR = kredit to'lovlaridan oldingi pul oqimi ÷ shu davrdagi kredit to'lovi (asosiy qarz + foiz).

1 dan kam bo'lsa — to'lov pul oqimidan katta; 1 ga yaqin bo'lsa — zaxira yo'q, kichik tebranish ham to'lovni buzadi. Bank qanday chegara talab qilishi shartnomaga va bankka bog'liq; uni bankning o'zidan so'rang (bu yerda qoida sifatida berilmaydi).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). «Yangi non» sexi 240 mln so'm kredit oladi: 36 oy, yillik 24% nominal stavka (oyiga 2%), teng to'lovli (annuitet) to'lov. Oylik to'lov formulasi:

to'lov = summa × i ÷ (1 − (1 + i)^−n), bu yerda i = 0,02, n = 36.

Hisob (Python bilan tekshirilgan): to'lov ≈ 9,416 mln so'm. 36 oyda jami ≈ 338,97 mln so'm to'lanadi, ya'ni foiz ≈ 98,97 mln so'm. Birinchi oyda to'lovning 4,8 mln so'mi foiz (240 × 0,02), qolgani asosiy qarz.

Sex kredit to'lovidan oldin oyiga o'rtacha 13,0 mln so'm sof pul oqimi qiladi (uskunadan tushadigan qo'shimcha pul bilan). Unda:

DSCR = 13,0 ÷ 9,416 ≈ 1,38.

To'lovdan keyin oyiga 13,0 − 9,416 ≈ 3,58 mln so'm qoladi. Endi «agar» savollari:

Demak bu sex pul oqimi taxminan 27,6% kamayguncha to'lovni qoplay oladi. Bu uning «xavfsizlik chegarasi». Bu raqam sizga bankdan oldin kerak: tushum rejadan 20% kam bo'lgan oyda ham to'lovni to'lay olasizmi?

Teskari hisob ham foydali. Agar o'zingiz uchun DSCR kamida 1,25 bo'lsin desangiz (bu bank talabi emas, sizning shaxsiy zaxira qoidangiz), eng katta to'lov 13,0 ÷ 1,25 = 10,4 mln so'm. 36 oy va oyiga 2% stavkada bunday to'lov ≈ 265 mln so'm kreditga to'g'ri keladi. Demak 240 mln so'm sizning o'zingiz belgilagan zaxira ichida.

Eslatma: pul oqimiga foyda emas, aynan pul oqimini oling: amortizatsiya kabi pul chiqmaydigan xarajatlarni qo'shib, lekin soliq va boshqa majburiy to'lovlarni chiqarib hisoblang. Mavsumiy biznesda eng yomon oyni ham ko'ring.

Manba: umumiy moliyaviy hisob-kitob formulalari (annuitet to'lovi, qarzga xizmat ko'rsatish koeffitsienti). Misol muallif tomonidan tuzilgan.

Ha, bunday sug'urta biznes uzilishi (foyda yo'qotishlari) sug'urtasi deyiladi. Mulk sug'urtasi faqat binoni, jihozni va tovarni qoplaydi. Kafe yopilgan oylardagi yo'qotilgan foyda va davom etayotgan doimiy xarajatlar esa alohida polis bilan qoplanadi. Bu umumiy sug'urta amaliyoti; aniq shartlar sug'urtalovchining polisi va qoidalarida yoziladi.

Bunday sug'urtada uch narsani bilib qo'ying:

1. Odatda u mulk zarari bilan bog'liq: avval mulkka zarar yetgan, sug'urta hodisasi bo'lgan bo'lishi kerak. Faqat «mijoz kelmadi» deb to'lanmaydi (aniq shartni polisdan o'qing).
2. Nimani qoplashi polisda aniqlanadi. Odatda yo'qotilgan foyda va davom etayotgan xarajatlar nazarda tutiladi, o'zgaruvchan xarajatlar (xom ashyo kabi) to'xtab qolgani uchun qoplanmaydi, chunki ular tejaladi. Sug'urtadagi «yalpi foyda» tushunchasi hisobchining yalpi foydasi bilan bir xil bo'lmasligi mumkin: polisdagi ta'rifni o'qing.
3. Tovon muddati chegaralangan. Bu muddat (sug'urtalovchi to'laydigan eng uzun davr) polisda belgilanadi. Kafe undan uzoqroq yopiq tursa, qolgan oylar qoplanmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). «Bahor kafe»ning oylik ko'rsatkichlari:

Kafe yongindan so'ng 3 oy yopiq turadi. Haqiqiy yo'qotish: - tushum yo'qoladi: 90 × 3 = 270 mln; - tejalgan o'zgaruvchan xarajat: 54 × 3 = 162 mln; - tejalgan doimiy xarajat: 4 × 3 = 12 mln; - sof yo'qotish: 270 − 162 − 12 = 96 mln so'm. Boshqacha aytganda, oyiga 32 mln so'm: 8 mln foyda va davom etayotgan 24 mln doimiy xarajat.

Polisda tovon muddati 3 oy bo'lsa, shu 96 mln so'm qoplanishi mumkin (aniq hisob polis formulasiga bog'liq). Lekin qayta qurish 5 oy davom etsa, qolgan 2 oyning 64 mln so'm yo'qotishi sug'urtadan tashqarida qoladi. Shuning uchun tovon muddatini real tiklanish muddatidan qisqa qilib olmang: ruxsatnomalar, ta'mir, uskuna yetkazish vaqtini ham hisobga oling.

Polis tanlashda so'rang: tovon muddati qancha; yalpi foyda qanday hisoblanadi; mulk zarari sug'urtalanmagan taqdirda ham to'lanadimi; yetkazib beruvchi yoki elektr ta'minoti uzilishidan kelgan yo'qotish qoplanadimi.

Manba: umumiy sug'urta amaliyoti (biznes uzilishi sug'urtasi, tovon muddati, yalpi foyda tushunchasi). Aniq shartlar polis matnida yoziladi. Hisob-kitoblar muallif tomonidan tuzilgan va tekshirilgan.

Faqat stavkani solishtirish yetmaydi. Eskisini yopib yangisini olish (qayta kreditlash) uchun komissiya va muddatidan oldin yopish xarajatlari ham bor. To'g'ri savol: stavkadagi tejam shu xarajatlarni necha oyda qoplaydi?

Hisoblash tartibi: 1. Eski kreditning qolgan qoldig'i va qolgan muddatida to'lanadigan jami summani hisoblang. 2. Yangi kredit bo'yicha xuddi shu muddatga to'lanadigan jami summani hisoblang. 3. Ikkalasining farqidan bir martalik xarajatlarni (kredit uchun komissiya, muddatidan oldin yopish haqi, baholash, sug'urta va boshqalar) ayiring. 4. Bir martalik xarajat ÷ oylik to'lovdagi tejam = qoplanish muddati.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). «Qorasuv non» MChJning eski krediti: qoldiq 150 mln so'm, qolgan muddat 12 oy, yillik 28%, teng to'lovli (annuitet). Yangi bank: yillik 24%, 12 oy, annuitet; kredit berish komissiyasi — 150 mln so'mning 1,5%. Eski bank muddatidan oldin yopish uchun 1 mln so'm oladi (shartli). Python bilan tekshirilgan hisob:

Foiz bo'yicha tejam: 173,71 − 170,21 ≈ 3,50 mln so'm (oyiga ≈ 0,292 mln). Bir martalik xarajat: 150 × 0,015 + 1,0 = 3,25 mln so'm. Sof tejam: 3,50 − 3,25 ≈ 0,25 mln so'm. Qoplanish muddati: 3,25 ÷ 0,292 ≈ 11,1 oy, ya'ni deyarli butun muddat shu xarajatga ketadi.

Xulosa: 4 foiz punkt farq katta ko'rinsa ham, qoldiq muddati qisqa bo'lsa tejam xarajatga yeyiladi. Qolgan muddat uzun bo'lsa yoki komissiya past bo'lsa, natija boshqacha: masalan, komissiya bo'lmasa va eski bank jarima olmasa, tejam 3,50 mln so'm bo'lardi. Shu uchun har bir taklif uchun alohida hisoblang.

Buxgalteriya yozuvlari (21-son BHMS, 296-band): yangi kredit tushdi — Dt 5110 – Kt 6810 (1-qator «Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar olinishi»); eski kreditni yopish (eski kredit ham qisqa muddatli deb olindi) — Dt 6810 – Kt 5110 (4-qator «Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar qaytarilishi»). 21-son BHMS 291-bandiga ko'ra 6810 schyoti qisqa muddatli (12 oy muddatgacha) kreditlar uchun; yangi kredit muddati 12 oy bo'lgani uchun misolda shu schyot olindi. Muddati uzunroq kredit uzoq muddatli kreditlar schyotida yuritiladi. Komissiya va muddatidan oldin yopish haqining hisobi shartnoma mazmuniga bog'liq va bu yerda ko'rilmagan.

Eslatma: oddiy hisobda pulning vaqt qiymati hisobga olinmagan. Real hayotda ikkala bankning to'lov grafigi, foizni hisoblash usuli (qoldiqqa kunlik hisob, yil 360 yoki 365 kun) va qo'shimcha shartlarni (kovenantlar, garov) shartnomadan o'qing. Stavkani solishtirishda faqat «yillik foiz» emas, barcha to'lovlarni qo'shib hisoblang.

Manba: 21-son BHMS, 291- va 296-bandlar (296-bandda 1 va 4-qatorlar); annuitet to'lovi formulasi (umumiy moliyaviy hisob). Misol muallif tomonidan tuzilgan.

O'rtacha ball foydali, lekin yolg'iz o'zi yetarli emas. Sababi, 1 dan 5 gacha baho tartib shkalasi: 5 — 4 dan yaxshi, 4 — 3 dan yaxshi deyish mumkin. Lekin 4 va 5 orasidagi «masofa» 1 va 2 orasidagi masofaga teng deb kafolat yo'q. O'rtacha esa aynan shu «masofa tengligi»ga tayanadi.

Bundan tashqari, o'rtacha taqsimotni yashiradi. Quyidagi ikki filial uchun bir xil o'rtacha 3,0 chiqadi:

Ikkalasida ham o'rtacha 3,0, lekin hayot butunlay boshqacha: «A» filialda hamma «o'rtacha» deydi, «B» da yarmi juda mamnun, yarmi juda norozi. «B» da median ham 3 bo'lib chiqadi (10-qiymat 1, 11-qiymat 5, o'rtachasi 3), garchi birorta mijoz aslida 3 bermagan bo'lsa ham.

Sizning ma'lumotingiz (muallif tomonidan tuzilgan, 20 mijoz):

Hisob (Python bilan tekshirilgan): o'rtacha = (1×2 + 2×3 + 3×3 + 4×6 + 5×6) ÷ 20 = 71 ÷ 20 = 3,55. Median = 4 (10- va 11-qiymatlar ikkalasi 4). Moda ikkita: 4 va 5 (har biri 6 marta). 4–5 ball bergan mijozlar: 12 ta, ya'ni 60%. 1–2 ball bergan: 5 ta, ya'ni 25%.

Shunday hisobot yozilsa, rahbarga ko'proq foyda beradi: «Mijozlarning 60% i 4 yoki 5 ball berdi, 25% i 1 yoki 2 ball berdi, median 4, o'rtacha 3,55». Bu bitta «3,55» dan ko'ra aniqroq.

Qoidalar: 1. Har doim ballar taqsimotini (har bir ball necha foiz) ko'rsating. 2. Median va yuqori ikki ball ulushi (4–5) hamda quyi ikki ball ulushi (1–2) tartib shkalasiga mos ko'rsatkichlar. 3. O'rtachani qo'shimcha ko'rsatkich sifatida bering, ayniqsa vaqt bo'yicha solishtirishda (o'tgan oy 3,40, bu oy 3,55). Ammo uni mijozlar soni kam bo'lganda yolg'iz asos qilmang. 4. Javob bermagan yoki «aytolmayman» degan mijozlarni alohida ko'rsating: ularni 0 deb o'rtachaga qo'shmang.

Manba: umumiy statistika qoidalari (o'lchov shkalalari, o'rtacha, median, moda). Ma'lumot muallif tomonidan tuzilgan.

Soliqni to'lovga topshiruvchi emas, bozorning ikki tomonidan qaysi biri o'zgarishga kamroq moslasha olsa, o'sha ko'proq ko'taradi. Iqtisodda buni soliq yukining taqsimlanishi deyishadi. Soliq kim tomonidan byudjetga o'tkazilishi (sotuvchi yoki xaridor) yukning haqiqiy taqsimotini hal qilmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli bozor). Choy bozorida narx P (ming so'm), miqdor Q (dona): - talab: Qd = 85 − P; - taklif: Qs = 10 + 2P.

Soliqsiz muvozanat: 85 − P = 10 + 2P, bundan P = 25, Q = 60.

Endi sotuvchilardan har bir dona uchun 6 ming so'm soliq olinadi. Sotuvchi qo'lga 6 ming kam oladi, shuning uchun taklif egri chizig'i: Qs = 10 + 2(P − 6) = 2P − 2. Yangi muvozanat: 85 − P = 2P − 2, bundan P = 29, Q = 56.

Quyidagilar chiqdi: - Soliqning 6 ming so'midan 4 tasini (2/3) xaridor, 2 tasini (1/3) sotuvchi ko'tardi, garchi soliqni sotuvchi to'lagan bo'lsa ham. - Xaridorga soliq to'lasin deb belgilansa ham natija xuddi shunday: xaridor 29 to'laydi, sotuvchi 23 oladi. - Bozor hajmi 60 dan 56 ga kamaydi. Yo'qolgan 4 dona savdo ham xaridorga, ham sotuvchiga foyda bergan bo'lardi. Bu bozorning sof yo'qotishi (o'lik yuk): 1/2 × 6 × 4 = 12 ming so'm birlikda.

Nega xaridor ko'proq ko'tardi? Chunki talab taklifdan kam moslashuvchan. Muvozanat nuqtasida talab elastikligi: |Ed| = 1 × 25 ÷ 60 ≈ 0,42, taklif elastikligi: Es = 2 × 25 ÷ 60 ≈ 0,83. Yuk elastikligi pastroq tomonga ko'proq tushadi: xaridor ulushi = Es ÷ (Es + |Ed|) = 0,83 ÷ 1,25 = 2/3, mos keladi.

Amaliy xulosa: choy kabi zaruriy tovarda xaridor boshqa narsaga o'ta olmasa (talab noelastik), soliq asosan narxga ko'chadi. Almashtirish oson tovarlarda (xaridor boshqa tovarga o'tadi) sotuvchi ko'proq yuk ko'taradi va sotuv ko'proq kamayadi. Shuning uchun soliq stavkasini o'zgartirishdan oldin talab va taklifning narxga sezgirligi baholanadi.

Bu javob iqtisod nazariyasining umumiy modeli, aniq soliqlar va stavkalar haqida emas.

Manba: umumiy iqtisodiyot nazariyasi (talab va taklif, elastiklik, soliq yuki). Misol muallif tomonidan tuzilgan, hisob Python bilan tekshirilgan.

Bojxona kodeksi bu savolga to'rtta moddada javob beradi: 17 (xabardor qilish), 18 va 19 (taqdim etiladigan hujjatlar va ma'lumotlar) va 20 (o'tkazish punktlari va vaqt).

1. Oldindan xabardor qilish (17-modda, to'rtinchi va beshinchi qismlar). Tovar bojxona hududidan olib chiqilayotganda uni olib o'tayotgan shaxs olib chiqish niyati borligidan bojxona organini oldindan xabardor qiladi. Bojxona organi rasmiylashtiruv uchun tovar qachon va qayerga keltirilishini o'zi belgilaydi. Xabardor qilishni olib o'tayotgan shaxs amalga oshirmasa, bu majburiyat tashuvchiga yuklanadi. Chegara kesib o'tilayotganda xabardor qilish — o'tkazish punktidagi bojxona organiga tovar va uning kuzatuv hujjatlarini taqdim etish bilan amalga oshiriladi. Bojxona organlari bu hujjatlarni qabul qilishni rad etishga haqli emas (oltinchi qism).

1. Hujjatlar (19-modda). Tashuvchi bojxona deklaratsiyasini (yoki chiqarishga imkon beradigan boshqa hujjatni), shuningdek tashish turiga qarab 18-moddada nazarda tutilgan hujjat va ma'lumotlarni taqdim etishi shart. Avtotransportda xalqaro tashishda 18-moddaga ko'ra bular:

A) Avtotransport vositasiga oid: - Vena konvensiyasiga (1968) muvofiq avtotransport vositasining ro'yxatdan o'tganligi to'g'risidagi guvohnoma; - xalqaro shartnomalarda nazarda tutilgan hollarda chet el avtotransporti uchun vakolatli organning ruxsatnomasi; - yuk XYT daftarchasi bilan tashilsa, bojxona plombalari va muhrlari ostida tashishga ruxsat berilganligi guvohnomasi; - tez buziladigan mahsulot tashilsa — shu mahsulotni tashish uchun avtotransportga ruxsat berilganligi guvohnomasi (yangi meva odatda tez buziladigan mahsulot sanaladi; yukingiz shu toifaga kirishini va hujjat kerakligini oldindan aniqlang); - xavfli yuk tashilsa — tegishli guvohnoma.

B) Tovarga oid: - Jeneva konvensiyasiga (1956) muvofiq tovar-transport yuk xati; - XYT daftarchasi qo'llansa, shu daftarcha; - tijorat hujjatlari.

V) Bu hujjatlarda quyidagi ma'lumotlar ko'rsatilgan bo'lishi kerak: tashuvchi nomi va pochta manzili; tovar qabul qilinadigan va yetkaziladigan joy (mamlakat); jo'natgan va keladigan mamlakat nomi; jo'natuvchi va oluvchining nomi va manzili; Uyg'unlashtirilgan tizimga muvofiq tovar nomi va kamida oltita belgilik kodi; har bir kod bo'yicha brutto og'irlik (kg) va faktura qiymati; yuk joylari soni; konteyner identifikatsiya raqamlari.

Bu hujjatlar davlat tilida yoki xalqaro tashishda qo'llaniladigan boshqa tillarda taqdim etiladi; boshqa tilda bo'lsa, kerak bo'lganda davlat tiliga o'girilib, tarjimani tashuvchi tasdiqlashi lozim (18-modda, ikkinchi qism; 19-modda 18-moddadagi hujjatlarga havola qiladi, shuning uchun chiqishda ham hujjatlarni shu tilga mos tayyorlash xavfsizroq).

1. Joy va vaqt (20-modda). Tovar bojxona chegarasi orqali faqat o'tkazish punktlarida, transport vositasi maxsus belgilangan joyda to'xtatilgan holda va bojxona organlarining ish vaqtida o'tkaziladi. Bu talab buzilsa, bojxona organlari transport vositasini majburiy to'xtatadi. Ish vaqti va to'xtash joylari belgilangan tartibda e'lon qilinishi kerak (bojxona organlari bu haqida hammabop axborot berishi shart). Transport vositasi belgilangan joydan zarur bojxona tartib-taomillari tugagach jo'natiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; kodlar shartli). «Vodiy mevasi» MChJ bitta mashinada uch xil yangi meva jo'natmoqchi. Tovar-transport yuk xati va faktura bo'yicha:

Bu yig'indilarni mashinaga ortishdan oldin tekshiring: yuk xatidagi umumiy brutto og'irlik (23 100 kg) va faktura jami (38 640) kodlar bo'yicha qatorlar yig'indisiga teng bo'lishi kerak. Ular har xil bo'lsa, chegarada hujjatlardagi nomuvofiqlik savol tug'dirishi va yuk kechikishi mumkin.

Amaliy tekshiruv ro'yxati: (1) bojxonaga kelish vaqti va joyini oldindan kelishing; (2) avtotransport va tez buziladigan yuk guvohnomalarini tekshiring; (3) yuk xati, faktura va bojxona yuk deklaratsiyasi ma'lumotlarini bir-biriga solishtiring; (4) haydovchiga ish vaqtidan oldin yetib borishni rejalashtirishni va hujjatlarni tilga mos tayyorlashni tushuntiring.

Boshqa ruxsat etuvchi hujjatlar (tovar turiga qarab) bu javobda ko'rilmagan.

Manba: Bojxona kodeksi, 17-modda (4–6-qismlar), 18-modda (1-qism 1-band va 2-qism), 19- va 20-moddalar. Misol muallif tomonidan tuzilgan; kodlar shartli.

Varaqa beriladi. 2667-son yo'riqnomaning 29-bandi uchinchi xatboshisiga ko'ra, bola parvarishi ta'tilida (bola ikki va uch yoshga to'lgunga qadar) yoki ish haqi saqlanmagan qo'shimcha ta'tilda bo'lgan ayolning takroriy homiladorligi uchun varaqa umumiy asosda beriladi. Shu bandning birinchi ikki xatboshisidagi 56 va 70 kalendar kun boshqa holatlar uchun: ona vafot etganda bolani parvarish qiluvchiga va yangi tug'ilgan bolani farzandlikka olganga (vasiyga).

Nafaqa Nizomning 28-bandi (796-son qaror, 4-ilova; 239-son va 440-son qarorlar tahririda) bo'yicha hisoblanadi:

Mini misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli): Zebuniso ta'tildan chiqmagan, ta'til oylarida ish haqi hisoblanmagan, shuning uchun ish haqi hisoblangan oxirgi 12 oy ta'tilgacha bo'lgan oylar; ularda jami 60 000 000 so'm hisoblangan. 60 000 000 : 12 = 5 000 000 so'm; ta'tildan keyin ish haqi hisoblangan oy yo'q (3 tadan kam), shuning uchun 5 000 000 × 0,5 = 2 500 000 so'm hisobga olinadigan o'rtacha ish haqi bo'ladi (uni minimal iste'mol xarajatlari miqdori bilan solishtirish alohida qadam). Bu nafaqaning o'zi emas: 24-banddagi staj koeffitsiyenti bilan birga qanday qo'llanishi bu bandlardan aniq ko'rinmaydi, shuni jamg'arma yoki ish beruvchi bilan aniqlashtiring.

Farzandlar soni haqida: Nizomning 7, 17, 23, 24, 25, 28-bandlarida va yo'riqnomaning 29-bandida farzandlar soniga bog'liq cheklov yo'q. Nizom va yo'riqnomaning boshqa bandlarini biz bu javobda ko'rib chiqmadik, shuning uchun aniq holatni to'liq matndan tekshiring.

Koeffitsiyent sug'urta stajining oylar soniga qarab o'rtacha oylik ish haqiga qo'llanadi (796-son qaror, 4-ilova, Nizomning 24-bandi):

Jadval 10 oydan boshlanadi, chunki homiladorlik va tug'ish nafaqasi uchun kamida o'n oy staj talab qilinadi (7-band, "b"). Bundan tashqari, sug'urta hodisasi sodir bo'lgan oydan avvalgi so'nggi olti oyda staj uzilmagan bo'lishi kerak (7-band, "v"); takroriy nafaqada bu olti oylik talab qo'llanmaydi (28-band).

Mini misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli; o'rtacha oylik ish haqi 8 000 000 so'm deb olingan):

Dildora bilan Zarnigorning stajidagi bir oy farq koeffitsiyentni 10 foiz punktga oshirdi. Shuning uchun stajni oyma-oy sanang va chegaraviy oylarni (24/25 va 60/61) alohida tekshiring. Nafaqa varaqada ko'rsatilgan davr uchun hisoblanadi, bunda Nizomning 17-bandi talablari ham hisobga olinadi (25-band): davr ichidagi yakshanba va Mehnat kodeksining 208-moddasidagi ishlanmaydigan bayram kunlari to'lov miqdorini hisoblashda inobatga olinmaydi, ixtiyoriy sug'urtalanganlar uchun esa 25-banddagi yuqori chegara ham bor.

Noyabrda. Buxgalteriyadagi tushum sanasi va QQS bo'yicha aylanma sanasi ikki xil qoidaga bo'ysunadi, shuning uchun ular turli oylarga tushishi tabiiy.

QQS uchun qoida (Soliq kodeksi, 242-modda, o'ninchi qism). Tovar eksport bojxona tartib-taomiliga joylashtirilib, O'zbekiston hududidan olib chiqilsa, realizatsiya bo'yicha aylanma sanasi:

1. Bojxona to'g'risidagi qonunchilikka muvofiq aniqlanadigan bojxona chegarasi haqiqatda kesib o'tilgan sana.
2. Davriy va (yoki) vaqtinchalik deklaratsiyalash qo'llanilgan hollarda — bojxona organining belgilari qo'yilgan bojxona yuk deklaratsiyasi ro'yxatdan o'tkazilgan sana.

Buxgalteriya uchun qoida (2-son BHMS, 16-band). Tovar sotishdan daromad beshta shart bajarilganda tan olinadi: xatar va afzalliklarning katta qismi xaridorga o'tgan; sotuvchi tovar ustidan boshqaruv va nazoratni yo'qotgan; daromad summasi ishonchli baholanadi; iqtisodiy naf olish ehtimoli bor; bitim xarajatlari ishonchli baholanadi. Xatar qachon o'tishini kontrakt hal qiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar va kurs shartli). «Qo'qon chinni» MChJ 30 000 AQSh dollarlik chinni idishni Olmaotaga sotdi. Kontraktda xatar yuk zavodda xaridor yollagan tashuvchiga topshirilganda o'tadi deb yozilgan. Oddiy (davriy emas) BYD bilan rasmiylashtirildi.

28-oktabrdagi provodkalar (kurs shartli 12 700 so'm):

Natija: oktabr moliyaviy natijasida 381 000 000 − 290 000 000 = 91 000 000 so'm yalpi foyda bor, lekin oktabr QQS hisobotida bu eksport aylanmasi yo'q. U noyabr hisobotida nol darajali stavka bo'yicha ko'rsatiladi (258-modda, ikkinchi qism; 260-modda, birinchi qism, 1-band). Nol stavkani tasdiqlovchi hujjatlar ham o'sha hisobot bilan birga topshiriladi (260-modda, oxirgi qism).

Agar korxona davriy deklaratsiyadan foydalanganida, aylanma sanasi chegara kuni emas, BYD ro'yxatdan o'tkazilgan kun bo'lardi (242-modda, o'ninchi qism, 2-band).

Amaliy maslahat: oy yopishda «9010 dagi eksport tushumi» bilan «QQS hisobotidagi 0% aylanma»ni solishtiradigan kichik jadval tuting: jo'natma, BYD sanasi, chegara sanasi, buxgalteriya oyi, QQS oyi. Oy chegarasida qolgan jo'natmalar farqni darhol izohlaydi va soliq tekshiruvida savol tug'ilmaydi. Valyutadagi debitorlik har oy oxirida qayta baholanishini ham unutmang (22-son BHMS, 8-band).

Manba: Soliq kodeksi, 242-modda (o'ninchi qism), 258 va 260-moddalar; 2-son BHMS, 16-band; 22-son BHMS, 8-band; 21-son BHMS, 383 va 390-bandlar.

Javob javonlar qayerga ketishiga bog'liq. Soliq kodeksining 262-moddasi bunday qayta ishlash xizmatiga ikki xil stavkani belgilaydi.

Bojxona tomoni bir jumlada: buyurtmachining listi bojxona hududida qayta ishlash rejimiga (BYDda 51-kod, yo'riqnomaning 3-ilovasi) boj va soliqlardan shartli ozod holda olib kiriladi (Bojxona kodeksi, 70-modda), mahsulot belgilangan muddatda olib chiqilsa, olib kirishda QQS to'lanmaydi (Soliq kodeksi, 277-modda, birinchi qism, 4-band). Quyida faqat xizmat haqining QQSi va uning yozuvlari ko'riladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar, kurs va taqsimlash usuli shartli). QQS to'lovchi «Temir usta» MChJ buyurtmachining listidan 400 ta javon yasadi. Ish haqi 8 000 AQSh dollari, kurs 12 700 so'm: 101 600 000 so'm. Javonlarning 300 tasi buyurtmachiga jo'natildi, 100 tasini buyurtmachi O'zbekistonda sotish uchun import rejimida rasmiylashtirdi. Xizmat haqi javonlar soniga mutanosib taqsimlandi.

Buxgalteriya yozuvlari. Buyurtmachining listini balansdan tashqari schyotda yuritish, xarajatlarni yig'ish va tannarxni hisobdan chiqarish alohida maqolada batafsil ko'rilgan (pastdagi havola). Bu yerda faqat QQSga taalluqli ikki yozuv:

Xaridordan jami olinadigan summa: 101 600 000 + 3 048 000 = 104 648 000 so'm.

Amaliy maslahat: shartnomada mahsulot qayerga ketishini va buyurtmachi qismini import qilsa bu haqda sizni yozma xabardor qilish majburiyatini yozib qo'ying. Aks holda 0% deb yozilgan hisobvaraq-fakturani keyin tuzatishga to'g'ri keladi.

Manba: Soliq kodeksi, 258, 262 va 277-moddalar; Bojxona kodeksi, 70-modda; BYD to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova; 21-son BHMS, 275 va 383-bandlar.

Ha, mahalliy tashuvchi ham 0% qo'llashi mumkin. Soliq kodeksining 263-moddasida bunday reysga to'g'ri keladigan ikki band bor va ularning biri bojxona belgisini shart qiladi.

Qonun nima deydi (263-modda, birinchi qism, 4-band): O'zbekiston hududidan tashqariga eksport qilinadigan tovarlarni tashish yoki transportda tashish bo'yicha O'zbekiston yuridik shaxslari bo'lgan tashuvchilar ko'rsatgan xizmatlarga nol stavka qo'llanadi. Bu qoida tashish hujjatlarida bojxona organlarining belgilari qo'yilgan bo'lsa qo'llaniladi. Xuddi shu band O'zbekistondagi qayta ishlash mahsulotlarini olib chiqish bo'yicha tashishni ham qamraydi.

Tovarlarni xalqaro tashish deganda jo'natish yoki belgilangan punkti O'zbekistondan tashqarida bo'lgan havo, temir yo'l va (yoki) avtotransport orqali tashish tushuniladi (263-modda, birinchi qism, 1-band).

Ekspeditor ham 0% qo'llashi mumkinmi? Ha, 263-modda qoidalari xalqaro tashishni tashkil etishda transport ekspeditsiyasi shartnomasi bo'yicha ko'rsatiladigan transport-ekspeditorlik xizmatlariga ham tatbiq etiladi (ikkinchi qism). Ularning tarkibi (uchinchi qism, to'liq):

1. Yuklarni qabul qilish va yetkazib berish.
2. Ortish-tushirish va saqlash.
3. Yuklarni sug'urtalashni tashkil etish.
4. Tovarlar va transport vositalarining bojxona rasmiylashtiruvi xizmatlari.
5. Yetkazib berish muddatlari tugaganidan keyin yuklarni qidirish.
6. Yuklarni ekspeditorning omborxonalarida saqlash xizmatlari.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Sirdaryo konserva» MChJ «Tez yuk» MChJ bilan Guliston–Olmaota reysi uchun 18 000 000 so'mlik shartnoma tuzdi. Buxgalter yuk qabul qilingach hujjat papkasini tekshirdi:

Guliston–Olmaota reysining belgilangan punkti O'zbekistondan tashqarida, shuning uchun u 1-banddagi xalqaro tashish ta'rifiga ham mos keladi. Baribir bojxona belgili hujjatni talab qiling: 4-band bo'yicha 0% aynan shu belgiga bog'langan, nol stavkani qo'llash huquqini tasdiqlovchi hujjatlar esa soliq hisoboti bilan birga topshiriladi (260-modda, oxirgi qism). Taqqoslash uchun: shu xizmatga 12% stavka qo'llanganda QQS 18 000 000 × 12% = 2 160 000 so'm bo'lardi.

Provodka: eksport mahsulotini sotishda tashuvchi ko'rsatgan xizmat qabul qilinganda Dt 9410 «Sotish xarajatlari» – Kt 6010 «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to'lovlar», 18 000 000 so'm (21-son BHMS, 257-band, 11-qator). Bu xarajat sizning zimmangizda bo'lishi yoki bo'lmasligi kontraktdagi yetkazib berish shartiga bog'liq.

Amaliy maslahat: tashuvchi bilan shartnomaga «bojxona belgisi qo'yilgan tashish hujjatining nusxasini yuk topshirilgandan keyin taqdim etish» bandini qo'shing va nusxani eksport jo'natmasi papkasiga BYD bilan birga tiking.

Manba: Soliq kodeksi, 260-modda (oxirgi qism), 263-modda (birinchi qism, 1 va 4-bandlar; ikkinchi va uchinchi qismlar); 21-son BHMS, 257-band.

Bu yerda uchta savol bor: tovarning maqomi, buxgalteriyadagi xato yozuv va QQS.

1. Tovar maqomi. Bojxona kodeksining 29-moddasiga ko'ra eksport rejimiga joylashtirilgan va amalda bojxona hududidan olib chiqilgan tovar O'zbekiston tovari maqomini yo'qotadi. Ikki shart birga kerak: rejimga joylashtirish va amalda olib chiqish. Mebel chegaradan chiqmagan, demak u O'zbekiston tovari bo'lib qolgan va ichki bozorda sotilishi mumkin. Deklaratsiyaning bojxona tomoni alohida maqolada ko'rilgan (pastdagi havola), bu javob esa faqat hisob va QQS haqida.

1. Buxgalteriya. Tushum 2-son BHMSning 16-bandidagi shartlar bajarilganda tan olinadi, birinchisi: xatar va afzalliklarning katta qismi xaridorga o'tgan bo'lishi. Misoldagi kontraktda xatar chegarada o'tadi deb yozilgan, shuning uchun BYD kunidagi yozuv boshidanoq xato edi. Uni qizil storno bilan tuzatamiz: xato provodka minus summada qaytariladi.

1. QQS. Eksport aylanmasi sanasi — bojxona chegarasi haqiqatda kesib o'tilgan sana (Soliq kodeksi, 242-modda, o'ninchi qism, 1-band), nol stavka esa eksport tartib-taomiliga olib chiqilgan tovarlarni realizatsiya qilganda qo'llanadi (260-modda, birinchi qism, 1-band). Chegara kesib o'tilmagan, demak eksport aylanmasi yuzaga kelmagan. Mebel keyin O'zbekistonda sotilsa, bu oddiy aylanma bo'ladi va QQS to'lovchi korxona 12% stavkani qo'llaydi (258-modda, birinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar va kurs shartli). «Zomin mebel» MChJ 15 000 AQSh dollarlik oshxona mebelini 20-oktabrda BYD bilan rasmiylashtirdi. Buxgalter shu kuni 12 650 so'm kursida yozuv qildi. 24-oktabrda xaridor voz kechdi, yuk qaytdi. Noyabrda mebel Toshkentdagi do'konga 170 000 000 so'mga (QQSsiz) sotildi.

Stornodan keyin oktabrda 4010 va 9010 da bu bitim bo'yicha qoldiq nolga teng, mebel yana 2810 da turibdi. Noyabrdagi yalpi foyda: 170 000 000 − 140 000 000 = 30 000 000 so'm, do'kondan olinadigan jami summa 190 400 000 so'm.

Amaliy maslahat: eksport tushumini BYD ro'yxatdan o'tgan kunga avtomatik bog'lamang. Avval kontraktdagi xatar o'tish nuqtasini toping, chegara kesib o'tilgan sanani esa QQS uchun alohida qayd eting.

Manba: Bojxona kodeksi, 29-modda; Soliq kodeksi, 242-modda (o'ninchi qism), 258 va 260-moddalar; 2-son BHMS, 16-band; 21-son BHMS, 275, 383 va 390-bandlar.

Soliq kodeksi bu yo'lni to'g'ridan-to'g'ri nazarda tutadi: tovar eksport tartib-taomilida olib chiqilayotganda soliq to'lanmaydi va bu qoida tovar keyinchalik eksport qilish maqsadida bojxona ombori tartib-taomiliga joylashtirilganda ham qo'llanadi (277-modda, ikkinchi qism, 1-band).

Bojxona kodeksi bo'yicha asosiy qoidalar:

E'tibor bering: eksport tovarini shu rejimga joylashtirishni Soliq kodeksining 277-moddasi (ikkinchi qism, 1-band) to'g'ridan-to'g'ri tilga oladi. Bojxona kodeksining 91-moddasi esa har qanday tovarni joylashtirishga yo'l qo'yadi va O'zbekiston tovari bo'yicha faqat «olib chiqilishi taqiqlangan O'zbekiston tovari»ni istisno qiladi. Shunday bo'lsa-da, aniq partiyani joylashtirish mumkinligini bojxona ombori egasi va bojxona organi bilan oldindan aniqlang.

Omborda nima qilish mumkin (95-modda, birinchi qism, to'liq ro'yxat; bojxona organini xabardor qilgan holda):

1. Tovarning o'zgarmas holatda but saqlanishi uchun zarur operatsiyalar.
2. Tovarni tekshirish, ko'zdan kechirish va o'lchash.
3. Ombor ichida joyini o'zgartirish (holati, o'rami va identifikatsiyalash vositalari o'zgarmasa).
4. 211-moddaga muvofiq tadqiq etish va identifikatsiyalash uchun namuna va nusxalar olish.
5. Sotishga va tashishga tayyorlash uchun zarur operatsiyalar; kodeks ularni shunday sanaydi: «turkumlarga bo'lish, jo'natmalarni shakllantirish, saralash, o'rash-joylash, qayta o'rash-joylash, tamg'alash (aksiz markalari bundan mustasno), boshqa shu kabi operatsiyalarni, shu jumladan oddiy yig'ish operatsiyalarini bajarish».
6. Sifatni yaxshilash uchun boshqa operatsiyalar, bundan tovarni aralashtirish, qayta ishlash yoki unga ishlov berish mustasno.

Bu operatsiyalar tovarning yo'qolishiga yoki xossalari o'zgarishiga olib kelsa, ruxsat etilmaydi (95-modda, ikkinchi qism). BYDda avval bojxona ombori rejimi (74-kod), har bir jo'natmada esa eksport rejimi (10-kod) ko'rsatiladi (yo'riqnomaning 3-ilovasi).

Buxgalteriya. Mulk egasi o'zgarmagani uchun sotuv yozuvi yo'q: kabel 2810 «Ombordagi tayyor mahsulotlar» schyotida qoladi. Bu schyot bo'yicha analitik hisob saqlash joylari bo'yicha ham yuritiladi (21-son BHMS, 140-band), shuning uchun «bojxona omboridagi» degan alohida analitik qism ochish kifoya.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, tarif va summalar shartli). «Olmaliq kabel» MChJ 40 baraban kabelni bojxona omborida 30 kun saqladi, tarif bir baraban uchun kuniga 15 000 so'm (QQSsiz):

QQS uchun har bir jo'natma chegarani kesib o'tgan kuni eksport aylanmasi yuzaga keladi (Soliq kodeksi, 242-modda, o'ninchi qism). Buxgalteriyada tushum va tannarx esa kontraktdagi xatar o'tish nuqtasiga qarab yoziladi (2-son BHMS, 16-band), shuning uchun bu ikki sana bir-biridan farq qilishi mumkin.

Amaliy maslahat: jo'natmalar ro'yxatini «baraban raqami — BYD raqami — chegara sanasi» ko'rinishida yuriting. Shunda 2810 dagi «bojxona omboridagi» qoldiq har oy bojxona omboridagi haqiqiy qoldiq bilan tez solishtiriladi.

Manba: Soliq kodeksi, 242 va 277-moddalar; Bojxona kodeksi, 90, 91, 95, 96 va 98-moddalar; BYD to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova; 2-son BHMS, 16-band; 21-son BHMS, 140 va 257-bandlar.

Bera oladi. Soliq to'lovchi soliq munosabatlarida qonuniy yoki vakolatli vakil orqali ishtirok etishga haqli (Soliq kodeksi, 24-modda, birinchi qism). Vakilning vakolatlari hujjat bilan tasdiqlangan bo'lishi shart (ikkinchi qism).

Kim vakil bo'la olmaydi: soliq, moliya, bojxona va boshqa davlat organlarining mansabdor shaxslari (to'qqizinchi qism).

Yana bir muhim qoida: qonuniy vakil — direktorning soliq munosabatlaridagi harakati yoki harakatsizligi yuridik shaxsning o'z harakati hisoblanadi (beshinchi qism). Ya'ni direktor imzolab topshirgan hisobot korxonaning o'z hisoboti hisoblanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bog'ishamol non» MChJ «Hisob-Pro» firmasi bilan buxgalteriya xizmati shartnomasi tuzdi. Shartnomaga alohida bo'lim qo'shildi: qaysi soliq hisobotlarini firma topshiradi, soliq organining qaysi so'rovlariga javob beradi, vakolat muddati qachon tugaydi. Shu bo'lim vakolatni tasdiqlovchi hujjat vazifasini bajaradi; xohlasa, direktor alohida ishonchnoma ham beradi.

Amaliy maslahat: vakil bilan munosabat shartnomaga asoslangani uchun xato hisobot oqibatlari (penya, jarima) kimning hisobidan qoplanishini shartnomada oldindan yozib qo'ying.

Manba: Soliq kodeksi, 24-modda.

Siz so'ragan ikkala ma'lumot ham soliq siri emas. Soliq kodeksining 29-moddasiga ko'ra vakolatli organlar olgan soliq to'lovchi to'g'risidagi ma'lumotlar soliq sirini tashkil etadi, lekin quyidagilar bundan mustasno (birinchi qism, to'liq ro'yxat):

1. Hamma foydalanishi mumkin bo'lgan, shu jumladan egasining roziligi bilan shunday imkon yaratilgan ma'lumotlar.
2. Soliq to'lovchining identifikatsiya raqami (STIR).
3. Soliq qonunchiligi buzilishlari va ular uchun javobgarlik choralari.
4. Qo'llaniladigan soliq rejimi va QQS to'lovchi sifatida hisobga qo'yilganlik.
5. To'langan soliqlar va soliq qarzi summalari.
6. Yuridik shaxsning ishtirokchilari.
7. Xodimlarning ro'yxatdagi o'rtacha soni.
8. Moliyaviy hisobot bo'yicha daromadlar va xarajatlar summalari.

Ro'yxatda yo'q qolgan ma'lumotlar soliq siri bo'lib, davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, jalb etilgan mutaxassis va ekspertlar ularni qonunchilikda nazarda tutilgan hollardan tashqari oshkor eta olmaydi (ikkinchi qism). Davlat organi mansabdor shaxsiga o'z majburiyatlarini bajarish chog'ida ma'lum bo'lib qolgan tijorat siridan foydalanish yoki uni boshqaga berish ham soliq sirini oshkor etish hisoblanadi (uchinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Chust pichoq» MChJ yangi ulgurji xaridorga 90 kunlik kechiktirish bilan 120 mln so'mlik tovar bermoqchi. Shartnomadan oldin u xaridordan uchta narsani so'radi: STIR, soliq qarzi summasi va oxirgi yillik moliyaviy hisobotdagi daromad summasi. Uchalasi ham 29-moddadagi istisnolar ro'yxatida bor, shuning uchun bu so'rov hech kimning sirini buzmaydi. Xaridorda katta soliq qarzi bo'lsa, undiruv uning bank hisobvarag'iga qaratilishi mumkin (Soliq kodeksi, 120 va 121-moddalar) — bu sizga to'lov kechikishi xavfini bildiradi.

Maslahat: ma'lumotni xaridorning o'zidan yozma so'rang va javobni shartnoma hujjatlari bilan birga saqlang.

Manba: Soliq kodeksi, 29, 120 va 121-moddalar.

Soliq kodeksining 91-moddasi aynan shu holatni tartibga soladi.

Kim to'laydi va qaysi puldan: - Tugatilayotgan yuridik shaxsning soliq majburiyatini tugatuvchi uning pul mablag'lari, shu jumladan mol-mulkini sotishdan olingan pul hisobidan bajaradi (birinchi qism). - Pul yetmasa, to'lanmay qolgan qarz ishtirokchilar tomonidan qonunchilikda belgilangan miqdorda va tartibda uzilishi mumkin (ikkinchi qism). - Soliq qarzi boshqa kreditorlar bilan hisob-kitoblar orasida qaysi navbatda to'lanishi fuqarolik qonunchiligi bilan belgilanadi (uchinchi qism).

Ortiqcha to'lov nima bo'ladi: - Soliq organi uni boshqa soliqlar bo'yicha qarzni uzishga hisobga oladi (to'rtinchi qism). - Bir necha soliq bo'yicha qarz bo'lsa, summa qarzlarga mutanosib ravishda yoki tugatuvchining qarori bilan taqsimlanadi (beshinchi qism). - Qarz umuman bo'lmasa, ortiqcha to'lov ariza berilgan kundan e'tiboran o'n besh kundan kechiktirmay qaytariladi. Ariza berilmasa, soliq to'lovchi yagona reyestrdan chiqarilgach, bu summa shaxsiy hisobvaraqdan hisobdan chiqariladi (oltinchi qism). Ya'ni ariza bermasangiz, pul haqiqatan yo'qoladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Qorako'l teri» MChJda: QQS bo'yicha qarz 18 mln, mol-mulk solig'i bo'yicha qarz 6 mln so'm; foyda solig'i bo'yicha ortiqcha to'lov 4 mln so'm. Tugatuvchi mutanosib taqsimlashni tanladi:

Mol-mulk sotilib, 14 mln so'm tushdi. Yetmay qolgan 6 mln so'm masalasi ikkinchi qismga ko'ra ishtirokchilar bilan hal qilinadi.

Manba: Soliq kodeksi, 91-modda.

Xavf jiddiy, shuning uchun qarorni shartlarni bilib qabul qiling. Soliq majburiyatini bajarish muddatlari o'zgarganda soliq to'lash kafillik bilan ta'minlanishi mumkin (Soliq kodeksi, 108-modda, birinchi qism).

Kafillikning asosiy qoidalari (108-modda): - Kafil, agar soliq to'lovchi soliq va penyani belgilangan muddatda to'lamasa, majburiyatni to'liq hajmda bajarishni o'z zimmasiga oladi (ikkinchi qism). - Kafillik soliq organi va kafil o'rtasidagi shartnoma bilan rasmiylashtiriladi (uchinchi qism). - Korxona to'lamasa, kafil va korxona solidar javobgar bo'ladi (to'rtinchi qism): soliq organi summani ikkalasidan ham talab qila oladi. - Soliq organi kafilga talabnomani soliq to'lash to'g'risidagi talabnomani bajarish muddati tugagan kundan e'tiboran besh kun ichida yuboradi (beshinchi qism). Kafil ham to'lamasa, undan majburiy undirish choralari qo'llanadi (oltinchi qism). - To'lagan kafil to'langan summani, unga foizlarni va ko'rgan zararlarini korxonadan talab qilish huquqini oladi (yettinchi qism). - Kafil yuridik yoki jismoniy shaxs bo'lishi mumkin, bitta majburiyatga bir nechta kafil ham yo'l qo'yiladi (sakkizinchi va to'qqizinchi qismlar).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Kattaqo'rg'on yog'» MChJga 40 mln so'm soliq bo'yicha kechiktirish berildi, direktor Akmal Sobirov kafil bo'ldi. Muddat o'tdi, firma to'lamadi, penya 1,2 mln so'm bo'ldi. Talabnoma muddati tugagach, besh kun ichida Akmalga 41,2 mln so'mlik talabnoma keldi. U to'lasa, keyin shu summani foizlari bilan firmadan talab qila oladi — lekin firmada pul bo'lmagani uchun bu huquq amalda qiymatsiz bo'lib qolishi mumkin.

Muqobil yo'l — bank kafolati (109-modda). Kafolatga beshta talab qo'yiladi (uchinchi qism, to'liq ro'yxat): 1. Qaytarib olinmaydigan va boshqa shaxsga o'tkazilmaydigan bo'lishi. 2. Unda soliq organi kafolat beruvchiga 109-moddada nazarda tutilmagan hujjatlarni taqdim etishi haqida ko'rsatma bo'lmasligi. 3. Amal qilish muddati, Kodeksda boshqacha qoida bo'lmasa, kafolat bilan ta'minlangan soliqni to'lash muddati o'tadigan kundan kamida olti oydan keyin tugashi. 4. Kafolat summasi soliq va penyani to'lash majburiyatining to'liq bajarilishini ta'minlashi. 5. Bank talabnomani muddatida bajarmasa, soliq organi ta'minlangan summani bankdan undirish choralarini qo'llashini nazarda tutishi.

Bunda xavfni direktor emas, bank o'z zimmasiga oladi.

Manba: Soliq kodeksi, 108 va 109-moddalar.

Shart. Tekshiruvni o'tkazayotgan mansabdor shaxs tekshirilayotgan soliq to'lovchining faoliyatiga taalluqli hujjatlarga ega kontragentdan ularni talab qilib olishga haqli (Soliq kodeksi, 147-modda, birinchi qism).

Talabnoma qanday yo'l bilan keladi (147-modda): 1. Tekshiruvchi soliq organi sizning hisobingizdagi soliq organiga topshiriqnoma yuboradi. Unda qaysi soliq nazorati tadbiri uchun kerakligi, muayyan bitim so'ralsa, uni aniqlash imkonini beradigan ma'lumotlar ko'rsatiladi (uchinchi qism). 2. Sizning soliq organingiz topshiriqnoma olingan kundan e'tiboran uch kun ichida sizga talabnoma yuboradi va unga topshiriqnoma nusxasini ilova qiladi (to'rtinchi va beshinchi qismlar). 3. Siz talabnoma olingan kundan e'tiboran besh kun ichida hujjatlarni berasiz yoki ular sizda yo'qligini xabar qilasiz. Ulgurmasangiz, iltimosnoma bilan muddatni uzaytirishni so'rash mumkin (oltinchi qism).

Hujjatlar qanday beriladi: shaxsan yoki vakil orqali, pochta orqali buyurtma xat bilan yoxud telekommunikatsiya aloqa tarmoqlari yoki shaxsiy kabinet orqali elektron shaklda; qog'ozda — o'zingiz tasdiqlagan ko'chirma nusxalar, ularni notarial tasdiqlashni talab qilish mumkin emas (147-moddaning yettinchi qismiga ko'ra 146-moddaning uchinchi–beshinchi va o'n birinchi qismlaridagi qoidalar hisobga olinadi).

Rad etish mumkinmi? Kodeksda rad etish huquqi bitta holat uchun yozilgan: talabnoma 147-moddaning qoidalariga muvofiq bo'lmasa (oxirgi qism). Shunday holatga misol: talabnomaga topshiriqnoma nusxasi ilova qilinmagan.

Tekshiruv varag'i (muallif tomonidan tuzilgan):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Yangiyer g'isht» MChJga xaridori «Sirdaryo qurilish» bo'yicha 2026-yil 3-chorakdagi uchta yuk xati so'raldi. Buxgalter shartnoma, yuk xatlari va hisob-kitoblarni solishtirish dalolatnomasining tasdiqlangan nusxalarini shaxsiy kabinet orqali yubordi va jo'natilgan sanani qayd etib qo'ydi.

Manba: Soliq kodeksi, 146 va 147-moddalar.

Bu royalti — boshqa tashkilotning aktividan (brend, retsept, nou-xau) foydalanish uchun to'lov. 21-son BHMSga ko'ra royalti bo'yicha tashkilotning majburiyatlari 6930 «Royalti bo'yicha qarzlar» schyotida hisobga olinadi va xarajat schyotlari bilan bog'langan holda kreditlanadi (300-band). Analitik hisob har bir kreditor bo'yicha yuritiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Shahrisabz kofe» MChJning oktabrdagi tushumi 150 000 000 so'm. Shartnoma bo'yicha royalti: 150 000 000 × 4% = 6 000 000 so'm.

9690 — «Moliyaviy faoliyat bo'yicha boshqa xarajatlar». Shuning uchun bu summa moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda davr xarajatlarida emas, «Moliyaviy faoliyat bo'yicha boshqa xarajatlar» satrida (210-satr) ko'rinadi (181-son Nizom, 2-ilova).

Oy oxirida to'lanmay qolgan royalti balansda «Boshqa kreditorlik qarzlar» satriga (760-satr) tushadi (181-son Nizom, 1-ilova).

Amaliy maslahat: royalti summasini qaysi tushumdan (QQS bilan yoki QQSsiz) hisoblashni shartnomada aniq yozdiring — aks holda har oy brend egasi bilan bahs chiqadi. Royalti oluvchi chet el kompaniyasi bo'lsa, soliq oqibatlarini alohida tekshiring.

Manba: 21-son BHMS, 300 va 309-bandlar; Iqtisodiyot va moliya vazirining 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 1 va 2-ilovalar.

Penya daromad sifatida faqat ta'minotchi uni tan olgan yoki iqtisodiy sud belgilagan miqdorda yoziladi. Tan olinmagan, faqat bildirilgan da'vo summasi hisobda aks ettirilmaydi (21-son BHMS, 213-band, «d» kichik bandi).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Marg'ilon tola» MChJ ta'minotchi bilan 80 000 000 so'mlik shartnoma tuzgan, unda har kechikkan kun uchun shartnoma summasining 0,1 foizi miqdorida penya kelishilgan. Kechikish 10 kun:

80 000 000 × 0,1% × 10 = 800 000 so'm.

4860 — «Da'volar bo'yicha olinadigan to'lovlar», 9330 — «Undirilgan jarima, penya va ustamalar». 398-bandga ko'ra xo'jalik shartnomalarini buzganlik uchun qarzdorlardan undirilgan jarima va penyalar aynan 9330 ning kreditida aks ettiriladi.

E'tibor bering: standartning 213-bandida shu summani 9390 «Boshqa operatsion daromadlar» bilan bog'lash ham tilga olingan, 398-band va jadvallar esa 9330 ni ko'rsatadi. Qaysi birini tanlaganingizni hisob siyosatida yozib, izchil qo'llang. Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda ikkalasi ham «Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari» satriga (090-satr) tushadi (181-son Nizom, 2-ilova).

Amaliy maslahat: ta'minotchidan penyani tan olgani haqida yozma hujjat (xat yoki solishtirish dalolatnomasi) oling — aynan shu hujjat 4860 dagi yozuv uchun asos bo'ladi.

Manba: 21-son BHMS, 213, 214, 216, 226, 398 va 405-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 2-ilova.

Majburiyat sud qarori chiqqan paytda va sud belgilagan summada yoziladi. 21-son BHMSga ko'ra shartnoma majburiyatlariga rioya qilmaganlik uchun jarima, penya va neustoykalar bo'yicha qarz tan olingan yoki arbitraj (sud) tomonidan e'tirof etilgan hajmda hisoblanadi (309-band jadvali, 14-qator). Bahs davom etayotgan paytda bu qator bo'yicha yozuv berilmaydi.

Qaysi schyotlar: - 6960 «Da'volar bo'yicha to'lovlar» — xaridorlar va boshqa tashkilotlar bildirgan da'volar hamda tan olingan (e'tirof etilgan) jarima, penya va neustoykalar bo'yicha qarzimiz; u xarajat schyotlari bilan bog'langan holda kreditlanadi (303-band). Analitik hisob har bir kreditor va da'vo bo'yicha yuritiladi (304-band). - 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar» — jarimalar va penyalar aynan shu schyotda aks ettiriladi (410-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Denov savdo» MChJdan ijara beruvchi 15 000 000 so'm neustoyka talab qildi. Firma rozi bo'lmadi, iqtisodiy sud 9 000 000 so'm belgiladi.

To'langach 6960 dagi qarz yopiladi. Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda bu xarajat «Boshqa operatsion xarajatlar» satrida (070-satr) ko'rinadi (181-son Nizom, 2-ilova).

Amaliy maslahat: bahs bir hisobot davridan keyingisiga o'tib ketsa, yillik hisobot izohlarida bu holat haqida yozishni buxgalter va rahbar birga muhokama qilsin.

Manba: 21-son BHMS, 303, 304, 309, 410 va 412-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 2-ilova.

Qaytarish majburiyati bo'lmagani uchun bu qarz emas. 21-son BHMSga ko'ra pul mablag'lari va pul ekvivalentlari ko'rinishida tekinga olingan daromadlar 9380 «Qaytarilmaydigan moliyaviy yordam» schyotining kreditida pul schyotlari bilan bog'langan holda aks ettiriladi (403-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Kosonsoy qandolat» MChJ sel oqibatlarini bartaraf etayotganda hamkor korxonadan 50 000 000 so'm qaytarilmaydigan yordam oldi.

9380 — 9300 «Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari» guruhidagi tranzit schyot: davr oxirida yopiladi va qoldiq qoldirmaydi. Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda summa «Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari» satrida (090-satr) ko'rinadi (181-son Nizom, 2-ilova).

Qachon bu yozuv to'g'ri kelmaydi:

Amaliy maslahat: hamkordan pul qaytarilmasligi yozilgan xat yoki kelishuv oling — bu 9380 dagi yozuvning asosiy hujjati. Foyda solig'i bo'yicha oqibatini Soliq kodeksi asosida alohida tekshiring.

Manba: 21-son BHMS, 403 va 405-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 2-ilova.

Darhol xarajat emas. Pochta markalari pul ekvivalenti bo'lib, 5610 «Pul ekvivalentlari (turlari bo'yicha)» schyotida nominal qiymati bo'yicha hisobga olinadi (21-son BHMS, 235-band). Sotib olinganda 5610 debetlanadi, sarflanganda esa xarajat schyotlari bilan bog'langan holda kreditlanadi (o'sha band). Analitik hisob turlari bo'yicha yuritiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Qibray nashr» MChJ nominali 5 000 so'mlik 300 dona marka sotib oldi: 300 × 5 000 = 1 500 000 so'm. Oy davomida idora yozishmalariga 120 dona ishlatildi: 120 × 5 000 = 600 000 so'm.

Oy oxirida 180 dona marka qoldi: 180 × 5 000 = 900 000 so'm. Balansda bu summa «Boshqa pul mablag'lari va ekvivalentlari (5500, 5600, 5700)» satrida (360-satr) ko'rsatiladi (181-son Nizom, 1-ilova).

Markalar naqd pulga olinsa, Dt 5610 Kt 5010 yoziladi (236-band jadvali, 1-qator). Inventarizatsiyada kamomad chiqsa va u moddiy javobgar shaxsga yuklansa — Dt 4730 Kt 5610 (206-band jadvali, 10-qator).

Amaliy maslahat: markalarni kassadagi pul kabi alohida daftarda hisoblang va har oy qoldiqni sanab, 5610 bilan solishtiring — kichik summa bo'lsa ham, nazoratsiz qolgan marka tez «yo'qoladi».

Manba: 21-son BHMS, 206, 235, 236 va 409-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova.

Bu sizga nisbatan ayblov emas, standartdagi boshlang'ich taxmin. 240-son AXS bo'yicha auditor tushumni tan olishda firibgarlik tufayli muhim buzilish xavfi bor, degan taxmindan kelib chiqadi va qaysi turdagi tushum, operatsiya yoki tasdiq shu xavfni keltirib chiqarishini baholaydi. Bu taxmin korxonada firibgarlik topilgan-topilmaganiga bog'liq emas.

Nega aynan tushum? Rejani bajarish, bonus olish, bank shartlarini saqlash yoki aksincha, soliqni kamaytirish uchun tushumni oshirib yoki kamaytirib ko'rsatish bosimi ko'p korxonalarda uchraydi. Tushum esa deyarli har bir hisobotda eng katta moddalardan biri.

Taxminni rad etish mumkinmi? Mumkin, lekin faqat asos bilan. Shunday asosga misol: korxonada bitta oddiy tushum manbai bor. Shunda auditor nega bu holatda tushum bo'yicha firibgarlik xavfi yo'q deb hisoblaganini ish hujjatlarida yozib qo'yadi. Umumiy jumla yetarli emas.

Bu xavf aniqlansa, auditor tushum bo'yicha alohida, unga mos audit amallarini rejalashtiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Shofirkon pishiriq» MChJ ulgurji va chakana savdo qiladi. Rahbariyatga yillik tushum 5 mlrd so'mdan oshsa bonus beriladi. Yil oxirida tushum 4,96 mlrd so'm edi, 28–31-dekabrda esa 70 mln so'mlik ulgurji jo'natma yozildi va tushum 5,03 mlrd so'mga yetdi. Auditor shu jo'natmalar bo'yicha yuk xatlari, xaridor imzolari va yanvardagi qaytarishlarni tekshirdi: 45 mln so'mlik tovar 5-yanvarda to'liq qaytgan ekan. Uni chiqarib tashlasa, tushum 4,985 mlrd so'm bo'ladi va bonus sharti bajarilmaydi.

Amaliy maslahat: yil oxiridagi va yangi yil boshidagi jo'natmalar, qaytarishlar va kreditlangan hisob-fakturalar ro'yxatini oldindan tayyorlang — auditor davrga tegishlilikni aynan shulardan tekshiradi.

Manba: 240-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'RQ-677-son Qonun, 9-modda.

Yo'q, javob kelmagani tasdiq degani emas. 505-son AXS («Tashqi tasdiqlashlar») ikki xil so'rovni ajratadi:

Shuning uchun standart salbiy so'rovni yagona mohiyat bo'yicha audit amali sifatida faqat quyidagi to'rt shart birga bajarilganda qo'llashga ruxsat beradi: 1. Muhim buzilish xavfi past baholangan va tegishli nazoratlarning samarali ishlashi bo'yicha yetarli va tegishli dalil olingan. 2. Tekshiriladigan to'plam ko'p sonli, kichik va bir xil qoldiqlardan iborat. 3. Kelishmovchiliklar darajasi juda past bo'lishi kutiladi. 4. Oluvchilar bunday so'rovni e'tiborsiz qoldiradi deb o'ylashga auditorda asos yo'q.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Sayxun suv» MChJning 1 200 ta uy xo'jaligi mijozi bor, har birining qarzi 150–400 ming so'm. Hisob-kitob nazorati yil davomida yaxshi ishlagan. Auditor ularga salbiy so'rov yubordi, eng yirik 5 ta ulgurji xaridorga esa ijobiy so'rov jo'natdi, chunki ular summasi katta va bir xil emas.

Amaliy maslahat: mijozlar manzili va aloqa ma'lumotlari bazasini oldindan yangilab qo'ying. Noto'g'ri manzilga ketgan salbiy so'rov auditor uchun hech narsani isbotlamaydi va u qo'shimcha amallar bajarishga majbur bo'ladi.

Manba: 505-son AXS «Tashqi tasdiqlashlar»; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'RQ-677-son Qonun, 9-modda.

Odatda yetarli emas. 570-son AXS («Faoliyat uzluksizligi») bo'yicha auditor rahbariyatning korxona faoliyatini davom ettira olishi haqidagi baholashini ko'rib chiqayotganda, bu baholash qamragan davrni ham tekshiradi. Davr kamida moliyaviy hisobot sanasidan boshlab o'n ikki oy bo'lishi kerak. Rahbariyat qisqaroq davrni baholagan bo'lsa, auditor uni kamida o'n ikki oygacha uzaytirishni so'raydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan).

«Toshloq mebel» rahbariyati prognozni yana 6 oyga uzaytirdi: oylik tushum, ish haqi, ijara va kredit to'lovlari jadvalini tuzdi. Kredit 2027-yil sentabrda qaytarilishi kerakligi hisobga olindi va 9-oyda pul taqchilligi ko'rindi. Rahbariyat bank bilan muddatni uzaytirish bo'yicha muzokara boshlaganini yozma tushuntirdi.

Nega bu muhim? Agar uzluksizlik bo'yicha muhim noaniqlik bo'lsa va u hisobotda yetarli ochib berilsa, auditorlik xulosasida alohida bo'lim paydo bo'ladi; ochib berilmasa, fikr o'zgartiriladi. Baholash qanchalik puxta bo'lsa, auditor bilan muloqot shunchalik oson kechadi.

Amaliy maslahat: 12 oylik pul oqimi prognozini har yili dekabrda yangilab boring — bu nafaqat auditor, balki bank va ta'sischilar uchun ham foydali hujjat.

Manba: 570-son AXS «Faoliyat uzluksizligi»; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'RQ-677-son Qonun, 9-modda.

Bu bo'lim rasmiyatchilik emas. 700-son AXS bo'yicha u xulosada «Fikr» bo'limidan keyin darhol keladi va to'rtta bayonotni o'z ichiga oladi:

1. Audit xalqaro audit standartlariga muvofiq o'tkazilgani.
2. Auditorning ushbu standartlar bo'yicha mas'uliyati xulosaning alohida bo'limida tavsiflanganiga havola.
3. Auditor tegishli odob-axloq talablariga muvofiq korxonadan mustaqil ekani va bu talablar bo'yicha boshqa majburiyatlarini bajargani.
4. Auditor olingan dalillar fikr bildirish uchun yetarli va tegishli asos bo'ladi, deb hisoblashi.

Undan nimani bilib olsa bo'ladi:

O'zbekistonda xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari sifatida qo'llanadi va ular vakolatli organning rasmiy saytida joylashtirilgan bo'lishi kerak (O'RQ-677-son Qonun, 9-modda). 700 va 705-son AXS matnlari hamda namunaviy xulosalar Iqtisodiyot va moliya vazirligining gov.uz dagi sahifasida e'lon qilingan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). Bank kredit bo'limi xodimi Dilnoza «Arnasoy agro»ning xulosasini o'qiyotib, bo'lim nomi «Shartli fikr uchun asos» ekanini ko'rdi. Shu bo'limdan asosiy vositalar amortizatsiyasi kam hisoblangani va buning ta'siri faqat shu moddaga tegishli ekani ma'lum bo'ldi. Dilnoza kredit arizasini ko'rib chiqishda garovga taklif qilingan uskunalarning qoldiq qiymatini alohida tekshirdi.

Manba: 700 va 705-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'RQ-677-son Qonun, 9-modda.

240-son AXS («Moliyaviy hisobot auditida firibgarlikka oid auditor mas'uliyati») bu savolga aniq javob beradi.

Kimga va qachon xabar beriladi: - Auditor firibgarlikni aniqlasa yoki u bo'lishi mumkinligini ko'rsatuvchi ma'lumot olsa, bu haqda o'z vaqtida rahbariyatning tegishli darajasiga xabar beradi — firibgarlikning oldini olish va aniqlash uchun mas'ul bo'lgan shaxslarga. - Firibgarlikka rahbariyat, ichki nazoratda muhim rol o'ynaydigan xodimlar yoki hisobotda muhim buzilishga olib kelgan boshqa shaxslar aloqador bo'lsa, auditor boshqaruvga mas'ul shaxslarga (MChJda — ta'sischilar yoki kuzatuv kengashiga) ham o'z vaqtida xabar beradi.

Bu holatni qanday tasniflash mumkin: standart firibgarlikning ikki turini ajratadi — moliyaviy hisobotni soxtalashtirish va aktivlarni o'zlashtirish. Omborchining harakati ikkinchi turga kiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Uchqo'rg'on tekstil» auditida auditor 3 oy davomida 240 quti ip-kalava ombordan chiqqani, ammo sotuv hujjatlari yo'qligini ko'rdi (har quti 450 000 so'm, jami 240 × 450 000 = 108 000 000 so'm). Omborchi zaxiralar nazoratida asosiy shaxs bo'lgani uchun auditor bu haqda ham direktorga, ham ta'sischilar yig'ilishiga yozma xabar berdi.

Muhim tushuncha: firibgarlikning oldini olish va uni aniqlash uchun asosiy mas'uliyat rahbariyat va boshqaruvga mas'ul shaxslarda; auditor esa hisobot firibgarlik yoki xato tufayli muhim buzilishdan xoli ekanligi haqida oqilona ishonch hosil qilishga mas'ul.

Amaliy maslahat: auditor xabaridan keyin ombordagi inventarizatsiyani darhol o'tkazing va kamomadni hisobda belgilangan tartibda aks ettiring — bu keyingi auditda ham savol bo'lib qaytadi.

Manba: 240-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'RQ-677-son Qonun, 9-modda.

Direktor ikki marta imzo qo'yadi. Moliyaviy hisobot shakllari rahbar hamda buxgalteriya hisobi va moliyaviy boshqarish vazifalarini bajaruvchi shaxs yoki bosh buxgalter tomonidan imzolanadi. Agar rahbar bu vazifalarni o'z zimmasiga olgan bo'lsa, u bosh buxgalter o'rniga ham imzo qo'yadi (181-son Nizom, 4-band).

Imzo bloki har bir shaklda bir xil (Nizomning 1 va 2-ilovalari):

Kichik korxona qaysi shakllarni topshiradi: mikrofirma va kichik korxonaning yillik hisoboti buxgalteriya balansi va moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotdan iborat (10-band). Demak, imzo ikki shaklda qo'yiladi. BHMS bo'yicha yillik hisobot hisobot yilidan keyingi yilning 1-martidan kechiktirmay taqdim etiladi (7-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Ohangaron kafel» MChJ direktori Rustam Qodirov 2026-yil hisobotida balans va moliyaviy natijalar hisobotining har birida «Rahbar» va «Bosh buxgalter» qatorlariga o'z F.I.O.sini yozib, ikki marta imzo qo'ydi va sanani belgiladi.

Amaliy maslahat: direktor buxgalteriya vazifasini o'z zimmasiga olganini ichki buyruq bilan rasmiylashtirib qo'ying — imzolar nega bir xil ekanini so'rashganda tayyor javob bo'ladi.

Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 4, 7 va 10-bandlar, 1 va 2-ilovalar.

Topshirmaysiz. Moliyaviy hisobotni MHXSga muvofiq tayyorlaydigan tashkilotlar Moliya vazirining 2022-yil 10-noyabrdagi 61-son buyrug'i bilan tan olingan MHXS va ularga tushuntirishlar matnlari asosida hisobot tayyorlaydi va BHMS bo'yicha moliyaviy hisobot taqdim etmaydi (181-son Nizom, 12-band).

Manba: 9 va 11-bandlar.

Qo'shimcha imkoniyat: MHXS bo'yicha hisobot tuzadigan tashkilotlar Nizomda belgilanganidan tashqari e'lon qiladigan shakllarni, ularni taqdim etish tartibi va usullarini hisob siyosatida belgilashi mumkin (14-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Navoiy polimer» AJ 2026-yil uchun hisobotni MHXS bo'yicha tuzadi. U 5–8-ilovalar va izohlarni 2027-yil 1-mayigacha taqdim etadi; 1-martgacha BHMS shakllarini alohida topshirmaydi.

Amaliy maslahat: hisob siyosatida korxona MHXS bo'yicha hisobot tuzishini va qaysi sanadan boshlab o'tganini aniq yozing — tekshiruvchi «BHMS shakllari qani?» deb so'rasa, birinchi ko'rsatadigan hujjatingiz shu bo'ladi.

Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 7, 9, 11, 12 va 14-bandlar.

Yo'q, 6950 alohida satrga yoziladi. Buxgalteriya balansi shaklida (181-son Nizom, 1-ilova):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Nurobod sement» MChJda 31-dekabr holatiga:

760-satr: 2 750 000 + 4 300 000 + 650 000 = 7 700 000 so'm. Balans ming so'mda tuzilgani uchun 7 700 yoziladi. 750-satrga 36 000 yoziladi.

Nozik joy: ikkala satr ham «Joriy majburiyatlar, jami» (600-satr) ichiga kiradi. Lekin «joriy kreditorlik qarzlari» (601-satr) formulasida 760-satr bor, 750-satr esa yo'q (601 = 610+630+650+670+680+690+700+710+720+760). Shuning uchun 601-satr 600-satrdan kichik chiqishi xato emas.

Muddati o'tgan qarz bo'lsa, u «shundan: muddati o'tgan joriy kreditorlik qarzlari» (602-satr) qatorida ko'rsatiladi va balansga ilova — muddati o'tgan debitorlik va kreditorlik qarzlari rasshifrovkasi to'ldiriladi.

Amaliy maslahat: balansni to'ldirishdan oldin 6900 guruhidagi har bir subschyot bo'yicha qoldiq ro'yxatini chiqarib oling — 6950 ni ajratib qo'yish shunda esdan chiqmaydi.

Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova (buxgalteriya balansi va unga ilova).

Ikkalasi ham shu Nizom doirasidan tashqarida.

1. Sug'urta tashkiloti. Nizom buxgalteriya hisobi subyektlari uchun hisobot muddatlari, tarkibi va mazmunini belgilaydi, lekin budjet va sug'urta tashkilotlari, tijorat banklari va nobank kredit tashkilotlari bundan mustasno (Nizomning kirish qismi). Demak, sug'urta sho'ba korxonasining o'z hisoboti boshqa tartibda tuziladi.
2. Konsolidatsiyalashgan hisobot. Nizom bilan tasdiqlangan shakllar konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotni tuzishga tatbiq etilmaydi (1-band).

Nizom kimga to'g'ri keladi:

Xoldingning o'z balansida sho'balar bilan bog'liq satrlar (1-ilova):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Zomin invest» AJ o'z alohida hisobotini Nizom shakllarida tuzdi va sho'ba korxonalarga investitsiyasini 050-satrda ko'rsatdi. Sug'urta sho'basi «Zomin sug'urta» hisobotini o'zining alohida tartibida tayyorladi, guruhning konsolidatsiyalashgan hisoboti esa Nizom shakllaridan tashqarida tuzildi.

Amaliy maslahat: guruh ichidagi qarzlarni (4120, 6120) har chorak sho'balar bilan solishtiring — konsolidatsiyada aynan shular bir-biriga mos kelishi kerak bo'ladi.

Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, kirish qismi, 1-band, 1-ilova.

181-son Nizomdagi pul oqimlari to'g'risida hisobot shaklida (4-ilova) soliqlar uchun alohida «Soliqqa tortish» bo'limi bor:

220-satr operatsion (050), investitsiya (100) va moliyaviy (180) faoliyat natijalaridan to'langan soliqlar jamini (210) ayirib topiladi. 9-son BHMS ham foyda soliqlari natijasida kelib chiqadigan pul oqimlarini alohida yoritishni talab qiladi (26-band).

Bir nozik joy: 9-son BHMSning 11-bandi operatsion faoliyatga tegishli soliqlar to'lovlarini operatsion pul oqimlariga kirishi mumkin bo'lgan to'lovlar qatorida sanaydi. Lekin 181-son Nizom shaklida soliqlar uchun alohida bo'lim bor, shuning uchun shaklni to'ldirishda ularni 190–200-satrlarga yozing va operatsion faoliyatning boshqa to'lovlariga (040-satr) ikkinchi marta qo'shmang.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, ming so'mda, summalar shartli). «Asaka avtoservis» MChJ:

Amaliy maslahat: soliq to'lovlarini bank ko'chirmasidan soliq turlari bo'yicha alohida ro'yxatga oling — 190 va 200-satrlarni shundan to'ldirish oson.

Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 9-band, 4-ilova; 9-son BHMS «Pul oqimlari to'g'risidagi hisobot», 11 va 26-bandlar.

Eksportda QQS stavkasi 0 foiz. Soliq kodeksiga ko'ra 36-bobda nazarda tutilgan hollarda stavka 0 foiz miqdorida belgilanadi (258-modda, ikkinchi qism). Nol darajali stavka, xususan, O'zbekiston hududidan eksport bojxona tartib-taomiliga olib chiqilgan tovarlarni realizatsiya qilganda qo'llanadi (260-modda, birinchi qism, 1-band). BYDda bu rejim 10 kodi bilan ko'rsatiladi (BYD yo'riqnomasining 3-ilovasi).

Qachon topshiriladi: nol darajali stavkani qo'llash huquqini tasdiqlovchi hujjatlar soliq hisoboti bilan birga taqdim etiladi (260-modda, oxirgi qism).

Qaysi hujjatlar (261-modda, birinchi qism, to'liq ro'yxat): 1. Kontrakt yoki uning belgilangan tartibda tasdiqlangan ko'chirma nusxasi. 2. Tovarni O'zbekiston bojxona hududidan olib chiqish uchun asos bo'lgan bojxona yuk deklaratsiyasi; milliy va xorijiy elektron savdo maydonchalarida (platformalarida) xorijiy davlatlarga realizatsiya qilingan tovarlar bo'yicha esa olib chiqish uchun asos bo'lgan hujjatlar. 3. Chegaradagi o'tkazish punktida joylashgan bojxona organining transport vositasi bojxona chegarasini kesib o'tganini tasdiqlovchi belgisi qo'yilgan tovarning kuzatuv hujjatlari.

Qo'shimcha qoidalar (261-modda):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Chortoq bog'» MChJ Qozog'istondagi xaridorga 50 000 AQSh dollarlik quritilgan o'rik jo'natdi. Oy yakunida buxgalter hujjatlar papkasini shunday yig'di:

Shu hujjatlar QQS hisoboti bilan birga topshirildi va eksport aylanmasi 0 foiz stavkada ko'rsatildi.

Amaliy maslahat: har bir eksport jo'natmasi uchun alohida papka oching va unga kontrakt, BYD va kuzatuv hujjatlarini jo'natma kunining o'zida joylang — oy oxirida qidirib yurmaysiz.

Manba: Soliq kodeksi, 258, 260 va 261-moddalar; Bojxona yuk deklaratsiyasini to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova.

Ma'lum shartlarda bo'ladi. Deklarant yoki bojxona brokeri o'ziga bog'liq bo'lmagan sabablarga ko'ra barcha zarur axborotga ega bo'lmasa, tovarni identifikatsiyalash mumkin bo'lishi sharti bilan to'liq bo'lmagan bojxona yuk deklaratsiyasi berilishi mumkin (Bojxona kodeksi, 269-modda, birinchi qism).

Qaysi hollarda (269-modda, ikkinchi qism, 22-moddaning ikkinchi qismiga havola bilan): - «v» — bojxona to'lovlari shartli bojxona qiymatini aniqlash asosida to'langan tovarlar; - «d» — zarur hujjatlar (ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatlar bundan mustasno) va ma'lumotlar taqdim etilmagan tovarlar; - «ye» — bojxona to'lovlarini kechiktirib yoki bo'lib-bo'lib to'lashga ruxsat berilgan holda erkin muomalaga chiqarish (import) rejimida rasmiylashtirilgan tovarlar.

Shartlar: 1. Deklaratsiyaga yetishmagan ma'lumotlarni va to'liq to'ldirilgan deklaratsiyani taqdim etish haqida yozma majburiyat ilova qilinadi. Muddat — deklaratsiya qabul qilingan kundan e'tiboran oltmish kalendar kundan oshmaydi, agar qonunchilikda boshqa muddat nazarda tutilmagan bo'lsa (uchinchi qism). 2. Bojxona to'lovlarini hisoblash va to'lash tartibi to'liq deklaratsiya berilgandagidek qo'llanadi (to'rtinchi qism). 3. To'liq bo'lmagan deklaratsiya bilan rasmiylashtirilgan tovar shartli chiqarilgan hisoblanadi (22-modda, ikkinchi qism).

Muhim cheklov: agar yetishmayotgan hujjat muvofiqlik sertifikati yoki sanitariya-epidemiologiya xulosasi bo'lsa, tovardan foydalanish, uni sotish yoki boshqaga berish taqiqlanadi (22-modda, to'rtinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bekobod plast» MChJga granula keldi, ammo yetkazib beruvchining sifat pasporti kechikdi. Firma to'liq bo'lmagan deklaratsiya topshirib, pasportni 30 kun ichida taqdim etish majburiyatini yozdi. Pasport kelgach, to'liq deklaratsiya berildi.

Amaliy maslahat: majburiyatdagi sanani kalendarga kiriting va yetkazib beruvchidan hujjatni kuryer orqali tezlashtirishni so'rang — muddat o'tib ketishi tovarning shartli maqomidagi muammolarni uzaytiradi.

Manba: Bojxona kodeksi, 22 va 269-moddalar.

Bo'ladi — buning uchun davriy bojxona yuk deklaratsiyasi bor (Bojxona kodeksi, 270-modda).

Tovarlarni ayni bir shaxs muntazam olib o'tishi kerak, tovarlarda esa quyidagilar bir xil bo'lishi shart (270-modda, birinchi qism): 1. ishlab chiqarilgan mamlakati; 2. fizik xususiyatlari; 3. sifati; 4. ishlab chiqaruvchisi; 5. Tashqi iqtisodiy faoliyat tovar nomenklaturasi bo'yicha kodining o'nta belgili darajasi.

«Muntazam olib o'tish» nimani anglatadi (ikkinchi qism): shunday tovarlarni oltmish kalendar kun ichida bir martadan ko'p, bitta yuk jo'natuvchi manzilidan yuk qabul qiluvchi manziliga, bir kontrakt (shartnoma, kelishuv) asosida va bir xil sharoitda olib o'tish. Bunda ma'lum vaqt ichidagi barcha tovarlar uchun bitta deklaratsiya beriladi.

Chegara: bu tartib vaqtincha saqlashning eng ko'p muddati yoki bojxona to'lovlarini to'lash muddatlari buzilishiga olib kelmasligi kerak (o'sha qism). Davriy deklaratsiya bilan rasmiylashtirilgan tovar shartli chiqarilgan hisoblanadi (22-modda, ikkinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan).

«Chirchiq qadoq» MChJ 60 kun ichida 7 ta mos yukni bitta davriy deklaratsiyaga kiritdi (erkin muomalaga chiqarish, rejim kodi 40 — BYD yo'riqnomasining 3-ilovasi), ikkita mos kelmagan yuk uchun esa alohida deklaratsiya topshirdi.

Amaliy maslahat: yetkazib beruvchi bilan kontraktda ishlab chiqaruvchini va tovar kodini qat'iy belgilang — bitta almashtirish ham davriy tartibni buzadi.

Manba: Bojxona kodeksi, 22 va 270-moddalar; Bojxona yuk deklaratsiyasini to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova.

Hisobga olasiz, lekin bir yo'la to'liq emas: kelib tushgan valyuta tushumi ulushida. Soliq kodeksining 266-moddasi bu yerda bir necha qoidani birlashtiradi.

1. Umumiy shartlar. Kirim QQSni hisobga olish uchun birinchi qismdagi shartlar bir vaqtda bajarilishi kerak. Eksportga bevosita tegishlilari: aylanmaga soliq solinishi, shu jumladan nol stavka bo'yicha solinishi lozim bo'lishi (birinchi qism, 1-band) va chet ellik sotib oluvchi eksport qilinayotgan tovar uchun haq to'laganini tasdiqlovchi bank hujjatidan ko'chirma mavjud bo'lishi (birinchi qism, 5-band; uchinchi qismdagi hollar bundan mustasno).
2. Ulush qoidasi. Eksportga sotiladigan tovarlar uchun ishlatilgan xaridlar bo'yicha QQS tovarlar eksportidan O'zbekistondagi bank hisobvarag'ingizga kelib tushgan valyuta tushumining ulushida hisobga olinadi (ikkinchi qism).

Istisno — intizomli eksportchilar (uchinchi qism): oxirgi bir yil davomida valyuta tushumini o'z vaqtida ta'minlab kelgan va eksport shartnomalari bo'yicha muddati o'tgan debitorlik qarzi bo'lmagan intizomli soliq to'lovchilar toifasiga kiritilgan bo'lsangiz, QQS tushum kelishidan qat'i nazar hisobga olinadi. Lekin tovar «eksport» bojxona rejimida chiqarilgan kundan e'tiboran bir yuz sakson kalendar kun ichida tushum yoki uning bir qismi kelmasa, hisobga olingan QQS yoki uning tegishli qismi belgilangan tartibda hisobdan chiqariladi.

Vositachi orqali eksport qilinsa, QQS vositachi, ishonchli vakil yoki soliq to'lovchining hisobvarag'iga kelib tushgan valyuta tushumi summasi ulushida hisobga olinadi (to'rtinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Xonqa tolasi» MChJ ip-kalava eksport qildi. Xaridor kontrakt summasining bir qismini o'tkazdi, qolganini keyingi oyda to'lashni va'da qildi. Firma intizomli soliq to'lovchilar toifasida emas. Shu partiya uchun olingan xom ashyo bo'yicha kirim QQS bosqichma-bosqich shunday hisobga olinadi:

E'tibor bering: ulushni aniq qaysi ko'rsatkichlar nisbati bilan hisoblash Soliq kodeksining 266-moddasida formula sifatida berilmagan. Shuning uchun hisob-kitob usulini soliq organingiz bilan oldindan aniqlashtiring va hisob siyosatingizda qayd eting.

Amaliy maslahat: har bir eksport kontrakti bo'yicha jadval yuriting: jo'natilgan summa, kelib tushgan tushum, bank ko'chirmasining sanasi va raqami, hisobga olingan QQS. QQS hisobotini to'ldirishda shu jadval hisob-kitobni tekshirishga yordam beradi.

Manba: Soliq kodeksi, 266-modda.

Turib qolishi shart emas. Tovarlar chiqarilguncha tayinlangan ekspertiza natijasi olinguncha ham bojxona organi tovarni chiqaradi, agar ikki shart bajarilgan bo'lsa (Bojxona kodeksi, 271¹-modda, birinchi qism): 1. bojxona yuk deklaratsiyasida hisoblangan bojxona to'lovlari to'langan; 2. ekspertiza natijasiga ko'ra qo'shimcha to'lanishi lozim bo'lishi mumkin bo'lgan summaga to'lov ta'minoti taqdim etilgan.

Istisno: tovarga taqiq yoki cheklovlar qo'llanishi mumkinligini ko'rsatuvchi belgilar aniqlangan bo'lsa va deklarant ularga rioya etilganini isbotlovchi dalil bermasa, tovar chiqarilmaydi (ikkinchi qism).

Ekspertiza haqida bilish kerak bo'lgan qoidalar:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Jizzax elektro» MChJ deklaratsiya bo'yicha hisoblangan 18 mln so'm bojxona to'lovlarini to'ladi. Inspektor tovar boshqa kodga tushsa, yana 7 mln so'm qo'shimcha to'lov chiqishi mumkinligini aytdi. Firma 7 mln so'mga ta'minot taqdim etdi va tovarni o'sha kuniyoq omborga olib ketdi. Ekspertiza deklaratsiyadagi kodni tasdiqladi va qo'shimcha to'lov talab qilinmadi.

Ta'minot usullari Bojxona kodeksining 339-moddasida sanab o'tilgan; qulayini oldindan bank bilan kelishib qo'ying.

Manba: Bojxona kodeksi, 208, 211, 212, 215, 271¹ va 339-moddalar.

Kichik biznesni baholashning eng oddiy yo'li: «bu biznes yiliga qancha foyda beradi va men o'z pulimga kamida necha foiz daromad kutaman?» degan ikki savolga javob berish. Agar foyda yildan-yilga taxminan bir xil qolsa, chamalab baho shunday topiladi:

Baho ≈ yillik barqaror foyda ÷ siz kutayotgan yillik daromadlilik.

Sotuvchi so'ragan 300 mln so'm 60 mln foydada yiliga 20% daromad degani (60 ÷ 300). Endi o'zingizga savol bering: shu pulni boshqa joyga qo'ysangiz qancha olar edingiz va kichik novvoyxona qanchalik xavfli? Xavf qancha yuqori bo'lsa, kutiladigan foiz ham shuncha baland, demak to'lashga rozi bo'ladigan narx shuncha past bo'ladi.

Lekin avval foydani «tozalash» kerak. Ko'pincha kichik biznes egasi o'zi tongdan kechgacha ishlaydi va o'ziga maosh yozmaydi. Siz uni sotib olsangiz, shu ish uchun boshqa odam yollashingiz yoki o'z vaqtingizni sarflashingiz kerak bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Tandir nafasi» egasi har kuni o'zi xamir qoradi. Shu ishni bajaradigan novvoyga oyiga 2 mln so'm to'lash kerak bo'lsa, yiliga 24 mln ketadi. Haqiqiy, ya'ni egasining mehnatisiz qoladigan foyda: 60 − 24 = 36 mln so'm.

Ko'rinib turibdiki, 300 mln faqat ikki shart birga bajarilganda o'zini oqlaydi: foyda haqiqatan 60 mln bo'lsa va sizga yiliga 20% daromad yetsa. Egasining mehnati hisobga olinsa, xuddi shu 20% da biznes 180 mln so'm turadi.

Narx bo'yicha gaplashishdan oldin tekshiring:

1. Foyda qayerdan olingan: bank ko'chirmalari, kassa ma'lumotlari, soliq hisobotlari bir-biriga mos keladimi?
2. Tandir, xamir qorgich va boshqa jihozlar yaqin yillarda almashtirilishi kerakmi? Kerak bo'lsa, shu xarajatni ham yillik foydadan chegiring.
3. Joy ijarami? Ijara shartnomasi qancha muddatga va kimning nomida?
4. Xaridorlar kimga bog'langan: novvoyxonagami yoki egasining o'ziga?

Bu usul faqat qo'pol chamalash: foyda o'sib boradigan yoki o'zgaruvchan bo'lsa, kelgusi yillar pul oqimini diskontlash usuli aniqroq natija beradi.

Yo'q, bunday solishtirish noto'g'ri. Siz 20% ko'p mahsulot chiqargansiz, demak hajmga bog'liq xarajatlar — bu sexda xom ashyo va ishbay ish haqi — oshishi tabiiy. To'g'ri savol: «12 000 dona chiqarish uchun qancha xarajat bo'lishi kerak edi?» Buning uchun moslashuvchan smeta (byudjet) tuziladi: reja haqiqiy hajmga qayta hisoblanadi, keyin haqiqiy xarajat bilan solishtiriladi.

Buning uchun rejadagi xarajatni ikkiga ajratish kerak: hajmga qarab o'zgaradiganlar (bir donaga qancha) va hajmdan qat'i nazar oyma-oy bir xil turadiganlar.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ko'k gumbaz qadoq» sexining oylik rejasi:

• xom ashyo: 1 donaga 6 000 so'm;
• ishbay ish haqi: 1 donaga 2 000 so'm;
• doimiy xarajatlar (ijara, boshqaruv): oyiga 40 mln so'm.

10 000 dona uchun: 60 + 20 + 40 = 120 mln so'm. 12 000 dona uchun esa: 72 + 24 + 40 = 136 mln so'm.

Natija rahbar o'ylagandan teskari: hajmni hisobga olsak, sex 4 mln so'm tejagan. Lekin jadval bitta haqiqiy muammoni ham ko'rsatadi: xom ashyoga 2 mln ortiqcha ketgan. Endi uning sababini qidirish kerak: narx oshdimi yoki chiqindi ko'paydimi.

Ishbay ish haqidagi 4 mln tejamni ham darhol maqtamang: rejadagi stavka bo'yicha to'lanmagan bo'lsa, bu hisoblashda xato yoki kechikkan to'lov bo'lishi mumkin. Katta farq yaxshi tomonga bo'lsa ham tekshiriladi.

Amaliy maslahat: oylik smetani Excel'da ikki ustun bilan yuriting, biri «bir donaga» stavkalar, biri doimiy summalar. Shunda haqiqiy hajmni kiritishingiz bilan moslashuvchan reja o'zi hisoblanadi.

Shoshilmang: ko'p hollarda bunday qaror foydani oshirmaydi, aksincha kamaytiradi. Sabab shundaki, bu sexning umumiy xarajatlari — ijara, boshqaruv xodimlari maoshi va qo'riqlash — javon to'xtagani bilan yo'qolmaydi. Ular endi qolgan mahsulotlar zimmasiga tushadi.

To'g'ri savol: javon o'zining o'zgaruvchan xarajatlarini (material, ishbay ish haqi, qadoq) qoplab, ustiga umumiy xarajatlar uchun qancha pul qoldirayapti? Bu summa marjinal daromad deyiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chinor mebel» sexining oylik ko'rsatkichlari, mln so'm. Umumiy xarajatlar 120 mln, ular tushumga mutanosib taqsimlangan:

Javon to'xtatilsa: marjinal daromad 80 + 60 = 140 mln, umumiy xarajat esa o'sha 120 mln. Foyda 45 dan 20 mln so'mga tushadi. Javon «zarar» ko'rsatsa ham, aslida har oy 25 mln so'mni umumiy xarajatni yopishga qo'shib turgan ekan.

Qachon javonni to'xtatish o'rinli bo'lishi mumkin:

1. Umumiy xarajatlarning bir qismi faqat javon tufayli bo'lsa va to'xtatilganda haqiqatan yo'qolsa. Masalan, javon uchun alohida ombor 10 mln so'mga ijaraga olingan bo'lsa, foyda 140 − 110 = 30 mln bo'ladi. Bu ham hozirgi 45 mln dan kam, ya'ni bu holatda ham javonni saqlash foydali.
2. Bo'shagan dastgoh va ishchilar vaqti yanada foydaliroq mahsulotga ketsa. Masalan, stolga talab cheklanmagan bo'lsa va javon o'rniga qo'shimcha stol 25 mln so'mdan ko'p marjinal daromad bersa.
3. Javonning marjinal daromadi manfiy bo'lsa, ya'ni u o'z o'zgaruvchan xarajatini ham qoplamasa.

Umumiy xarajatni taqsimlash hisob uchun kerak, lekin «qaysi mahsulotni yopamiz?» degan savolda taqsimlangan xarajat chalg'itadi.

Pul cheklangan bo'lsa, maqsad bitta loyihaning emas, tanlangan loyihalar to'plamining jami sof joriy qiymatini (SJQ) eng katta qilishdir. Buning uchun ikkita usul ishlatiladi va ular ba'zan har xil javob beradi.

Birinchi usul: har loyihada 1 so'm investitsiyaga qancha SJQ to'g'ri kelishini hisoblash (SJQ ÷ investitsiya) va eng samaralisidan boshlab tanlash. Ikkinchi usul: sig'adigan barcha kombinatsiyalarni ko'rib chiqish.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oltin vodiy savdo» to'rt loyihani ko'rmoqda, SJQ allaqachon diskontlab hisoblangan, mln so'm:

Birinchi usul bo'yicha avval B (50), keyin C (50) tanlanadi. Qolgan 50 mln ga na A (100), na D (60) sig'adi. Jami SJQ = 38 mln, 50 mln esa ishlamay qoladi.

Endi 150 mln ga sig'adigan kombinatsiyalarni solishtiramiz:

Eng yaxshi tanlov A + B: jami SJQ 50 mln. «1 so'mga samaradorlik» bo'yicha A uchinchi o'rinda tursa ham, u pulni to'liq ishlatadi.

Xulosalar:

1. Loyihalarni bo'lib bo'lmasa (yarim do'kon ochib bo'lmaydi), faqat koeffitsient bo'yicha saralash yetmaydi: kombinatsiyalarni ko'rib chiqing. To'rt-besh loyihada buni qo'lda yoki Excel'da qilish oson.
2. Ortib qolgan pulni ham hisobga oling: B + C da qolgan 50 mln ni omonatga qo'yish mumkin, lekin omonat foizi odatda diskont stavkasidan past bo'ladi, shuning uchun bu pul SJQ ni deyarli oshirmaydi.
3. Loyihalar bir-biriga bog'liq bo'lsa (masalan, onlayn tizim yangi do'kon ochilgandagina kerak), ularni alohida emas, bitta paket sifatida baholang.

Buxgalter haq: bu xaridorlar konsentratsiyasi xavfi. Bitta xaridor ketsa, narxni keskin tushirishni talab qilsa yoki to'lovni kechiktirsa, butun korxona birdaniga qiyin ahvolga tushadi. Uni uchta oddiy hisob bilan o'lchash mumkin.

1. Eng yirik xaridor ulushi va eng yirik uchtasining ulushi. Bu eng tez ko'rsatkich.
2. Ulushlar kvadratlari yig'indisi. Har xaridor ulushini foizda olib, kvadratga ko'tarib qo'shasiz. Natija qancha katta bo'lsa, tushum shuncha kam sonli xaridorga bog'langan. Barcha xaridorlar teng bo'lsa, natija kichik chiqadi; bitta xaridor bo'lsa, eng katta qiymat — 10 000.
3. «Ketib qolsa nima bo'ladi?» stress-testi. Bu eng muhimi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sarbon qadoq» yillik tushumi 1 000 mln so'm. Xaridorlar ulushi: 55%, 15%, 10%, 8%, 7%, 5%.

• Eng yirik xaridor — 55%, eng yirik uchtasi — 80%.
• Kvadratlar yig'indisi: 3 025 + 225 + 100 + 64 + 49 + 25 = 3 488.

Stress-test. Marjinal daromad tushumning 30 foizi, doimiy xarajatlar yiliga 200 mln so'm.

Ya'ni bitta xaridor ketsa, 100 mln foyda o'rniga 65 mln zarar chiqadi. Doimiy xarajatlar tezda kamaymaydi.

Xavfni kamaytirish yo'llari:

1. Yangi xaridorlarni maqsadli izlash: masalan, har yili yirik xaridor ulushini 5 foiz punktga kamaytirishni reja qilib qo'yish.
2. Yirik xaridor bilan uzoq muddatli shartnoma: hajm, narx o'zgarishi tartibi va to'lov muddati yozilgan bo'lsin.
3. Uning qarzini alohida kuzatish: debitorlik qarzi limiti belgilang va oshsa, darhol choralar ko'ring.
4. Pul zaxirasi: kamida bir necha oylik doimiy xarajatni yopadigan zaxira, xaridor ketgan taqdirda yangisini topishga vaqt beradi.

Bank ham kredit berishda bunga qaraydi: tushumi bitta xaridorga bog'liq korxona qarz oluvchi sifatida xavfliroq ko'rinadi.

Bu yerda bozor narxi to'g'ri mezon emas. Bino sug'urtasida asosiy savol: «yong'in yoki boshqa hodisadan keyin binoni qayta tiklash uchun qancha pul kerak bo'ladi?» Bozor narxi esa boshqa narsalarni ham o'z ichiga oladi: yer uchastkasi, joylashuv, atrofdagi infratuzilma. Yer yonmaydi va suv bosgani bilan yo'qolmaydi, shuning uchun uning qiymatini sug'urtalash ma'nosiz bo'lishi mumkin.

Sug'urta summasini qanday belgilash shartnoma shartlariga bog'liq, shuning uchun polisda qiymat qanday aniqlanishini o'qing. Umumiy mantiq quyidagicha.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ipak yo'li servis» binosining maydoni 400 m². Shu turdagi binoni qurishning chamalangan narxi 1 m² ga 2,2 mln so'm. Buzilganini olib tashlash va loyiha ishlari uchun yana 10% qo'shamiz.

• Qayta qurish: 400 × 2,2 = 880 mln so'm.
• Buzish, tozalash, loyiha (10%): 88 mln so'm.
• Jami tiklash qiymati: 968 mln so'm.

Bozor narxi 1,5 mlrd so'mning qolgan qismi asosan yer va joylashuv narxidir.

Bozor narxida sug'urtalash yiliga taxminan 1,06 mln so'm ortiqcha mukofot degani, zarar bo'lganda esa tovon baribir haqiqiy zarardan oshmaydi.

Teskari xato ham bor: binoni balansdagi qoldiq qiymati bo'yicha sug'urtalash. Agar polisda mutanosiblik sharti bo'lsa va zarar 300 mln so'mni tashkil etsa, tovon taxminan 300 × 400 ÷ 968 ≈ 124 mln so'm bo'ladi. Qolganini korxona o'zi qoplaydi.

Amaliy maslahat: tiklash qiymatini mustaqil baholovchi yoki qurilish smetachisi bilan aniqlang va har yili polisni yangilashda qayta ko'rib chiqing.

Ha, sezilmaydigan, lekin jiddiy xavf bor. Qurilish materiallari, ish haqi va jihozlar narxi o'sib boradi, polisdagi summa esa o'zgarmay qoladi. Natijada ombor yildan-yilga kamroq foizga sug'urtalangan bo'lib qoladi. Bu holat polisda mutanosiblik sharti bo'lsa ayniqsa xavfli: qisman zararda ham tovon kamayadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Yashil dala agro» omborini tiklash qiymati uch yil oldin 400 mln so'm edi. Qurilish xarajatlari har yili shartli 10% oshgan deylik:

Endi uchinchi yilda 100 mln so'mlik zarar bo'ldi. Polisda mutanosiblik sharti bo'lsa, tovon taxminan 100 × 400 ÷ 532,4 ≈ 75,1 mln so'm. Ya'ni korxona hech narsani o'zgartirmagani uchun 25 mln so'mga yaqin zararni o'zi ko'taradi.

Bunga yo'l qo'ymaslik uchun:

1. Har yili polisni yangilashdan oldin tiklash qiymatini qayta hisoblang: maydon × hozirgi qurilish narxi, ustiga tozalash va loyiha xarajatlari.
2. Sug'urtachidan summani avtomatik indekslash yoki yil davomida summaning ma'lum chegaragacha oshishiga ruxsat beruvchi shart bor-yo'qligini so'rang. Bunday shartlar har bir sug'urtachida o'zicha bo'ladi, shuning uchun aniq mazmunini polisdan o'qing.
3. Yil davomida omborga katta ta'mir yoki kengaytirish qilinsa, sug'urtachiga darhol xabar bering va summani oshiring.
4. Mukofot farqini chamalang: summani 400 dan 532 mln ga oshirish mukofotni ham taxminan shu nisbatda oshiradi, lekin bu 25 mln so'mlik yo'qotish xavfidan ancha kichik bo'lishi mumkin.

Bu jihozlar va tovar zaxiralariga ham tegishli: ularning narxi ham o'zgaradi, sug'urta summasi esa o'zi yangilanmaydi.

Bunday paytda shoshilib qilingan xato tovon olishni qiyinlashtirishi mumkin. Har bir polisda sug'urta hodisasida qanday harakat qilish kerakligi yozilgan bo'ladi: kimga, qaysi usulda va qancha muddatda xabar berish. Shuning uchun birinchi qadamlardan biri — polisni ochib o'qish. Umumiy amaliy tartib quyidagicha.

1. Zararni to'xtating va kamaytiring. Suvni yoping, quruq tovarni xavfsiz joyga o'tkazing. Bu o'zingiz uchun ham foydali: saqlab qolingan har bir tovar zararni kamaytiradi.
2. Sug'urtachiga polisda ko'rsatilgan usulda xabar bering. Telefon qilgan bo'lsangiz ham, yozma xabarnomani ham yuboring va nusxasini saqlang.
3. Hammasini qayd eting. Ho'l tovarni, yorilgan quvurni va ombor holatini suratga va videoga oling.
4. Shikastlangan tovarni sug'urtachi vakili ko'rmaguncha tashlab yubormang yoki sotmang, agar u boshqacha ruxsat bermasa.
5. Dalolatnoma tuzing: nima, qancha, qanday holatda shikastlangani; komissiya a'zolari imzosi bilan.
6. Inventarizatsiya qiling: hodisadan keyingi qoldiqni hisobdagi qoldiq bilan solishtiring. Zarar summasi shu solishtirishdan kelib chiqadi.
7. Hujjatlarni yig'ing: tovarning xarid hujjatlari (hisob-fakturalar), ombor kartochkalari, quvurni kim o'rnatgani yoki ta'mirlagani haqidagi ma'lumot.
8. Aybdor bo'lishi mumkin bo'lgan tomonni aniqlang. Masalan, quvurni yaqinda pudratchi almashtirgan bo'lsa, unga qarshi talab huquqini saqlang: tovon to'lagan sug'urtachi keyinchalik shu huquq bo'yicha aybdordan undirishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bahor tekstil» omborida 80 mln so'mlik mato bor edi. Omborchi darhol suvni yopib, matolarning bir qismini quruq xonaga ko'chirdi; buning uchun yuk tashuvchilarga 2 mln so'm to'landi. Natijada 50 mln so'mlik mato saqlanib qoldi va zarar 30 mln so'm bo'ldi. Hech narsa qilinmaganda zarar butun 80 mln ga yetishi mumkin edi. Zararni kamaytirish uchun qilingan bunday xarajat ham qoplanishi mumkin, lekin buni polis shartidan tekshiring va cheklarni saqlang.

Esda tuting: polisda franshiza bo'lsa, tovon undan oshgan qism uchun to'lanadi; aniq summa sug'urtachi hisob-kitobidan keyin ma'lum bo'ladi.

Ha, polisning eng muhim qismlaridan biri aynan shu. Polisning birinchi sahifasida nima sug'urtalangani yoziladi, istisnolar bo'limida esa qaysi hollarda sug'urtachi to'lamasligi yoziladi. Ko'pincha tovon bo'yicha nizolar shu bo'limdan chiqadi.

Istisnolarni o'qishda ularni guruhlab chiqish qulay. Men tavsiya qiladigan tekshiruv ro'yxati beshta savoldan iborat:

1. Qaysi sabablar qoplanmaydi? Zarar qaysi hodisa tufayli yuz bergani muhim: to'satdan sodir bo'lgan hodisa va asta-sekin yuz bergan jarayon polisda farqlanishi mumkin.
2. Qaysi mol-mulk qoplanmaydi? Polisingizda naqd pul, hujjatlar va ochiq maydondagi mol-mulk haqida nima yozilganini alohida tekshiring.
3. Qanday holatlarda polis «uxlab qoladi»? Bino uzoq vaqt bo'sh tursa yoki signalizatsiya o'chirilgan bo'lsa nima bo'lishini qidiring.
4. Sizdan qanday majburiyatlar talab qilinadi? Polisda signalizatsiya, o't o'chirgich yoki tovarni poldan baland saqlash sharti yozilgan bo'lsa va u bajarilmasa, tovon kamayishi yoki rad etilishi mumkin.
5. Qaysi zarar turlari qoplanmaydi? Mol-mulk qoplansa ham, ish to'xtab qolishi tufayli yo'qotilgan foyda polisga kirmagan bo'lishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Shirin non» kafesi polisni o'qib, quyidagi jadvalni tuzdi. Uchinchi ustun — sug'urtachiga yozma beriladigan savollar:

Amaliy maslahatlar:

1. Agentning og'zaki va'dasiga emas, polis matniga tayaning. Muhim javoblarni yozma oling.
2. Sizga muhim xavf istisnoga tushgan bo'lsa, uni qo'shimcha shart bilan polisga qo'shish mumkinligini so'rang va narxini solishtiring.
3. Bir nechta sug'urtachi taklifini solishtirayotganda faqat mukofotga emas, istisnolar ro'yxatiga ham qarang: arzon polis ko'pincha ko'proq istisnolar hisobiga arzon bo'ladi.

Faqat yillik mukofotga qarab tanlash xato bo'lishi mumkin. Sug'urtaning haqiqiy narxi — mukofot plyus zarar bo'lganda o'zingiz ko'taradigan qism (franshiza, limitdan oshgan summa, istisnolar). Bundan tashqari, sug'urtachi zarar bo'lganda haqiqatan va o'z vaqtida to'lay olishi kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Nur savdo» do'koni uchta taklif oldi. Do'kon tajribasiga ko'ra yiliga taxminan bitta kichik hodisa bo'ladi, zarari 6 mln so'm atrofida (sindirilgan vitrina, suv tomishi).

B taklifi eng arzon ko'rinadi, lekin 10 mln so'mlik franshiza tufayli 6 mln so'mlik odatiy zarar to'liq do'konning o'zida qoladi. Natijada B eng qimmatga tushadi. A va C deyarli teng, endi ularni boshqa mezonlar bo'yicha solishtirish kerak.

Narxdan tashqari tekshiriladigan narsalar:

1. Qoplanish doirasi: qaysi xavflar kiritilgan, qaysilari istisno qilingan. Arzon taklif tor qoplanish hisobiga arzon bo'lishi mumkin.
2. Limitlar: butun polis bo'yicha va alohida mol-mulk turlari (tovar, jihoz, naqd pul) bo'yicha limitlar sizning qiymatlaringizga mosmi?
3. Moliyaviy barqarorlik: sug'urtachining e'lon qilingan moliyaviy hisobotlari, kapitali, faoliyat yuritish uchun ruxsatnomasi borligini tekshiring.
4. To'lov amaliyoti: tanishlar, sheriklar va boshqa tadbirkorlardan zarar bo'lganda qanday to'laganini so'rang: muddatda va asossiz rad etmasdan to'laganmi?
5. Xizmat: zararni baholash qanchalik tez, hujjat talablari qanchalik aniq yozilgan, hududingizda vakili bormi?

Amaliy maslahat: takliflarni bitta jadvalga yig'ing va har birini «mukofot + kutilgan o'z ulushingiz» bo'yicha solishtiring. Keyin narxi yaqin bo'lgan ikki-uchtasi orasidan ishonchliligi bo'yicha tanlang. Bir necha yuz ming so'm tejash uchun to'lay olmaydigan sug'urtachini tanlash sug'urtaning butun ma'nosini yo'qqa chiqaradi.

Buni hal qilish uchun faqat bank komissiyasini emas, naqd berishning yashirin xarajatlarini ham hisoblash kerak. Naqd to'lovda pul bankdan olinadi, tashiladi, kassada saqlanadi, sanaladi va har bir xodimga qaydnoma bo'yicha beriladi. Bularning har biri vaqt, pul va xavf talab qiladi.

Bank tariflari va shartlari har xil bo'ladi, shuning uchun quyidagi hisobni o'z bankingiz tarifi bilan qayta bajaring.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oqtepa mebel» da 40 xodim ishlaydi, oylik ish haqi fondi (qo'lga beriladigan summa) 240 mln so'm.

Bu shartlarda kartaga o'tkazish oyiga taxminan 1,7 mln so'm arzon. Bundan tashqari, jadvalga sig'maydigan foydalar bor:

1. Xavf kamayadi: kassada katta naqd pul saqlanmaydi, uni tashishda yo'qotish yoki o'g'irlanish xavfi bo'lmaydi.
2. Xato kamayadi: naqd sanashdagi kamomad va ortiqcha berilgan summalar bo'yicha nizolar yo'qoladi.
3. Iz qoladi: har bir to'lov bank ko'chirmasida ko'rinadi, bu ichki nazorat va tekshiruvlar uchun qulay.
4. Xodimlarga qulay: maosh belgilangan kuni kartaga tushadi, ish vaqtida navbatda turish kerak bo'lmaydi.

Bank bilan kelishishda so'raladigan savollar:

1. Komissiya kim hisobidan: korxonami yoki xodimmi? Xodimlar uchun kartani ochish, yillik xizmat va naqd yechish narxi qancha?
2. Xodimlar soni yoki aylanma ma'lum darajadan oshsa, komissiya kamayadimi yoki bekor bo'ladimi?
3. Maosh qachon xodim kartasiga tushadi: shu kunimi yoki ertasigami?
4. Ro'yxatni yuborish qanday: bank dasturi orqalimi, buxgalteriya dasturidan fayl yuklash mumkinmi?

Ba'zi xodimlar uchun naqd pul qulayroq bo'lishi mumkin. Ularga kartadan qanday yechish va qayerda to'lash mumkinligini oldindan tushuntiring.

Bu xavfli tanlov. Moliyada oddiy qoida bor: aktiv qancha muddat pul olib kelsa, uni moliyalashtiradigan qarz muddati ham shunga yaqin bo'lsin. Uskuna pulni bir necha yil davomida asta-sekin qaytaradi, 1 yillik kredit esa bir yil ichida to'liq yopilishi kerak. Farqni korxona boshqa joydan topishi kerak bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sharq tikuv» 600 mln so'mlik tikuv liniyasini oladi. Liniya oyiga 25 mln so'm, yiliga 300 mln so'm sof pul tushumi beradi. Ikki variant, ikkalasida ham asosiy qarz teng ulushlarda (differensial usulda) qaytariladi:

Ha, qisqa kredit bo'yicha foiz summasi ancha kam. Lekin birinchi yilda korxona liniya bergan puldan tashqari yana 365 mln so'm topishi kerak. Bu pul aylanma mablag'dan olinadi: xom ashyo xaridi, ish haqi, soliqlar uchun pul yetmay qolishi mumkin.

Ko'pincha korxonalar bu muammoni «yil oxirida yangi kredit olib eskisini yopamiz» deb hal qilmoqchi bo'ladi. Bu esa qayta moliyalash xavfi: bir yildan keyin bank yangi kredit bermasligi, foizni oshirishi yoki qo'shimcha garov so'rashi mumkin. Shu paytda korxona majburan qimmat yechimlarga rozi bo'ladi.

Qisqa muddatli kredit qachon o'rinli:

1. Aylanma mablag'lar uchun: xom ashyo olib, mahsulot qilib, bir necha oyda sotiladigan bo'lsa.
2. Mavsumiy ehtiyoj uchun: masalan, mavsum oldidan tovar zaxirasini oshirishga.
3. Tushum aniq kutilayotgan qisqa uzilishni yopish uchun.

Bir necha yil xizmat qiladigan aktiv uchun esa (bu misolda tikuv liniyasi) kredit muddatini aktivdan keladigan pul oqimi bilan solishtiring: oylik to'lov oylik tushumdan oshmasin.

Ikkalasida ham olingan pul qaytariladi. Farq limitda: qaytarilgan summani yana qayta olish mumkinmi yoki yo'qmi.

• Qayta tiklanmaydigan (norevolver) liniyada jami olingan summa limitdan oshmaydi. 200 mln olib, keyin 150 mln qaytarsangiz ham, endi faqat 100 mln olishingiz mumkin: limit qaytarilgan summa bilan tiklanmaydi.
• Qayta tiklanadigan (revolver) liniyada esa limit qarz qoldig'iga qo'yiladi. Qaytargan pulingiz yana limitga qo'shiladi va uni qayta olish mumkin.

Aniq shartlar har bir bankda va har bir shartnomada o'zicha bo'ladi, shuning uchun limit qanday tiklanishini shartnomadan tekshiring.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Gulzor ulgurji» ga 300 mln so'mlik liniya ochildi:

Qayta tiklanmaydigan liniyada aprel oyida korxona 80 mln so'mni boshqa joydan topishi kerak bo'ladi. Qayta tiklanadigan liniyada esa yil davomida bir necha marta olib-qaytarish mumkin.

Qaysi biri qachon mos:

1. Qayta tiklanmaydigan liniya — bir martalik loyihaga: masalan, qurilish yoki uskunani bosqichma-bosqich to'lash. Pul bosqichlarda olinadi, lekin qayta olish kerak bo'lmaydi.
2. Qayta tiklanadigan liniya — aylanma mablag' uchun: tovar olib, sotib, pulni qaytarib, yana tovar olinadigan savdo yoki mavsumiy biznesga.

Shartnomada ko'riladigan savollar:

1. Foydalanilmagan limit uchun komissiya bormi va qanday hisoblanadi?
2. Har bir olish uchun alohida ariza va hujjat kerakmi?
3. Liniya muddati tugaganda qoldiq qanday qaytariladi?
4. Bank qanday hollarda limitni kamaytirishi yoki to'xtatishi mumkin?

Moslashuvchanroq variant qimmatroq bo'lishi mumkin, shuning uchun foiz va komissiyalarni ham solishtiring.

Imkon qadar erta, to'lov kechikmasdan oldin. Kechikish boshlangach shartnomada nazarda tutilgan penya hisoblanishi, kredit tarixi buzilishi mumkin va bank bilan muzokara qiyinlashadi. Muammoni oldindan aytgan mijozga bank kreditni qayta tuzish (restrukturizatsiya) taklif qilishi mumkin, lekin bu bankning qarori, majburiyati emas.

Bankka quyidagilarni tayyorlab boring:

1. Muammoning sababi va qachongacha davom etishi: xaridor bilan yozishmalar, uning to'lov majburiyati.
2. Keyingi oylar uchun pul oqimi prognozi: qachon va qancha pul kirishi, qancha chiqishi.
3. Aniq taklif: qaysi variant korxonaga to'g'ri kelishi va nega.

Bank bilan muhokama qilinishi mumkin bo'lgan variantlar:

• kredit muddatini uzaytirish: oylik to'lov kamayadi, lekin jami foiz oshadi;
• vaqtincha faqat foiz to'lash, asosiy qarzni keyinga surish;
• to'lov kalendarini tushum mavsumiga moslash;
• garovning bir qismini sotib qarzni kamaytirish.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ohangaron qurilish» ning qolgan qarzi 240 mln so'm, yana 12 oy, yillik 24%, annuitet to'lov:

Uch oylik qiyinchilik uchun jadvaldagi oxirgi variant (3 oy faqat foiz) ko'proq mos: dastlabki oylarda to'lov 4,8 mln so'mga tushadi, jami foiz esa muddatni ikki baravar uzaytirgandagidan ancha kam. Muddatni uzaytirish esa uzoq davom etadigan muammo bo'lsa mos.

Restrukturizatsiya shartnomasini imzolashdan oldin tekshiring: yangi foiz stavkasi, qo'shimcha komissiya, garov va kafillik shartlari o'zgaradimi. Muammo hal bo'lgach, ortiqcha pul paydo bo'lsa, qarzni muddatidan oldin qaytarish imkoniyati saqlanib qolganini ham so'rang.

Ikkalasi ham bir maqsadga xizmat qiladi: buyurtmachi siz shartnomani bajarmasangiz zararini qoplay olishiga ishonch hosil qiladi. Lekin korxona uchun narxi har xil.

1. Pulni o'tkazish. Pul ta'minot muddati davomida bog'lanib qoladi. Uning narxi — shu pul bilan topilishi mumkin bo'lgan daromad yoki uning o'rniga olinadigan kredit foizi. Bu alternativ xarajat deyiladi.
2. Bank kafolati. Bank buyurtmachiga «mijozimiz bajarmasa, belgilangan summagacha men to'layman» deb yozma majburiyat beradi. Korxona bankka komissiya to'laydi. Bank buning uchun garov yoki pulning bir qismini blokirovka qilishni talab qilishi mumkin, bu esa narxni o'zgartiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Mehnat yo'li» MChJ 6 oylik shartnoma uchun 100 mln so'm ta'minot berishi kerak.

Bu shartlarda kafolat 7–10 mln so'm arzon. Bundan tashqari, aylanma mablag' bo'shab qoladi va xom ashyo xaridiga ishlatiladi.

Kafolat qimmatga tushishi mumkin bo'lgan holatlar:

1. Bank kafolat summasining katta qismini hisob raqamingizda blokirovka qilsa: unda pul baribir bog'lanadi, ustiga komissiya ham to'lanadi.
2. Kafolat muddati qisqa va komissiya minimal summaga ega bo'lsa.
3. Ishonchli garov yo'q bo'lsa va bank qo'shimcha xarajatli garov baholash yoki sug'urtani talab qilsa.

Yana bir farq: pul o'tkazilgan bo'lsa, uni qaytarib olish buyurtmachining harakatiga bog'liq; kafolat esa unda yozilgan muddat tugashi bilan amal qilmay qoladi (aniq shartini kafolat matnidan o'qing). Shartnomani bajarmasangiz, ikkala holda ham zarar sizga tushadi: kafolat bo'yicha to'lagan bank keyin bu summani sizdan talab qiladi.

Bunday xulosa «omon qolganlar xatosi»ga o'xshaydi. Siz faqat yopilmagan kafelarni ko'ryapsiz. Yopilib ketganlar ichida ham katta zal va qimmat dizaynli kafelar ko'p bo'lgan bo'lishi mumkin, lekin ular endi ko'zga ko'rinmaydi. Muvaffaqiyat sababini topish uchun omon qolganlarni yopilganlar bilan solishtirish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Uch yil oldin shaharda 50 ta kafe ochilgan. Bugun ulardan 20 tasi ishlayapti, 30 tasi yopilgan.

Omon qolganlar ichida katta zallilar 70% (20 tadan 14 tasi) — bu sizning kuzatishingiz. Lekin yopilganlar ichida ham ular aynan 70% (30 tadan 21 tasi). Ya'ni katta zalli kafelar ko'p bo'lgani uchun ular omon qolganlar orasida ham ko'p. Omon qolish ehtimoli esa ikkala guruhda bir xil — 40%. Bu ma'lumotlarga ko'ra, zal hajmi muvaffaqiyatni oldindan aytmaydi.

Bu xato biznesda tez-tez uchraydi:

1. Faqat muvaffaqiyatli tadbirkorlarning tarjimai holini o'qib, «ular erta turishadi, demak erta turish boyitadi» deyish.
2. Mijozlar so'rovini faqat qolgan mijozlar orasida o'tkazib, «hamma mamnun» degan xulosa chiqarish: norozilar allaqachon ketgan.
3. Faqat hozir sotuvda bo'lgan tovarlarni tahlil qilib, «bu turkumdagi tovarlar yaxshi sotiladi» deyish: yaxshi sotilmaganlari allaqachon assortimentdan chiqarilgan.

Qanday himoyalanish mumkin:

1. Har doim savol bering: «Bu ro'yxatga kim kirmay qolgan?»
2. Yopilgan, ketgan, chiqarib tashlanganlar haqida ham ma'lumot topishga harakat qiling: eski ro'yxatlar, arxiv, sobiq mijozlar bilan suhbat.
3. Ulushni har doim boshlang'ich guruhga nisbatan hisoblang: «omon qolganlar ichida qancha» emas, «boshlaganlar ichida qanchasi omon qoldi».

Hozircha bunday deyishga asos yo'q. Bu yerda statistikadagi «o'rtachaga qaytish» hodisasi ishlagan bo'lishi mumkin. Har oylik natija ikki qismdan iborat: filialning doimiy darajasi va tasodifiy omillar, ya'ni faqat o'sha oyga xos bo'lib, keyingi oyda takrorlanishi shart bo'lmagan holatlar. Bir oyda juda yomon natija ko'rsatgan filialga ko'pincha omad kulib boqmagan bo'ladi. Keyingi oy tasodif bu darajada yomon kelmasligi mumkin va natija hech qanday chorasiz ham o'z odatiy darajasiga yaqinlashadi. Eng yaxshi natijada esa aksincha.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Oltita filialning yillik o'rtacha reja bajarilishi taxminan 100% atrofida. Ikki oylik natijalar:

«Eng yomon uchtalik» o'rtachasi 81,7% dan 94,3% ga ko'tarilgan, «eng yaxshi uchtalik»niki 115,7% dan 104% ga tushgan. Lekin oltita filialning umumiy o'rtachasi deyarli o'zgarmagan: 98,7% va 99,2%. Hamma filial o'zining odatiy darajasiga yaqinlashgan, xolos.

Choralar haqiqatan ishlaganini qanday tekshirish mumkin:

1. Natijani bitta oy bilan emas, filialning o'zining uzoq muddatli o'rtachasi bilan solishtiring.
2. Taqqoslash guruhi qiling: o'xshash natijali filiallarning bir qismiga chora ko'ring, bir qismiga ko'rmang. Ikkala guruh ham bir xil yaxshilansa, sabab chora emas.
3. Bir necha oy kuzating: chora haqiqatan ta'sir qilsa, yaxshilanish barqaror bo'ladi.

Bu hodisa boshqa joylarda ham uchraydi: eng ko'p brak chiqargan kundan keyingi kun yaxshiroq bo'ladi, yangi reklama eng yomon oydan keyin boshlangani uchun «samarali» ko'rinadi. Qaror qabul qilishdan oldin: «Hech narsa qilmaganimizda ham shunday bo'lmasmidi?» deb so'rang.

Bu savolga nazorat kartasi (nazorat grafigi) yordamida javob berish mumkin. G'oya oddiy: jarayon barqaror bo'lsa ham, har kungi brak ulushi tasodifan o'zgarib turadi. Statistika bu o'zgarishning odatiy chegaralarini hisoblab beradi. Natija chegaradan chiqsa yoki g'alati yo'nalish ko'rsatsa, jarayonda nimadir o'zgargan deb gumon qilinadi.

Brak ulushi uchun oddiy formula:

• o'rtacha ulush p = 0,03;
• kunlik tanlov n = 400;
• standart chetlanish = √(p × (1 − p) ÷ n) = √(0,03 × 0,97 ÷ 400) ≈ 0,0085, ya'ni 0,85 foiz punkt.

Ko'p qo'llaniladigan yondashuvda nazorat chegaralari o'rtachadan ± 3 standart chetlanish masofasida olinadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Temir usta» sexi uchun:

Bugungi 20 ta brak yuqori nazorat chegarasidan (22 ta) past, lekin ogohlantirish darajasidan (19 ta) yuqori. Demak, dastgohni darhol to'xtatishga asos yetarli emas, lekin e'tiborni oshirish kerak: ertangi natijani kuzating, ish smenasini, xom ashyo partiyasini va asboblar holatini tekshiring.

Yana bir foydali belgi — natijalarning ketma-ketligi. Agar jarayon o'zgarmagan bo'lsa, har kun o'rtachadan yuqori yoki past chiqish ehtimoli taxminan teng. Ketma-ket 8 kun o'rtachadan yuqori chiqish ehtimoli 0,5⁸ ≈ 0,4%. Shunday bo'lsa, har biri chegaradan chiqmasa ham, jarayon yomonlashgan bo'lishi mumkin.

Pastki chegaradan chiqish ham signal: brak juda kam chiqsa, bu tekshiruvchi e'tiborsiz qolgani yoki yangi, yaxshiroq usul ishlayotgani bo'lishi mumkin. Uni ham tekshirish kerak.

Amaliy maslahat: Excel'da kunlik brak ulushini va uch chiziqni (o'rtacha, yuqori va pastki chegara) bitta grafikda chizing va sex devoriga osib qo'ying. Ustalar o'zlari ham qachon xavotirlanish kerakligini ko'radi.

Ko'pincha bu xato emas, yaxlitlash natijasi. Har bir ulush alohida yaxlitlanadi va har birida kichik farq paydo bo'ladi. Ular qo'shilganda jami 100% dan bir-ikki foiz punktga farq qilishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Lola savdo» do'konining oylik tushumi 250 mln so'm:

Uchta teng qism esa har biri 33,33...% bo'ladi va 33% ga yaxlitlanadi, natijada jami 99%.

Xuddi shu holat summalarda ham uchraydi. Uchta xarajat 1,4 mln so'mdan bo'lsa, jami 4,2 mln. Jadvalda «mln so'm» butun songa yaxlitlansa: 1 + 1 + 1, jami esa 4. Qatorlar yig'indisi 3, «Jami» qatori 4 ko'rinadi.

Bunga qanday yondashish kerak:

1. Jadval ostiga izoh yozing: «Yaxlitlash sababli jami 100% dan farq qilishi mumkin».
2. Bir kasr xonasi bilan ko'rsating: 40,6% + 30,6% + 28,8% = 100,0%. Ko'pincha shuning o'zi yetarli.
3. Diagrammada jami aniq 100% bo'lishi kerak bo'lsa, eng katta qoldiq usulini qo'llang: hammasini pastga yaxlitlang (40 + 30 + 28 = 98), keyin yetishmagan 2 foiz punktni kasr qismi eng katta bo'lgan ikkitasiga bittadan qo'shing: ichimliklar (0,84) va oziq-ovqat (0,60); maishiy kimyoning kasr qismi (0,56) eng kichigi. Natija: 41%, 30%, 29% — jami 100%.
4. «Jami»ni hech qachon yaxlitlangan qatorlardan qo'shib hisoblamang: uni aniq summadan hisoblab, keyin yaxlitlang.

Buxgalteriya hisobotlarida bu ayniqsa muhim: hisobot ming so'mda tuzilsa, balans aktivi va passivi yaxlitlash tufayli bir necha birlikka farq qilib qolmasligi uchun farqni bitta moddada tuzatish usuli hisob siyosatida oldindan belgilab qo'yilgani ma'qul.

Rahbarga tushuntirish uchun bir jumla yetarli: «Har bir son alohida yaxlitlangan, aniq sonlar yig'indisi 100%.»

Yo'q, bunday emas. Bu statistikadagi eng keng tarqalgan chalkashliklardan biri. «Haqiqiy xatolarning 96 foizini topadi» va «belgilangan chekning 96 foizi haqiqiy xato» — butunlay boshqa-boshqa narsalar. Ikkinchisi xato cheklar umuman qanchalik ko'p uchrashiga va dastur toza cheklarni qanchalik tez-tez adashib belgilashiga bog'liq.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Barakali do'kon» da oyiga 10 000 ta chek bo'ladi. Ulardan taxminan 50 tasi haqiqatan xato (0,5%). Dastur haqiqiy xatolarning 96 foizini topadi, lekin toza cheklarning 2 foizini ham adashib shubhali deb belgilaydi.

Belgilangan 247 ta chekdan faqat 48 tasi haqiqiy xato: 48 ÷ 247 ≈ 19,4%. Ya'ni dastur belgilagan chek taxminan beshtadan bittasi xato bo'ladi, 96% emas.

Nega shunday? Toza cheklar juda ko'p (9 950 ta), shuning uchun ularning kichik 2 foizi ham 199 ta yolg'on signal beradi. Bu haqiqiy xatolardan to'rt baravar ko'p.

Amaliy xulosalar:

1. Belgilangan chekni darhol xato deb hisoblab, sotuvchini ayblamang. U birinchi tekshiruvga navbat, xolos.
2. Dasturni baholashda ikkita ko'rsatkichni so'rang: haqiqiy xatolarning qancha qismini topadi va toza cheklarning qancha qismini adashib belgilaydi.
3. Tekshiruvchi xodimga qancha ish tushishini oldindan hisoblang: oyiga 247 ta chekni tekshirish kerak, shundan 199 tasi bekorga.
4. Agar xato cheklar ulushi oshsa (masalan, yangi kassir kelsa), belgilanganlar orasidagi haqiqiy xatolar ulushi ham oshadi. Ya'ni bir xil dastur turli sharoitda turlicha «aniq» ko'rinadi.

Bu mantiq har qanday avtomatik tekshiruvga tegishli: belgilangan operatsiyalar orasida haqiqiy xatolar qancha bo'lishi xatolar umuman qanchalik kam uchrashiga bog'liq.

Buning iqtisodiy izohi bor. Mahsulotning narxidan tashqari, uni sotib olish jarayonining o'zi ham xarajat talab qiladi. Iqtisodda bunga tranzaksiya xarajatlari deyiladi: yangi hamkorni qidirish, uning ishonchliligini tekshirish, shartnoma tuzish, sifatni nazorat qilish va va'da bajarilmasa yuzaga keladigan yo'qotish. Eski ta'minotchi bilan bu xarajatlarning ko'pi allaqachon qilingan: siz uni bilasiz, u sizni biladi.

Shuning uchun to'g'ri solishtirish «narx va narx» emas, «narx + tranzaksiya xarajatlari» bo'yicha bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Issiq somsa» novvoyxonasi oyiga 80 mln so'mlik un oladi. Yangi ta'minotchi 3% arzon: tejash oyiga 2,4 mln so'm. Lekin yangi ta'minotchi bilan qo'shimcha xarajatlar paydo bo'ladi:

Bu holatda yangi ta'minotchi oyiga 2,4 − 1,9 = 0,5 mln so'm foyda beradi. Lekin yangi ta'minotchining yetkazib bermaslik ehtimoli 10% bo'lsa, xavf 2 mln, jami xarajat 2,9 mln bo'ladi va o'tish zarar keltiradi.

Amaliy yo'llar:

1. Sinov partiyasi: yangi ta'minotchidan oylik ehtiyojning bir qismini olib ko'ring. Shunda uning ishonchliligi haqida haqiqiy ma'lumot to'planadi va xavf baholanadi.
2. Ikki ta'minotchi: asosiy hajmni ishonchli hamkordan, bir qismini yangisidan olish. Bu ham narx raqobati yaratadi, ham bitta ta'minotchiga bog'liqlikni kamaytiradi.
3. Eski ta'minotchi bilan gaplashish: bozorda arzonroq taklif borligini aytib, narxni qayta ko'rib chiqishni so'rash.

Tranzaksiya xarajatlari tushunchasi nega firmalar ba'zi ishlarni o'zi bajarishini, ba'zilarini esa tashqaridan sotib olishini ham tushuntiradi: bozordan sotib olishning yashirin xarajati juda katta bo'lsa, ishni ichkarida qilish arzonroq bo'ladi.

Iqtisodchilar bu hodisani narxlarning «yopishqoqligi» deb atashadi: xarajat yoki talab o'zgarsa ham, narxlar darhol emas, kechikib va sakrab o'zgaradi. Buning bir necha sababi bor:

1. Narx o'zgartirishning o'zi xarajat talab qiladi: yangi menyu chop etish, narx yorliqlarini almashtirish, kassa dasturini yangilash, xodimlarni o'rgatish. Iqtisodda bunga «menyu xarajatlari» deyiladi.
2. Mijozlar tez-tez narx o'zgarishini yoqtirmaydi. Har bir oshirish ba'zi mijozlarni raqobatchiga yuborishi mumkin.
3. Raqobatchilar narxni oshirmasa, birinchi bo'lib oshirgan kafe xaridorlarini yo'qotadi.
4. Ba'zi narxlar shartnoma bilan qat'iy belgilangan bo'ladi: korporativ buyurtma yoki ijara.

Lekin narxni umuman o'zgartirmaslik ham qimmat: masalliqlar qimmatlashgan sari marja kamayib boradi. Demak, savol «o'zgartiramizmi?» emas, «qanchalik tez-tez?».

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Kamalak kafe» ning oylik tushumi 200 mln so'm. Masalliqlar narxning 40 foizini tashkil qiladi va har oy 2% qimmatlashadi. Har oy kechiktirilgan narx oshirish tushumning 0,8 foiz punkti, ya'ni oyiga 200 × 40% × 2% = 1,6 mln so'm qo'shimcha yo'qotish beradi. Bir marta narxni o'zgartirishning to'liq xarajati (menyu, yorliqlar, xodim vaqti) 3 mln so'm.

Narx har k oyda yangilansa, bir sikldagi yo'qotishlar 0 + 1,6 + 3,2 + ... ga teng. Oyiga o'rtacha xarajat:

Faqat texnik xarajat hisobga olinsa, narxni har 2 oyda yangilash eng arzon. Mijozlar noroziligi tufayli yo'qotilgan tushum ham qo'shilsa (har safar 5 mln so'm), eng yaxshi oraliq 3 oyga uzayadi.

Amaliy xulosalar:

1. Narxni o'zgartirishni arzonlashtiring: elektron menyu yoki ekran, almashtiriladigan narx yorliqlari.
2. Hamma narsani bir vaqtda oshirmang: eng ko'p qimmatlashgan masalliqli taomlardan boshlang.
3. Porsiya hajmini o'zgartirish ham narx o'zgarishining bir turi, mijozlar buni sezadi; ochiqlik sodiqlikni saqlaydi.

Xuddi shu yopishqoqlik butun iqtisodiyot darajasida ham ko'rinadi: inflyatsiya tezlashganda narxlar birdaniga emas, turli sohalarda turli vaqtda oshib boradi.

Bu ta'minot zanjirida ko'p uchraydigan «qamchi effekti». Zanjirning har bir bo'g'ini (do'kon, distribyutor, zavod) faqat o'zidan keyingi bo'g'inning buyurtmasini ko'radi, oxirgi xaridor talabini emas. Har biri esa zaxirani «ehtiyot uchun» kelajakdagi talabga moslab oshiradi. Natijada kichik o'zgarish zanjir bo'ylab yuqoriga ko'tarilgan sari kattalashib boradi, xuddi qamchining uchi qo'lning kichik harakatidan katta silkinish berganidek.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Har bir bo'g'in zaxirani oxirgi ko'rgan haftalik buyurtmaning 2 baravari miqdorida saqlaydi va buyurtmani shunga qarab beradi. Boshida hamma joyda haftalik talab 100 quti, zaxira 200 quti. Birinchi haftada xaridorlar talabi 110 qutiga ko'tarildi va shu darajada qoldi.

Birinchi haftada do'kon zaxirasini 200 dan 220 ga yetkazish uchun 130 quti buyurtma qildi. Distribyutor 130 ni ko'rib, «talab 130 bo'ldi» deb zaxirasini 260 ga oshirdi va 190 buyurtma berdi. Zavod 190 ni ko'rib, 370 quti ishlab chiqardi. Ikkinchi haftada do'kon buyurtmasi yana 110 ga tushdi, distribyutor va zavodda esa ortiqcha zaxira to'planib qoldi va zavod bir haftaga to'xtadi. Holbuki, xaridorlar talabi atigi 10% oshgan va barqaror bo'lgan edi.

Bu hodisani kamaytirish yo'llari:

1. Oxirgi sotuv ma'lumotini ulashish: zavod va distribyutor do'konlarning haqiqiy kassadagi sotuvini ko'rsa, buyurtmalar to'lqinini chin talab deb o'ylamaydi.
2. Zaxirani bir haftalik o'zgarishga emas, bir necha haftaning sirpanuvchi o'rtachasiga qarab rejalashtirish.
3. Katta, kam sonli buyurtma o'rniga kichikroq va muntazam buyurtmalar.
4. Aksiya va chegirmalarni oldindan e'lon qilish: aksiya davridagi sakrash doimiy talab o'sishi deb tushunilmasin.

Zavod yoki ulgurji savdo uchun xulosa: buyurtmalarning keskin o'sishini ko'rganda avval savol bering — bu oxirgi xaridor talabimi yoki zanjirdagi zaxira to'lqinimi?

Ha, shunday bo'lishi mumkin. Iqtisodda bu inflyatsiya kutilishlari deyiladi. Odamlar va korxonalar narxlar oshishini kutsa:

1. Xaridorlar xaridni oldinga suradi va zaxira qiladi, natijada hozirgi talab oshadi.
2. Sotuvchilar keyinroq qimmatlashadigan tovarni arzon sotib yubormaslik uchun narxni oldindan oshiradi.
3. Xodimlar kutilayotgan qimmatchilikni hisobga olib, yuqoriroq ish haqi so'raydi, korxonalar esa bu xarajatni narxga qo'shadi.
4. Shartnomalar kutilgan narx o'sishini hisobga olib tuziladi.

Shu tarzda kutilish qisman o'zini o'zi amalga oshiradi. Shuning uchun markaziy banklar odamlarning inflyatsiya kutilishlarini kuzatadi va o'z siyosatini tushuntirishga katta e'tibor beradi.

Korxona uchun amaliy savol: kutilgan narx oshishidan oldin zaxira qilish foydalimi? Buni hisob bilan tekshirish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qurilish bozor» do'koni 1 000 qop sementni hozir, har biri 60 000 so'mdan, jami 60 mln so'mga olib qo'yishni o'ylayapti. Ular 3 oyda sotiladi.

Narx haqiqatan 8% oshsa, foyda atigi 0,1 mln so'm. Agar narx faqat 4% oshsa, tejash 2,4 mln bo'ladi va 2,3 mln so'm zarar chiqadi. Ya'ni «hamma shunday deyapti» deb katta zaxira qilish ko'pincha kutilgandek foyda bermaydi, xavf esa korxonada qoladi.

Xulosalar:

1. Zaxira qilishdan oldin pul narxini (kredit foizi yoki omonatdan voz kechilgan daromad), saqlash va buzilish xavfini hisoblang.
2. Narx oshishini taxmin qilishda mish-mishlarga emas, rasmiy statistika va ta'minotchilar bilan shartnomalarga tayaning.
3. Mijozlar hozir ko'p olayotgan bo'lsa, keyingi oylarda ular kamroq olishini ham rejalashtiring: talab oldinga surilgan, butunlay oshmagan bo'lishi mumkin.

Mehnat bozorida ham boshqa bozorlardagidek talab va taklif ishlaydi. Ish haqi — mehnatning narxi. Ma'lum kasb egalariga talab oshsa (qurilish ko'paydi, yangi zavodlar ochildi), taklif esa tez oshmasa (kasbni o'rganish vaqt oladi, ustalar boshqa joylarga ishlashga ketishi mumkin), ish haqi ko'tariladi.

Bu vaqtinchalikmi? Bu taklif qanchalik tez javob berishiga bog'liq. Yuqori ish haqi yoshlarni shu kasbga jalb qiladi, lekin malakali usta bo'lish uchun yillar kerak. Shuning uchun malakaga ega kadrlar taqchilligi tez yo'qolmaydi. Talab pasaysa (qurilish sekinlashsa), ish haqi o'sishi to'xtashi mumkin.

Korxonaning tanlovlari:

1. Ish haqini oshirish va ustalarni ushlab qolish.
2. Yoshlarni o'zi o'qitish.
3. Mehnatni texnika bilan almashtirish (avtomatlashtirish).
4. Ishning bir qismini tashqi tashkilotga berish.

Ular orasidan tanlash uchun har birining narxini bir xil birlikda solishtiring.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Po'lat qurilish» sexida 2 ta payvandchi ishlaydi, har biri oyiga 12 mln so'm oladi. Yarim avtomatik payvand qurilmasi 180 mln so'm turadi va shu hajmdagi ishni 1 ta payvandchi bilan bajarishga imkon beradi.

Agar maoshlar yana oshsa, qurilma tezroq o'zini qoplaydi. Lekin qurilma xizmati, ehtiyot qismlar va qo'shimcha elektr energiyasi ham hisobga olinsa, muddat uzayadi. Ularni ham qo'shib hisoblang.

Yana e'tibor berish kerak bo'lgan omillar:

1. Bitta payvandchiga bog'liqlik kuchayadi: u kasal bo'lsa yoki ketsa, sex to'xtaydi. Shuning uchun ikkinchi xodimni o'qitib qo'yish kerak bo'ladi.
2. Mehnat bozori taqchil bo'lsa, faqat maosh emas, ish sharoiti, o'z vaqtida to'lov va o'sish imkoniyati ham xodimni ushlab qoladi. Yangi usta topish va o'rgatish xarajati ko'pincha maoshni biroz oshirishdan qimmatroq.
3. Ish haqi oshishi faqat sizda emas, raqobatchilarda ham: bu tarmoqda narxlar ham asta-sekin oshishini anglatadi va uni narx siyosatida hisobga olish mumkin.

Talabnoma — soliq organining sizga qarz summasi va uni belgilangan muddatda to'lash majburiyati haqidagi rasmiy xabari (Soliq kodeksi, 116-modda, birinchi qism). U javobgarlikka tortilganingizdan qat'i nazar yuboriladi.

Talabnomada nimalar bo'lishi shart (116-modda): soliq bo'yicha qarz summasi; yuborilgan paytgacha hisoblangan penya; jarima summasi; talab bajarilmasa, qarzni undirish va soliq majburiyati bajarilishini ta'minlash bo'yicha ko'riladigan choralar.

Muddatlar zanjiri:

E'tibor bering: bank hisobvarag'idan undirish oltmish kunlik muddat tugashini kutmaydi. Soliqni to'lash uchun to'lov topshiriqnomasini o'zingiz yubormagan bo'lsangiz, soliq organining inkasso topshiriqnomasi hisobvarag'ingizga soliqni to'lash muddati tugagach uch ish kunidan kechiktirmay qo'yiladi (121-modda, oltinchi qism). Muddatli depozitdagi pul esa depozit muddati tugaguncha undirilmaydi (121-modda).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Qamar Savdo» MChJ talabnomani 2027-yil 15-fevralda oldi. Oltmish kalendar kun 16-fevraldan sanaladi va 16-aprelda tugaydi. Firma summani tekshirib, penya hisobida xato topdi va soliq organiga yozma murojaat qildi; asosiy qarzni esa kutmasdan to'ladi, chunki penya har kuni o'sib boradi.

Maslahat: talabnomadagi summani o'z 6410 ma'lumotlaringiz bilan solishtiring. Farq bo'lsa, darhol yozma tushuntirish bering — 118-moddaga ko'ra summa o'zgarsa, aniqlashtirilgan talabnoma yuborilishi yoki avvalgisi chaqirib olinishi shart.

Manba: Soliq kodeksi, 116, 117, 118, 119, 120 va 121-moddalar.

Bo'ladi. Soliq kodeksining 121¹-moddasi yuridik shaxs va yakka tartibdagi tadbirkorga aynan shunday huquq beradi: soliq organiga qarzni o'z debitori hisobidan undirishni so'rab murojaat qilish (birinchi qism).

Tartib qadamma-qadam:

1. Murojaatga o'zaro hisob-kitoblarni solishtirish dalolatnomasi ilova qilinadi — ikki tomonlama yoki faqat siz imzolagan (birinchi qism).
2. Soliq organi uch ish kunidan kechiktirmay dalolatnoma va qarzni tasdiqlovchi hujjatlarni debitorning shaxsiy kabinetiga yuboradi (ikkinchi qism).
3. Debitor o'n ish kuni ichida dalolatnomani tasdiqlaydi yoki asoslab rad etadi. Javob bermasa, qarz tan olingan va undirishga rozilik berilgan hisoblanadi (uchinchi qism).
4. Soliq organi uch ish kunidan kechiktirmay debitorning hisobvarag'iga inkasso qo'yadi: summa sizning soliq qarzingizdan ham, debitorning qarzidan ham oshmaydi (oltinchi qism).

Qachon bu yo'l ishlamaydi (121¹-modda, to'liq ro'yxat): debitor qarzni asoslab rad etgan bo'lsa; da'vo muddati o'tgan bo'lsa; qarz bo'yicha sud hujjati majburiy ijroda bo'lsa, uni ijroga taqdim etish muddati o'tgan bo'lsa yoki ijro to'xtatilgan, tugatilgan, kechiktirilgan (bo'lib-bo'lib ijro etilgan) bo'lsa; debitor O'zbekiston soliq to'lovchisi bo'lmasa; debitor jismoniy shaxs bo'lsa; debitor tugatilish jarayonida bo'lsa yoki unga nisbatan to'lovga qobiliyatsizlik ishi qo'zg'atilgan bo'lsa; debitor faoliyati tugatilgan yoki davlat reyestridan chiqarilgan bo'lsa.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan).

«Bog'bon Qurilish» o'n ish kuni javob bermadi, shuning uchun qarz tan olingan hisoblandi. Uning qolgan 7 000 000 so'm qarzi «Nurafshon Mebel» oldida saqlanib qoladi.

Muhim: debitorga undiruv qaratilgani sizni qarz to'liq uzilgunga qadar soliq to'lash majburiyatidan ozod qilmaydi (121¹-moddaning oxirgi qismi).

Manba: Soliq kodeksi, 121¹-modda.

Soliq kodeksining 215-moddasi bunday vaziyatda sizni himoya qiladi. Unda shaxsning soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganlikdagi aybini istisno qiluvchi to'rtta holat bor:

Sizning holatingiz — 3-band. Bu holatlar mavjud bo'lsa, shaxs javobgar bo'lmaydi (215-modda, uchinchi qism). Tushuntirish qaysi sanada qabul qilinganidan qat'i nazar, ma'nosiga ko'ra huquqbuzarlik yuz bergan davrga taalluqli bo'lsa, u hisobga olinadi.

Ikki muhim cheklov:

• Agar tushuntirish siz bergan to'liq bo'lmagan yoki noto'g'ri axborotga asoslangan bo'lsa, 3 va 4-bandlar qo'llanilmaydi (ikkinchi qism). Shuning uchun so'rovda vaziyatni to'liq va aniq yozing.
• 215-modda javobgarlikdan ozod qiladi. Soliqning o'zini qayta hisoblash masalasi bu moddada tartibga solinmagan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Shirin Non» MChJ soliq organiga xodimlarga beriladigan bepul tushlik bo'yicha so'rov yuborib, yozma javob oldi va shunga amal qildi. Ikki yildan keyin tekshiruvchi boshqacha talqinni ilgari surdi. Firma so'rov xatini (unda barcha faktlar to'liq yozilgan edi) va soliq organining javobini taqdim etdi; jarima masalasi 215-moddaning 3-bandi asosida yopildi.

Maslahat: yozma tushuntirishlarni, so'rov xatingiz nusxasi bilan birga, alohida papkada muddatsiz saqlang.

Manba: Soliq kodeksi, 215-modda.

Soliq kodeksida bu ikki xil muddat, ikkalasi ham uch yil, lekin sanash boshlanishi farq qilishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Oqtosh Avto» MChJ 2023-yildagi bir soliq davri uchun soliq bazasini kam ko'rsatgan. Javobgarlik muddati shu soliq davri tugaganidan keyingi kundan sanaladi va uch yil davom etadi (217-modda, uchinchi qism). Javobgarlikka tortish to'g'risidagi qaror shu uch yil ichida chiqarilishi kerak: muddat o'tgach chiqarilsa, jarima qo'llanmaydi.

Amaliy xulosa: soliq hisob-kitobiga asos bo'lgan birlamchi hujjatlarni kamida da'vo muddati davomida saqlang. Imtiyoz qo'llagan bo'lsangiz, 88-moddaning uchinchi qismiga ko'ra bu muddat uzayishi mumkinligini hisobga oling.

Manba: Soliq kodeksi, 84-modda (ikkinchi qism), 88-modda (birinchi–to'rtinchi qismlar), 144-modda (uchinchi qism), 217-modda.

Mumkin. Soliq kodeksining 14-moddasiga ko'ra bitimlar soliq maqsadida shartnomaning nomiga emas, haqiqiy iqtisodiy mazmuniga qarab hisobga olinadi (birinchi qism).

14-moddaning asosiy qoidalari:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Ipak Yo'li Tekstil» MChJ xaridordan 300 mln so'm olib, uni «foizsiz qarz» deb yozdi; ikki oydan keyin shu summaga mato jo'natib, «qarzni» o'zaro hisob-kitob bilan yopdi. Yozishmalarda xaridor buyurtma bergani, narx va jo'natish sanasi kelishilgani ko'rinib turibdi. Mazmunan bu tovar uchun oldindan to'lov, shuning uchun soliq organi uni shunday baholashga haqli. Firma uchun eng xavfsiz yo'l — pulni boshidanoq oldindan to'lov sifatida rasmiylashtirish va soliqni shunga mos hisoblash.

Boshqa tomoni ham bor: agar ikki tomon ham shartnomani to'liq bajargan bo'lsa-yu, faqat soliqqa oid bo'lmagan qoidalardan biri buzilgan bo'lsa, faqat shu sababli xarajatingizni rad etib bo'lmaydi (to'rtinchi qism).

Manba: Soliq kodeksi, 14-modda.

Yo'q. Sotish uchun olingan tovar 2910 «Ombordagi tovarlar» schyotida xarid qiymatida turadi (21-son BHMS, 145-band). Uni o'zingiz ishlatsangiz yoki qayta ishlasangiz, u endi sotiladigan tovar emas, shuning uchun 2910 dan chiqariladi. 21-son BHMSning 154-band jadvalida ikkala holat uchun alohida qator bor.

E'tibor bering: 154-band jadvalida tovarni to'g'ridan-to'g'ri ma'muriy xarajatga chiqaradigan qator yo'q. Jadval tovarni avval materiallar tarkibiga o'tkazishni, keyin materialni sarflashni ko'rsatadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Rangin Qurilish Mollari» MChJda bir chelak bo'yoqning xarid qiymati 120 000 so'm. Oy davomida 15 chelak idorani bo'yashga, 40 chelak rang aralashtirish sexiga berildi.

Sexda aralashtirilgan bo'yoq tayyor mahsulot sifatida omborga kirim qilinadi: Dt 2810, Kt 2010. Uning summasi 4 800 000 so'mlik bo'yoq va sexning shu mahsulotga tegishli boshqa xarajatlaridan tarkib topgan haqiqiy tannarx bo'ladi, chunki 2810 da tayyor mahsulot haqiqiy ishlab chiqarish tannarxi bo'yicha hisobga olinadi (138-band).

Nega bu muhim? Bo'yoq 2910 da qolib ketsa, inventarizatsiyada 15 + 40 = 55 chelak kamomad chiqadi, balansdagi «Tovarlar» satri esa ortiqcha ko'rinadi. Sexga berilgan bo'yoqni sotilgan tovarlar tannarxiga yozsangiz, savdo bo'yicha yalpi foyda noto'g'ri chiqadi.

Maslahat: ombordan har bir berishni ichki yuk xati bilan rasmiylashtiring va unda maqsadini (o'z ehtiyoji yoki qayta ishlash) aniq yozing — schyot aynan shu hujjatga qarab tanlanadi.

Manba: 21-son BHMS, 104-band (13-qator), 138-band, 141-band (1-qator), 145-band, 154-band (8 va 10-qatorlar).

Yo'q. Uchala holatda ham mahsulot 2810 «Ombordagi tayyor mahsulotlar» schyotidan chiqadi, lekin debetlanadigan schyot mahsulot qayerga ketganiga bog'liq (21-son BHMS, 141-band jadvali).

6-qatorda ichki ehtiyojlar uchun 2010, 2310, 2510, 2710 va 9410–9430 schyotlari ko'rsatilgan: qaysi biri olinishi mahsulotdan qaysi bo'lim foydalanganiga qarab tanlanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Paxtaoy To'qimachilik» MChJda bitta sochiqning haqiqiy ishlab chiqarish tannarxi 45 000 so'm.

Natijada 1 350 000 so'm sex xarajatlari bilan birga mahsulot tannarxiga taqsimlanadi, 450 000 so'm ma'muriy xarajat, 2 250 000 so'm boshqa operatsion xarajat bo'ladi. Hammasini bitta 9430 ga yozsangiz, mahsulot tannarxi kam, boshqa xarajatlar esa ko'p ko'rinadi.

Maslahat: har bir berishni ichki talabnoma-yuk xati bilan rasmiylashtiring va unda qabul qiluvchi bo'limni aniq yozing — schyot aynan shu hujjatdan tanlanadi. Tekin berishning soliq oqibatlari alohida tekshiriladi.

Manba: 21-son BHMS, 138 va 141-bandlar.

Yo'q. Vositachiga sotish uchun berilgan mahsulot hali sizniki; u omborda emas, lekin balansingizda qoladi. Buning uchun 2830 «Vositachilik shartnomasi bo'yicha berilgan tayyor mahsulotlar» schyoti bor (21-son BHMS, 140-band). Sotuv vositachi mahsulotni sotganda aks ettiriladi va bunda 2810 dagi kabi yozuvlar beriladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Lola Keramika» MChJ 200 ta vazani (tannarxi 80 000 so'mdan) «Uy Bezagi» do'koniga berdi. Oy oxirida do'kon 150 tasi 130 000 so'mdan sotilgani haqida hisobot yubordi. Summalar QQSsiz.

Komitent («Lola Keramika») hisobida:

Oy oxirida 2830 da 50 ta vaza qoladi: 16 000 000 − 12 000 000 = 4 000 000 so'm.

Vositachi («Uy Bezagi») hisobida vazalar uning mulki emas, shuning uchun ular balansdan tashqari 004 «Vositachilik shartnomasi bo'yicha qabul qilingan tovarlar» schyotida qabul qilish-topshirish dalolatnomasidagi narxda yuritiladi (441-band). Do'konning o'z daromadi — vositachilik mukofoti: Dt 4010, Kt 9010 (383-band, 5-qator).

Maslahat: har oy vositachidan sotuv hisobotini oling va 2830 qoldig'ini do'kondagi haqiqiy qoldiq bilan solishtiring. 2830 bo'yicha analitik hisob javobgar shaxslar, mahsulot turlari (sortlar, partiyalar) va saqlash joylari bo'yicha yuritiladi (140-band); har bir vositachi bo'yicha alohida ko'rsatkichni hisob siyosatida qo'shimcha belgilashingiz mumkin.

Manba: 21-son BHMS, 140, 141, 383 va 441-bandlar.

Sotuv emas. Filial yuridik shaxsning ajratilgan bo'linmasi, shuning uchun ular o'rtasidagi operatsiyalar ichki xo'jalik hisob-kitoblari sifatida yuritiladi. Bosh ofisda filialning qarzi 4110 «Ajratilgan bo'linmalardan olinadigan to'lovlar» schyotida hisobga olinadi: unda bo'linmaga berilgan mulk va moddiy qiymatliklar, bo'linma xodimlariga ish haqi to'lash va boshqa joriy operatsiyalar bo'yicha hisob-kitoblar yuritiladi (21-son BHMS, 176-band). Teskari yo'nalishdagi qarz — tashkilotning filiallar oldidagi joriy majburiyatlari — 6110 «Ajratilgan bo'linmalarga to'lovlar» schyotida (259-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Sarbon Savdo» MChJ filialiga 60 mln so'mlik tovar jo'natdi va ish haqi uchun 25 mln so'm o'tkazdi. Keyinroq filial bosh ofis hisobvarag'iga 40 mln so'm qaytardi.

Bosh ofis hisobida:

Bosh ofisda 4110 qoldig'i: 60 + 25 − 40 = 45 mln so'm.

Agar filial bosh ofisga tovar jo'natsa, bosh ofis Dt 2910, Kt 6110 yozadi (154-band, 3-qator). Filial alohida balans yuritsa, uning o'z hisobidagi yozuvlarni hisob siyosatida belgilang.

Nega 9020 ga yozilmaydi? 9020 «Tovarlarni sotishdan daromadlar» xaridorlarga sotuv uchun. Filialga berilgan tovar yuridik shaxsdan chiqmaydi, u faqat ichkarida bir joydan boshqasiga ko'chadi. Agar uni sotuv deb yozsangiz, filial tovarni haqiqiy xaridorga sotganda tushum ikki marta ko'rinadi.

Balansda bu summalar alohida satrlarga ega: «Ajratilgan bo'linmalarning qarzi (4110)» — 230-satr, «Ajratilgan bo'linmalarga qarz (6110)» — 620-satr (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova).

Maslahat: 4110 bo'yicha analitik hisob har bir ajratilgan bo'linma bo'yicha (21-son BHMS, 177-band), 6110 bo'yicha ham har bir bo'linma bo'yicha alohida yuritiladi (260-band). Oy oxirida bosh ofis va filial qoldiqlarini solishtirma dalolatnoma bilan tekshiring.

Manba: 21-son BHMS, 154, 176, 177, 178, 259 va 260-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova.

Yo'q. 9010 tayyor mahsulot, 9020 tovarlar sotuvi uchun. Ip esa sizda xom ashyo (1010 «Xom ashyo va materiallar»), uni sotish asosiy faoliyat emas. 21-son BHMS bo'yicha chetga chiqib ketayotgan materiallar qiymati 9220 «Boshqa aktivlarning chiqib ketishi» schyotiga hisobdan chiqariladi (104-band, 16-qator). 9220 ning debetiga sotilgan aktivning balans qiymati, kreditiga sotishdan tushum yoziladi, farq esa foyda yoki zarar sifatida yopiladi (393-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Gilam Nur» MChJ tannarxi 18 000 000 so'm bo'lgan ipni 21 000 000 so'mga sotdi (QQSsiz; QQS masalasi bu misolda ko'rilmaydi).

Agar ip 16 000 000 so'mga sotilganda edi, 2 000 000 so'm zarar chiqardi: Dt 9430, Kt 9220 (27-qator, b).

Natijada 9220 nol qoldiq bilan yopiladi. Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda bu sotuv sof tushumni oshirmaydi; foyda «Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari» (090-satr) tarkibida ko'rinadi.

Nega bu muhim? Ipni 9020 ga yozsangiz, sof tushum va yalpi foyda sun'iy oshadi, rentabellik ko'rsatkichlari buziladi.

Manba: 21-son BHMS, 104 (16-qator), 393 va 394-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 2-ilova.

Standart talabi. Auditorning boshqaruv uchun mas'ul shaxslar (MChJda odatda ta'sischilar yoki kuzatuv kengashi) bilan muloqoti 260-son AXSda tartibga solingan. Standart muloqotni ikki tomonlama deb biladi: auditor axborot beradi, ular ham auditorga muhim narsalarni aytadi.

Auditor nimalarni ma'lum qilishi kerak:

Shakli: muhim topilmalar bo'yicha og'zaki muloqot auditor fikricha yetarli bo'lmasa, u yozma bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Navro'z Agro» MChJda auditor boshlanishida ta'sischilarga bu yil asosiy risk sifatida chorva hisobini va katta bank kreditini ko'rayotganini aytdi. Ta'sischilardan biri kelgusi yilda filialni sotish rejasi borligini ma'lum qildi — bu auditor uchun yangi axborot edi va u keyingi hodisalar bo'yicha ishini kengaytirdi. Oxirgi uchrashuvda auditor rahbariyat zaxiralarni baholashda qo'llagan yondashuv bo'yicha o'z kuzatishlarini aytdi.

Foyda: bu uchrashuvlar xulosada kutilmagan holat chiqmasligi uchun eng yaxshi imkoniyat. Ta'sischilar ham savol berishi mumkin.

Manba: 260-son AXS (qayta ko'rib chiqilgan); «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Ha. Hisobotdagi taqqoslanadigan o'tgan yil raqamlari bilan ishlash 710-son AXSda tartibga solingan. O'tgan yil hisoboti auditdan o'tmagan bo'lsa, auditor xulosada «Boshqa masalalar» xatboshisida o'tgan yil raqamlari auditdan o'tmaganini ko'rsatadi.

Bu xatboshi nimani anglatadi va nimani anglatmaydi:

Muhim jihat: bu xatboshi auditorni yil boshidagi qoldiqlarni tekshirishdan ozod qilmaydi. Joriy yil hisoboti boshlang'ich qoldiqlarga tayanadi, shuning uchun auditor 510-son AXS bo'yicha ular uchun yetarli dalil oladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Tong Logistika» MChJ bank talabi bilan birinchi marta audit buyurtma qildi. Auditor 1-yanvardagi tovar qoldig'ini tekshirish uchun yanvar oyidagi sotuv va xaridlarni ko'rib chiqdi, chunki yil boshidagi sanoqda qatnashmagan edi. Xulosada esa o'tgan yil raqamlari auditdan o'tmagani haqida «Boshqa masalalar» xatboshisi berildi.

Amaliy maslahat: birinchi audit oldidan o'tgan yil oxiridagi inventarizatsiya dalolatnomalari, bank va kontragentlar bilan solishtirma dalolatnomalarni tayyorlab qo'ying — yil boshidagi qoldiqlarni tekshirish shulardan boshlanadi.

Manba: 710-son AXS, 510-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Farq qiladi. Agar hisobot muayyan foydalanuvchilar (bu yerda — grant beruvchi) ehtiyojiga mo'ljallangan maxsus tamoyillar asosida tuzilgan bo'lsa, auditor 800-son AXSni qo'llaydi. Bu standart umumiy hisobot standartlariga (700-son AXS) tayanadi va ularga qo'shimcha talablar qo'shadi.

Xulosadagi asosiy farqlar:

Bu xatboshi xulosani shartli qilmaydi: u faqat hisobot qaysi asosda tuzilganini eslatadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Yashil Vodiy» fermer xo'jaligi grant hisobidan sug'orish uskunasi oldi. Grant beruvchi faqat kelgan va sarflangan pul bo'yicha hisobot so'radi. Auditor xulosaga hisobot grant shartnomasidagi qoidalar bo'yicha tuzilgani, shu sababli boshqa maqsad uchun yaramasligi mumkinligini yozdi. Xo'jalik bu xulosani bankka kredit uchun ko'rsatmoqchi bo'lganda, bank yillik moliyaviy hisobot bo'yicha alohida xulosa so'radi.

Maslahat: auditor bilan topshiriq shartlarini kelishayotganda hisobot qaysi tamoyillar bo'yicha tuzilishini va xulosa kimga beriladi — buni yozma ko'rsating.

Manba: 800-son AXS (qayta ko'rib chiqilgan), 700-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Bo'ladi. Moliyaviy hisobotning bitta shakli yoki alohida elementi, schyoti, moddasi auditi 805-son AXSda tartibga solingan. Agar shu element maxsus tamoyillar asosida tayyorlangan bo'lsa, 800-son AXS ham qo'llanadi.

Bunday auditning xususiyatlari:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Oltin Don» MChJ kredit liniyasini debitorlik qarzi garovi bilan olmoqchi. Bank 31-dekabrdagi 4010 qoldig'i bo'yicha xulosa so'radi. Auditor 4010 bo'yicha yirik xaridorlarga tasdiqlash xati yubordi, yanvardagi pul tushumlarini dekabr qarzlariga solishtirdi va shubhali qarzlar rezervi qanday hisoblanganini tekshirdi. Muhimlik darajasi ham 4010 qoldig'ining o'zidan kelib chiqib belgilandi.

Amaliy maslahat: bunday topshiriqda «faqat qoldiqni tasdiqlab berish» kifoya deb o'ylamang — auditor qoldiq qanday shakllanganini ham ko'radi. Xaridorlar bo'yicha qarzlarning yoshi bo'yicha jadvalini oldindan tayyorlang.

Manba: 805-son AXS (qayta ko'rib chiqilgan), 800-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Guruh auditori javob beradi. Guruh moliyaviy hisoboti auditi 600-son AXSda (qayta ko'rib chiqilgan) tartibga solingan. Unga ko'ra guruh auditori guruh auditini boshqarish, nazorat qilish va o'tkazish hamda vaziyatga mos xulosa chiqarish uchun javobgar. Sho'ba korxonani boshqa auditor (standartda — komponent auditori) tekshirgani bu javobgarlikni bo'lib bermaydi.

Amalda bu nimani anglatadi:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bek Invest» xoldingining Namangandagi sho'ba korxonasini mahalliy auditorlik tashkiloti tekshiradi. Guruh auditori unga muhimlik darajasini va qaysi risklarga e'tibor berish kerakligini yozma yubordi, keyin uning ishchi hujjatlaridan zaxiralar bo'yicha qismini ko'rib chiqdi. Sho'ba korxonadagi muhim masala bo'yicha qo'shimcha ma'lumot so'raldi.

Amaliy maslahat: guruh ichidagi sotuv va qarzlar bo'yicha qoldiqlarni yil oxirida sho'ba korxonalar bilan oldindan solishtiring — konsolidatsiyada ichki operatsiyalarni chiqarishda guruh auditori aynan shu jadvallarni so'raydi.

Manba: 600-son AXS (qayta ko'rib chiqilgan); «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Bu 4-ilovaning «Chet el valyutasidagi pul mablag'larining harakati to'g'risida ma'lumot» qismi (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom). Unda faqat bitta «Miqdori» ustuni bor va summalar, butun hisobot kabi, ming so'mda yoziladi.

Satrlar:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, ming so'mda). «Atlas Eksport» MChJ:

O'z-o'zini tekshirish: 290-satr yil oxiridagi valyuta qoldiqlari jamiga teng bo'lishi kerak. Agar valyuta faqat bankdagi valyuta hisobvarag'ida bo'lsa, uni balansning 350-satri «Chet el valyutasidagi pul mablag'lari (5200)» bilan solishtiring; kassada ham valyuta bo'lsa, uni qo'shib hisoblang.

E'tibor bering: hisobotning asosiy qismida ham kurs farqi uchun satr bor — 221 «Chet el valyutasidagi pul mablag'larini qayta baholashdan yuzaga kelgan kurs farqlari saldosi». 280-satr esa faqat valyuta jadvali ichidagi qayta baholashni ko'rsatadi.

Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 4-ilova; 1-ilova (350-satr).

Xususiy kapital to'g'risidagi hisobotda (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 3-ilova) har bir satr uchun to'ldirilmaydigan kataklar «x» bilan belgilangan. Shu belgilar qaysi ustunga yozishni ko'rsatib turadi.

Ustunlar: 3 — ustav kapitali; 4 — qo'shilgan kapital; 5 — rezerv kapitali; 6 — taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar); 7 — sotib olingan xususiy aksiyalar; 8 — maqsadli tushumlar va boshqalar; 9 — jami.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, ming so'mda). «Zarafshon Agro» MChJ:

Mantiq oddiy: rezervga ajratish kapitalning bir qismidan boshqasiga ko'chirish, shuning uchun 050-satrda jami o'zgarmaydi. Dividend esa kapitaldan chiqib, ta'sischilar oldidagi qarzga aylanadi, shuning uchun jami 45 000 ga kamayadi va 120-satrdagi «Xususiy kapitalning ko'payishi (+) yoki kamayishi (−)» ga ta'sir qiladi.

Tekshirish: 110-satr «Yil oxiridagi qoldiq»ning 5 va 6-ustunlari balansning 430 «Rezerv kapitali (8500)» va 450 «Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar) (8700)» satrlaridagi yil oxiri summalari bilan bir xil bo'lishi kerak.

Eslatma: mikrofirma va kichik korxonalar bu hisobotni topshirmaydi — ularning yillik hisoboti balans va moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotdan iborat (Nizom, 10-band).

Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 10-band; 1 va 3-ilovalar.

Yo'q. Balansning 180-satri «Tovarlar» 2900 guruhidan 2980 ning ayirmasi sifatida to'ldiriladi (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova). 2980 «Savdo ustamasi» kontraktiv schyot: u sotish narxidagi tovar qiymatidan hali olinmagan ustamani ajratib turadi, shuning uchun balansda tovar xarid qiymatiga qaytariladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Mehr Market» MChJda 31-dekabr holatiga:

Agar 2920 ni to'liq yozsangiz, tovarlar 31 mln so'mga oshib ketadi: balans hali sotilmagan tovardan olinadigan foydani ham aktiv sifatida ko'rsatadi.

To'g'ri summa uchun 2980 qoldig'i aniq bo'lishi kerak. 21-son BHMSga ko'ra 2980 tovar kirim qilinganda ustama summasiga kreditlanadi, sotilgan yoki boshqa sabab bilan hisobdan chiqarilgan tovar bo'yicha debetlanadi; qoldiqqa to'g'ri keladigan ustama inventarizatsiya dalolatnomasi asosida aniqlashtiriladi (152-band). Shuning uchun yil oxiridagi inventarizatsiyadan keyin 2980 qoldig'ini qayta hisoblab, keyin balansni to'ldiring.

Eslatma: 180-satr 140-satr «Tovar-moddiy zaxiralari, jami» tarkibiga kiradi (140 = 150 + 160 + 170 + 180).

Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova; 21-son BHMS, 152-band.

181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 5-bandiga ko'ra hisobot yili davomida tugatilgan, qayta tashkil etilgan yoki boshqa tashkilotga qo'shib yuborilgan tashkilot oxirgi hisobotni 1-yanvardan shu jarayon yakunlangan sanagacha bo'lgan davr uchun tuzadi va bunda yillik hisobotning amaldagi shakllaridan foydalanadi.

Amalda nima qilinadi:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Shams Print» MChJ (kichik korxona) tugatilishi 2027-yil 14-avgustda yakunlanmoqda. Oxirgi hisobot 2027-yil 1-yanvardan 14-avgustgacha bo'lgan davrni qamraydi va ikki shakldan iborat bo'ladi: buxgalteriya balansi va moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot.

Yana bir nozik jihat. Nizomning 6-bandida yangi tashkil etilgan tashkilotlarning birinchi hisobot davri qanday belgilanishi aytilgan, lekin bu tartib tugatilgan yoki qayta tashkil etilgan tashkilot, shuningdek uning alohida bo'linmalari negizida tuzilgan tashkilotlarga qo'llanmaydi. Masalan, qayta tashkil etish natijasida paydo bo'lgan yangi jamiyatning birinchi hisobot davrini 6-banddagi sxema bo'yicha belgilab bo'lmaydi.

E'tibor bering: 5-bandda bunday hisobotni taqdim etish muddati alohida ko'rsatilmagan. Muddatni tugatish tartibini belgilovchi hujjatlar bo'yicha aniqlang.

Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 3, 4, 5, 6, 10 va 13-bandlar.

Ko'rsatasiz. Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar ijarachida 0310 «Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar» schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 33-band). Kirim qilinganda Dt 0310, Kt 6950 «Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi» va 7910 «To'lanadigan moliyaviy ijara» (34-band). Eskirishi 0299 «Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi»da yig'iladi (28-band).

Balans satrlari (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Olmaliq Metall» MChJ 1-iyulda 240 mln so'mlik stanokni lizingga oldi. 31-dekabr holatiga hisoblangan eskirish 12 mln so'm, lizing bo'yicha qolgan qarz 210 mln so'm, shundan keyingi 12 oyda to'lanadigani 60 mln so'm.

Nega mulk lizing kompaniyasiniki bo'lsa ham balansda? 21-son BHMS bu obyektni ijarachining aktivlari qatorida 0300 guruhida yuritadi: korxona stanokdan foydalanadi va uning narxini to'laydi. Ijara tugab, mulk sizga o'tganda uning qiymati 0310 dan 0100 dagi tegishli schyotga, eskirishi 0299 dan tegishli eskirish schyotiga ko'chiriladi (37-band).

Manba: 21-son BHMS, 28, 33, 34 va 37-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova.

Mumkin, lekin bojxona organining qarori bilan. Bojxona kodeksi ikki imkoniyatni farqlaydi: kechiktirib to'lash (to'lash muddati qo'shimcha davrga uzaytiriladi) va bo'lib-bo'lib to'lash (shu davr ichida summa qismlarga bo'linadi) (329-modda, ikkinchi va uchinchi qismlar).

Arizaga to'lash bo'yicha yozma majburiyat va ta'minotni tasdiqlovchi hujjat ilova qilinadi (330-modda). Rad etish uchun ikki asos bor: 330-modda talablariga rioya etilmaganligi yoki ariza paytida bojxona to'lovlari bo'yicha qarzdorlik mavjudligi (331-modda).

Foiz: har bir kun uchun Markaziy bank qayta moliyalashtirish stavkasining ellik foizi miqdorida hisoblanadi. Lekin 14 kunlik muddat, vakolatli iqtisodiy operatorlar va 329-moddaning beshinchi va o'n birinchi qismlaridagi hollarda foiz olinmaydi (332-modda).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Samo Tekstil» MChJ ip ishlab chiqarish uchun xom ashyo olib kirdi. U ishlab chiqaruvchi bo'lgani uchun 120 kunlik muddatni so'radi va bank kafolatini ta'minot sifatida taqdim etdi; bu holda foiz hisoblanmaydi. Agar firma o'ninchi qism bo'yicha murojaat qilsa va oxirgi uch yilda 1 200 mln so'm to'lagan bo'lsa, ta'minotsiz bo'lib to'lash summasi 600 mln so'mdan oshmaydi.

E'tibor: jadval bo'yicha summa o'z vaqtida to'lanmasa, bojxona butun qarzni ta'minot hisobidan undiradi (333-modda).

Manba: Bojxona kodeksi, 329–333-moddalar.

Ha, ma'lum shartlar bilan. Bojxona kodeksining 201-moddasi tovarlar chiqarib yuborilganidan keyingi bojxona nazoratini, shu jumladan bojxona auditini nazarda tutadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Elektron Uy» MChJ 2025-yil martida televizorlar olib kirgan. 2027-yil fevralida bojxona organi shu kontrakt bo'yicha tekshiruv tayinladi: deklaratsiyadagi bojxona qiymatini firmaning 2910 dagi kirim summasi, bank orqali to'lovlar va yetkazib beruvchi bilan solishtirma dalolatnoma bilan taqqosladi. Uch yillik muddat hali o'tmagan, kontrakt bo'yicha bu birinchi tekshiruv — demak, talab qonuniy.

Amaliy maslahat: har bir import kontrakti uchun BYD, invoys, transport va sug'urta hujjatlari, to'lov topshiriqnomalari va kirim hujjatlarini bitta papkada kamida uch yil saqlang. Qarordagi tekshiriladigan davr va kontraktni tekshiring: shu kontrakt bo'yicha ilgari tekshiruv bo'lgan bo'lsa, to'rtinchi qismga havola qiling.

Manba: Bojxona kodeksi, 201-modda.

Bojxona organlarining qarorlari va mansabdor shaxslarning harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish huquqi Bojxona kodeksining 409¹–409⁷-moddalarida belgilangan. Ikki yo'l bor: yuqori turuvchi bojxona organi va sud.

Shikoyatda nimalar yoziladi (409³-modda, to'liq): bojxona organining nomi; shikoyat beruvchining nomi va manzili (jismoniy shaxsda — F.I.Sh. va yashash joyi); e'tirozlarni asoslovchi holatlar; ilova qilingan hujjatlar ro'yxati (bo'lsa); talablaringiz; sana.

Apellyatsiya komissiyasi qarorlari (409⁶-modda): shikoyatni qanoatlantirmaslik; qarorga o'zgartirish kiritish; qarorni bekor qilish va zarur bo'lsa yangi qaror qabul qilish; mansabdor shaxs harakatini qonunga xilof deb topish va ish mohiyati bo'yicha qaror chiqarish. Qaror uch kun ichida yozma yuboriladi va bojxona organlari uchun majburiy.

Shikoyat qachon ko'rilmaydi (409⁴-modda): muddat o'tib, tiklash iltimosnomasi bo'lmasa; 409³-modda talablariga mos bo'lmasa; qaror qabul qilinguncha chaqirib olinsa; vakolatsiz shaxs bersa; aynan o'sha asoslar bo'yicha ilgari berilgan bo'lsa; jinoyat ishi doirasida yoki sudga berilgan bo'lsa.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bahor Kimyo» MChJga bojxona auditi dalolatnomasi 3-martda topshirildi. Firma 25-martda shikoyat berdi, transport hujjatlarini ilova qildi va eshituv o'tkazishni so'radi (409⁵-modda, ikkinchi qism). Komissiya qo'shimcha hisoblangan summani qisman kamaytirdi.

Manba: Bojxona kodeksi, 409¹–409⁷-moddalar.

Bo'ladi. Bu dastlabki deklaratsiyalash — tovarni bojxona hududiga yetib kelguniga qadar deklaratsiyalash. U deklarantning xohishiga ko'ra qo'llanadi (Bojxona kodeksi, 262-modda, birinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Pamir Plast» MChJ granulalar ortilgan konteyner bo'yicha dastlabki deklaratsiyani 2027-yil 5-aprelda topshirdi va bojxona to'lovlarini to'ladi. O'ttiz kalendar kun 6-apreldan sanaladi va 5-mayda tugaydi. Konteyner portda kechikib, 12-mayda keldi. Deklaratsiya berilmagan hisoblandi va firma tovarni yangidan deklaratsiya qilishi kerak bo'ldi.

Amaliy maslahat: dastlabki deklaratsiyani tashuvchidan aniq yetib kelish sanasini olgandan keyin topshiring, invoys va transport hujjatlari nusxalarini oldindan tekshiring — deklaratsiyada zarur ma'lumot ko'rsatilmagan yoki hujjatlar to'liq taqdim etilmagan bo'lsa, 262-moddaning uchinchi qismidagi «yagona hujjat» afzalligi ishlamaydi.

Manba: Bojxona kodeksi, 262 va 328-moddalar.

Bo'ladi. Bojxona kodeksida bu pul «dastlabki pul mablag'lari» deb ataladi: to'lovchi deklaratsiya qabul qilinguniga qadar kelgusi bojxona to'lovlari uchun bojxona organining shaxsiy g'azna hisobvarag'iga oldindan o'tkazgan summa (334-modda, birinchi qism).

Undan nimalar uchun foydalanish mumkin (334-modda, ikkinchi qism, to'liq): bojxona to'lovlarini to'lash; penya va foizlarni to'lash; bojxona to'lovlari bo'yicha qarzdorlikni uzish; bojxona to'lovlarini ta'minlash. To'lovchi ko'rsatma bermaguncha bu pul bojxona to'lovi hisoblanmaydi; deklaratsiya topshirish yoki tegishli ariza berish ko'rsatma hisoblanadi (uchinchi qism).

Qaytarish tartibi (335-modda):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Sirdaryo Mashina» MChJ bojxonaga 80 mln so'm o'tkazgan, shundan 52 mln so'mi bitta deklaratsiya bo'yicha to'lovga ishlatildi. Shu deklaratsiyadan keyin import to'xtadi. Firmaning 1,5 mln so'm penya qarzi ham bor edi. U ariza va solishtirma dalolatnomani topshirib, penyani chegirishga rozilik berdi va 80 − 52 − 1,5 = 26,5 mln so'mni qaytarib oldi.

Muhim: uch yillik muddat oxirgi foydalanish kunining ertasidan sanaladi. Qoldiq summani hisobda nazorat qilib boring — yillar o'tib unutilgan pul qaytmaydi.

Manba: Bojxona kodeksi, 334 va 335-moddalar.

Bu savolga ichki daromadlilik darajasi (IRR) javob beradi. U shunday foiz stavkasiki, unda kelgusi tushumlarning bugungi qiymati qo'yilgan pulga aniq teng bo'ladi. Boshqacha aytganda, IRR — loyihaning «o'z foizi». Uni pul topish narxi bilan solishtirasiz: IRR kredit foizidan yuqori bo'lsa, loyiha qarzni ham qoplaydi, ustiga foyda ham qoldiradi.

140 mln ning 100 mln dan ko'pligi hali hech narsani bildirmaydi, chunki 4-yilda keladigan 35 mln bugungi 35 mln ga teng emas.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qorasuv quti» MChJ qadoqlash liniyasiga 100 mln so'm sarflaydi, liniya 4 yil har yili 35 mln so'm sof pul tushumi beradi. IRR ni topish uchun tushumlarni turli stavkalarda diskontlaymiz va sof joriy qiymat (SJQ) qayerda nolga tushishini qidiramiz:

SJQ 14% va 15% oralig'ida nolga tushadi: IRR ≈ 14,96%. Excel'da buni bitta IRR funksiyasi bilan topish mumkin: yacheykalarga −100, 35, 35, 35, 35 yozasiz.

Xulosa: loyiha yiliga taxminan 15% «ishlaydi», kredit esa 18% turadi. Kredit puliga qilinsa, har yili farq zararga ketadi; 18% stavkada SJQ −5,85 mln so'm. Jami 140 mln degan raqam aldagan.

Qarorni o'zgartiradigan narsalar:

1. Liniya 4 yildan keyin ham ishlasa yoki oxirida sotilsa, o'sha tushumni ham jadvalga qo'shing. Masalan, 4-yilda 35 mln o'rniga 60 mln (25 mln — eski liniyani sotishdan) kelsa, IRR ≈ 21,3% ga chiqadi va loyiha 18% li kreditdan yuqori bo'ladi.
2. Tushumlar orasida minus yillar bo'lsa (o'rtada katta ta'mir), IRR bir nechta chiqishi mumkin. Bunday holatda SJQ ga tayaning.
3. Ikki loyihadan birini tanlashda faqat IRR ga qaramang: kichik loyihaning foizi baland, lekin so'mdagi foydasi kam bo'lishi mumkin. SJQ ni ham solishtiring.

Bu valyuta (kurs) xavfi. Siz so'mda ishlaysiz, majburiyat esa dollarda: kurs ko'tarilsa, bir xil qarz uchun ko'proq so'm to'laysiz. Xavfni kamaytirish usullari mohiyatan uchta:

1. Dollarni hozir sotib olib qo'yish. So'mdagi xarajat bugunoq aniq bo'ladi. Narxi: shu so'm 3 oy davomida boshqa joyda ishlay olmaydi (masalan, omonatda foiz olmaydi).
2. Bo'lib sotib olish. Summaning bir qismini hozir, bir qismini o'rtada, qolganini to'lov kuni olasiz. Natija o'rtacha kursga yaqin bo'ladi: eng yaxshi ham emas, eng yomon ham emas.
3. Kutish va xavfni ochiq qoldirish. Kurs tushsa yutasiz, oshsa yutqazasiz.

Bundan tashqari ikki «tabiiy» yo'l bor: shartnomani so'mda yoki qat'iy kursda tuzishga kelishish va dollar tushumi bo'lsa (eksport), to'lovni shu tushum bilan yopish.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chorvoq jihoz» MChJ uchun bugungi kurs shartli 12 000 so'm. Hozir olingan so'm 3 oyda omonatda 2% daromad berardi, demak hozir sotib olishning qo'shimcha narxi 240 mln × 2% = 4,8 mln so'm. Bo'lib olishda uchdan bir qismi hozir, uchdan biri 1,5 oydan keyin (o'sha paytdagi o'rtacha kursda, yo'qotilgan daromad 1%), qolgani to'lov kuni olinadi.

Jadval tanlovni ko'rsatadi: «hozir olish» har qanday holatda 244,8 mln — aniq, lekin kurs tushsa qimmatga tushadi. «Kutish» natijasi 230 dan 260 mln gacha tarqoq. «Bo'lib olish» oraliqni toraytiradi.

Qanday tanlash kerak? Asosiy savol: 30 mln so'mlik kutilmagan farq korxonani qiyin ahvolga soladimi? Agar bu summa oylik foydangizdan katta bo'lsa, xavfni ochiq qoldirmang. Ayirboshlashda bankning sotish va sotib olish kurslari orasidagi farqni ham hisobga oling: dollarni bir necha marta sotib olib, qaytadan sotish qo'shimcha xarajat.

Buxgalter haq. Sotuv o'sganda puldan ko'ra ko'proq «qog'ozdagi» aktivlar o'sadi: omborda tovar ko'payadi, xaridorlarning qarzi ko'payadi. Ularni moliyalashtirish uchun pul kerak. Yetkazib beruvchilar bergan muhlat buning bir qismini qoplaydi, qolganini korxona o'zi topishi kerak.

Kerakli aylanma mablag'ni kunlar orqali chamalash mumkin:

• xaridorlar qarzi = yillik sotuv : 365 × to'lov kunlari;
• ombordagi zaxira = yillik tannarx : 365 × zaxira kunlari;
• yetkazib beruvchilar qarzi = yillik tannarx : 365 × ularga to'lash kunlari;
• kerakli mablag' = xaridorlar qarzi + zaxira − yetkazib beruvchilar qarzi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bekobod plitka» MChJda tannarx sotuvning 75% i, xaridorlar o'rtacha 30 kunda to'laydi, tovar omborda 45 kun turadi, yetkazib beruvchilarga 20 kunda to'lanadi. Pul aylanish sikli: 30 + 45 − 20 = 55 kun.

O'sish uchun qo'shimcha taxminan 240,41 − 160,27 = 80,14 mln so'm kerak. Bu pul sotuv boshlanishidan oldin yoki o'sish davomida kerak bo'ladi, foyda esa keyinroq keladi. Shu sababli tez o'sayotgan, foydali korxonalar ham pul tanqisligiga tushib qoladi.

Talabni kamaytirish yo'llari:

1. Xaridorlar bilan to'lov muddatini qisqartirish: 30 kun o'rniga 20 kun bo'lsa, 1,8 mlrd sotuvda qariyb 49 mln so'm bo'shaydi.
2. Zaxirani kamaytirish: kam aylanadigan tovarni tez-tez, lekin kamroq buyurtma qilish.
3. Yetkazib beruvchilardan uzunroq muhlat so'rash, lekin erta to'lov chegirmasidan voz kechmayotganingizni tekshiring.
4. Qolgan tanqislik uchun moliyalashtirishni oldindan kelishib qo'yish: o'sish o'rtasida bankka shoshilinch borish odatda qimmatroq.

Reklamani ikki raqam bilan baholash qulay:

• mijozni jalb qilish narxi = reklama xarajati : yangi mijozlar soni;
• mijozning umrbod qiymati = mijoz bir oyda keltiradigan yalpi foyda × u biz bilan qoladigan o'rtacha oylar soni.

Umrbod qiymat jalb qilish narxidan katta bo'lsa, reklama o'zini oqlaydi. Muhimi: tushum emas, yalpi foyda olinadi, chunki tovarning tannarxi baribir sarflanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Lola gul» do'koni:

Har 150 ming so'mlik reklama 384 ming so'm yalpi foyda keltiradi. Lekin bu doimiy xarajatlar ayirilmasdan oldingi foyda, shuning uchun nisbat 1 dan sal yuqori bo'lsa yetmaydi.

Eng nozik joy — «necha oy qoladi». Agar mijozlar 8 oy emas, 3 oy qolsa: 48 000 × 3 = 144 000 so'm, nisbat 0,96. Reklama endi zarar keltiradi, garchi mijozlar soni o'sha-o'sha bo'lsa ham. Demak, mijozni ushlab qolish (sifat, xizmat, eslatma xabarlar) reklama budjetini oshirishdan ham kuchliroq ta'sir qilishi mumkin.

Amaliy maslahatlar:

1. Har yangi mijozdan «bizni qayerdan topdingiz?» deb so'rang, aks holda 40 ta mijozning qanchasi reklamadan kelganini bilmaysiz.
2. Reklama kanallarini alohida hisoblang: biri 100 ming, boshqasi 300 ming so'mga mijoz olib kelishi mumkin.
3. Hisobni har chorakda yangilang: marja yoki mijozlar qolish muddati o'zgarsa, xulosa ham o'zgaradi.

Yagona to'g'ri summa yo'q, lekin uni o'z ma'lumotlaringizdan topish mumkin. Eng tushunarli usul: o'tgan yilning oylik sof pul oqimini (kirim minus chiqim) olib, ketma-ket kelgan yomon oylar eng ko'pi bilan qancha pulni «yeb qo'yganini» aniqlash. Zaxira shu summadan kam bo'lmasligi kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Zomin asal» MChJning o'tgan yilgi oylik sof pul oqimi, mln so'm:

Yil umuman +18 mln bilan yopildi, lekin 7-oydan 10-oygacha ketma-ket chiqimlar qoldiqni 19 dan −9 ga, ya'ni 28 mln so'mga tushirdi. 3–5-oylarda ham pasayish 27 mln ga yetgan. Demak, agar ortiqcha pulni har safar omonatga olib qo'yib, hisob raqamda faqat zaxira qoldirsangiz, zaxira kamida 28 mln so'm bo'lishi kerak edi.

Shunga qo'shimcha ehtiyot qatlam qo'shish mantiqli: kelasi yil o'tgan yildan yomonroq kelishi mumkin. Buni eng majburiy to'lovlar bilan o'lchash qulay: bir oylik ish haqi va ijara summasi.

Zaxirani qayerda saqlash kerak:

1. Bir qismi hisob raqamda — kundalik to'lovlar uchun.
2. Qolgani tez yechib olinadigan qisqa muddatli omonatlarda: pul ham kerak bo'lganda chiqadi, ham ozgina daromad keltiradi.
3. Zaxiradan ortgan pulni uzoqroq muddatga yoki biznesning o'ziga yo'naltirish mumkin.

Jadvalni har yil yangilang va yangi kredit to'lovlari hamda yangi xodimlar ish haqini oldindan qo'shib qo'ying.

Bu holat subrogatsiya deyiladi: sug'urtachi tovon to'lagach, to'langan summa doirasida aybdordan undirish huquqi unga o'tadi. Mantiq oddiy: bitta zarar uchun siz ikki marta pul olmasligingiz kerak (sug'urtachidan ham, aybdordan ham), aybdor esa sug'urta bor deb javobgarlikdan qutulib qolmasligi kerak.

Demak, sug'urtachi qoplagan qism bo'yicha tashish firmasidan endi siz emas, sug'urtachi talab qiladi. Lekin tovon zararni to'liq qoplamagan bo'lsa, qoplanmagan qism bo'yicha talab odatda sizda qoladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bo'ston ulgurji» omboridagi zarar (devor va tovar) 48 mln so'm deb baholandi. Polisda shartsiz franshiza 3 mln so'm.

Nimaga e'tibor berish kerak:

1. Aybdor bilan sug'urtachiga aytmasdan «kechirdik» deb kelishmang va talabdan voz kechish haqida qog'oz imzolamang. Bu sug'urtachining undirish imkoniyatiga ta'sir qiladi; buning oqibatlari polis va qonunchilikda belgilangan bo'lishi mumkin, shuning uchun avval sug'urtachi bilan kelishing.
2. Hodisani tasdiqlaydigan barcha dalillarni saqlang, jumladan o'zingiz olgan suratlar va shikastlangan qismlarni. Ular sug'urtachiga ham, sizning 3 mln lik talabingizga ham kerak bo'ladi.
3. Zarar sug'urta summasidan katta bo'lgan holatda ham qoplanmagan farq bo'yicha aybdorga o'zingiz murojaat qilasiz.

Aniq tartib (talab qanday rasmiylashtiriladi, qanday hujjatlar kerak) polis shartlarida yoziladi: tovon olishdan oldin shu bo'limni o'qib chiqing.

Ikkalasini to'g'ri solishtirish uchun avval jamg'arib boriladigan hayot sug'urtasi nimadan iboratligini tushunish kerak. Har yilgi badal uch qismga bo'linadi:

• risk qismi — muddat davomida sug'urtalangan shaxs vafot etsa, oilaga to'lanadigan himoya narxi;
• sug'urtachining xarajatlari — agent haqi, boshqaruv;
• jamg'arma qismi — muddat oxirida qaytadigan va daromad yozilib boradigan pul.

Omonatda faqat jamg'arma bor, himoya yo'q. Shuning uchun «75 mln ko'pmi yoki kam» deb emas, «himoya + jamg'arma» paketini «alohida himoya + omonat» bilan solishtirish to'g'ri.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Har yil boshida 6 mln so'm to'lanadi, 10 yil.

Polisning ichki daromadi: 60 mln to'lab, 10 yilda 75 mln olish yiliga taxminan 4,0% ga teng. Uchinchi qatorda ham himoya bor, ham oxirida ko'proq pul. Bu misolda paket qimmatroq chiqdi.

Lekin qaror faqat raqam bilan emas:

1. Intizom. Omonatni istalgan payt yechib, xarajatga ishlatib yuborish oson. Polis majburiy jamg'arishga o'xshaydi; o'zini nazorat qilish qiyin odam uchun bu foydali bo'lishi mumkin.
2. Muddatidan oldin chiqish. Polisni erta bekor qilganda qaytariladigan summa to'langan badallardan kam bo'lishi mumkin. Shartnomadan yil bo'yicha qaytariladigan summalar jadvalini so'rang va ko'rib chiqing.
3. Kafolatlangan va kafolatlanmagan qism. 75 mln ning qancha qismi shartnomada qat'iy yozilgan, qanchasi «kutilayotgan daromad» ekanini aniqlang.
4. Inflyatsiya. 10 yildan keyingi 75 mln bugungi 75 mln emas: uni bugungi narxlarda qancha bo'lishini chamalab ko'ring.

Agent bilan gaplashganda uchta raqamni yozma so'rang: yillik risk qismi, xarajatlar ulushi va kafolatlangan summa. Shunda yuqoridagi jadvalni o'z raqamlaringiz bilan tuzasiz.

Ikkala yo'lning ham kamchiligi bor:

• eng yuqori qoldiqqa (400 mln) sug'urtalasangiz, yilning ko'p oylarida omborda ancha kam tovar turadi, lekin mukofot 400 mln uchun to'lanadi;
• o'rtachaga sug'urtalasangiz, mukofot arzon, lekin aynan tovar ko'p turgan mavsumda zarar bo'lsa, sug'urta summasi yetmay qolishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sharq mevalari» omborida oy oxiridagi qoldiq, mln so'm: 80, 90, 120, 180, 260, 340, 400, 380, 260, 160, 120, 100. O'rtacha: 2 490 : 12 = 207,5 mln. Shartli yillik tarif 0,3%.

Ikkinchi qatordagi qisqarish faqat polisda «sug'urta summasi haqiqiy qiymatdan kam bo'lsa, tovon mutanosib kamayadi» degan shart bo'lganda yuz beradi. Shartnomangizda shu bandni toping.

Amaliy yo'llar:

1. Mavsumiy summa. Ba'zi sug'urtachilar yilning turli davrlari uchun turli sug'urta summasini belgilashga rozi bo'lishi mumkin: deylik, 5–8-oylarda yuqori summa, qolgan oylarda past summa.
2. Qoldiqni muntazam bildirib boriladigan polis. Yuqori summa (400 mln) cheklov sifatida olinadi, korxona har oy haqiqiy qoldiqni sug'urtachiga bildiradi, yil oxirida mukofot haqiqiy o'rtacha qoldiq bo'yicha qayta hisoblanadi. Bunday shart bor-yo'qligini sug'urtachingizdan so'rang.
3. Mavsum oldidan qo'shimcha kelishuv. Asosiy polis o'rtachaga, tovar ko'payadigan oylar uchun alohida qo'shimcha kelishuv tuziladi.

Qaysi biri tanlansa ham, ombor qoldig'i hisobini har oy aniq yuriting: zarar bo'lganda omborda qancha tovar bo'lganini aynan shu yozuvlar isbotlaydi.

Bu ikki polis qoplash mantiqi bilan farq qiladi:

• «nomlangan xavflar» polisi — faqat ro'yxatda yozilgan xavflar qoplanadi; ro'yxatda yo'q hodisa uchun tovon yo'q;
• «barcha xavflar» polisi — hamma narsa qoplanadi, istisnolar ro'yxatida yozilganlardan tashqari.

Nomi aldamasin: «barcha xavflar» polisida ham istisnolar bor. Shuning uchun solishtirishda asosiy savol: birinchi polis ro'yxatiga kirmagan, lekin ikkinchi polisda istisno qilinmagan hodisalar sizning omboringizda qanchalik ehtimolli va qancha zarar keltiradi?

Yana bir farq nizo paytida seziladi. Xalqaro sug'urta amaliyotida nomlangan xavflar polisida zarar aynan ro'yxatdagi xavfdan kelib chiqqanini sug'urta qildiruvchi ko'rsatishi kerak, barcha xavflar polisida esa zarar istisnoga tushishini odatda sug'urtachi ko'rsatadi. Sizning polisingizda bu qanday hal qilinishini sug'urtachidan yozma so'rang.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chust do'ppi» ulgurji omborida birinchi polis ro'yxatiga kirmaydigan uchta hodisa bo'lishi mumkin. Ikkinchi polisning istisnolar ro'yxatida bu hodisalar yo'q deb faraz qilamiz. Ehtimollar o'tgan yillar tajribasi asosida chamalangan:

O'rtacha hisobda birinchi polis tanlansa, korxona yiliga taxminan 3,2 mln so'm zararni o'zi ko'taradi, ya'ni jami 6 + 3,2 = 9,2 mln. Ikkinchi polis 9 mln. Farq kichik, lekin asosiy gap o'rtachada emas. Hodisalar bir-biriga bog'liq emas deb hisoblasak, yil davomida ulardan kamida bittasi yuz berish ehtimoli 1 − 0,7 × 0,9 × 0,98 ≈ 38%. Eng og'ir holat — tom qulashi: ehtimoli kichik, lekin 60 mln so'mlik zararni korxona o'z hisobidan qoplay oladimi? Agar yo'q bo'lsa, ortiqcha 3 mln shu xavf uchun to'lanadigan haq sifatida o'zini oqlaydi.

Tanlashdan oldin:

1. Ikkinchi polisning istisnolar ro'yxatini to'liq o'qing va har bir bandni omboringizdagi real xavflar bilan solishtiring.
2. Birinchi polisdagi har bir xavf ta'rifini o'qing: «suv bosishi» qaysi holatlarni o'z ichiga olishi polisning o'zida yoziladi.
3. O'z jadvalingizni tuzing: ombor joylashuvi, tom holati va ish tartibiga qarab ehtimollar boshqacha bo'ladi.
4. Ikkala polisdagi franshiza va sug'urta summasi bir xilligini tekshiring, aks holda mukofotlarni to'g'ridan-to'g'ri solishtirib bo'lmaydi.

Yo'q. Mulk sug'urtasining asosiy tamoyili: tovon haqiqiy zarardan oshmaydi. Sug'urta yo'qotishni qoplash uchun, boyish uchun emas. Bitta mulk bir xil xavfdan ikki alohida polis bilan sug'urtalangan bo'lsa (qo'sh sug'urta), ikkala sug'urtachi birgalikda ham zarardan ortiq to'lamaydi.

Odatda zarar sug'urtachilar o'rtasida sug'urta summalariga mutanosib taqsimlanadi. Aniq tartib polis shartlarida yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oltinsoy un» MChJ binosi 600 mln so'm turadi. A sug'urtachida 600 mln, B sug'urtachida 400 mln ga sug'urtalangan, jami 1 000 mln. Yong'indan zarar 150 mln so'm.

Korxona 150 mln oladi, 250 mln emas. Bino 600 mln turishiga qaramay, jami 1 000 mln ga sug'urtalangani mukofotning bir qismi behuda to'langanini bildiradi.

Nima qilish kerak:

1. Ikkala sug'urtachiga ham ikkinchi polis haqida yozma xabar bering. Polislaringizda boshqa sug'urta haqida xabar berish sharti bor-yo'qligini tekshiring: bunday ma'lumotni yashirish tovonda muammo tug'dirishi mumkin.
2. Bank bilan gaplashing: ko'pincha bankka alohida polis emas, mavjud polisda bankni naf oluvchi qilib belgilash yetarli bo'lishi mumkin. Bank qanday shartga rozi bo'lishini o'zidan so'rang.
3. Ikki polis qolsa, umumiy summa mulk qiymatiga yaqin bo'lishini kuzating: deylik, birini 600 mln dan 200 mln ga tushirib, mukofotni tejash mumkin.

Faktoringda korxona xaridordan olinadigan pulni (debitorlik qarzini) bankka beradi va to'lov muddati kelishini kutmasdan pul oladi. Xarajat odatda ikki qismdan iborat: summaga nisbatan bir martalik komissiya va bank oldindan bergan pulga hisoblanadigan foiz. Solishtirish uchun ikkalasini qo'shib, yillik stavkaga aylantirish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Yangiyo'l kabel» MChJ xaridorga 200 mln so'mlik tovar jo'natdi, to'lov 60 kundan keyin. Faktoring shartlari: oldindan 85%, komissiya hisob-faktura summasining 1,5%, oldindan berilgan pulga yillik 24% foiz.

E'lon qilingan foiz 24% bo'lsa ham, komissiya bilan birga pul bizga yillik qariyb 34,7% ga tushmoqda. Komissiya qisqa muddatga bo'lingani uchun yillik hisobda keskin oshadi.

Qaror uchun savollar:

1. Shu pulni boshqa yo'l bilan arzonroq topish mumkinmi: kredit liniyasi, overdraft, xaridorga erta to'lov uchun chegirma?
2. 60 kun kutganimizda nima yo'qotamiz? Agar pul yetishmasligi sababli xom ashyo ololmay, buyurtmani bajarolmasak, faktoring qimmat bo'lsa ham o'zini oqlashi mumkin.
3. Xaridor to'lamasa, kim javob beradi? Agar bank pulni sizdan qaytarib talab qila olsa (regressli faktoring), xavf sizda qoladi. Regressiz faktoringda xavf bankka o'tadi, bank esa bu xavf uchun qo'shimcha haq olishi mumkin.

Shartnomani imzolashdan oldin bankdan barcha to'lovlarni (komissiya, foiz, qo'shimcha haqlar) bitta jadvalda yozma so'rang va yuqoridagi hisobni shu raqamlar bilan qiling.

Bitta bank bilan ishlash qulay: bitta mijoz-bank dasturi, bitta ko'chirma, bitta tarif. Lekin bunda barcha pul harakati bitta «quvur» orqali o'tadi. Shu bankning dasturida nosozlik bo'lsa yoki hisob raqam bo'yicha operatsiyalar biror sababga ko'ra vaqtincha to'xtasa, korxona to'lov qila olmaydi va tushum qabul qilolmay qoladi. Ikkinchi hisob raqam — shu xavfga qarshi zaxira yo'l.

Qarorni his bilan emas, ikki raqamni solishtirib qabul qilish mumkin: ikkinchi hisobning yillik xarajati va asosiy bank ishlamay qolgan bir kunlik yo'qotish.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Shovot gilam» do'konlar tarmog'ida karta orqali kunlik tushum 25 mln so'm, yalpi foyda tushumning 20% i.

Agar asosiy bank orqali to'lovlar yiliga yarim kundan ko'proq to'xtab qolishi mumkin bo'lsa, ikkinchi hisob o'zini oqlaydi. Bunga ish haqi kechikishi, yetkazib beruvchiga to'lov kechikkani uchun shartnomaviy penya va mijozlar ishonchini yo'qotish qo'shilsa, zaxira yo'l yanada qimmatli bo'ladi.

Muhim shart: ikkinchi hisob faqat ochib qo'yilgani uchun yordam bermaydi. Zaxira haqiqatan ishlashi uchun:

1. Ikkinchi bank orqali ham karta to'lovini qabul qilish imkoniyati bo'lsin, aks holda asosiy bank to'xtaganda tushum baribir yo'qoladi.
2. Unda kamida bir necha kunlik majburiy to'lovlarga yetadigan qoldiq tursin.
3. Asosiy yetkazib beruvchilar va xodimlar shartnomalarida ikkinchi hisob rekvizitlari ham ma'lum bo'lsin yoki ularni tez almashtirish tartibi tayyor bo'lsin.
4. Yiliga bir-ikki marta ikkinchi hisobdan sinov to'lovi qilib, mijoz-bank dasturiga kirish va imzo kalitlari ishlashini tekshiring.

Ikki bank bilan ishlashning qo'shimcha foydasi ham bor: kredit, tarif va valyuta ayirboshlash shartlarini solishtirish va yaxshiroq taklif so'rash osonlashadi.

Bor, uni omonat «zinapoyasi» deyishadi. Pul bir necha teng qismga bo'linadi va har xil muddatli omonatlarga qo'yiladi. Har bir qism muddati tugaganda u uzoq muddatli omonatga qayta qo'yiladi. Natijada bir yildan keyin barcha pul eng baland foizli omonatlarda turadi, lekin har bir necha oyda bir qismi bo'shab turadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli stavkalar). «Bo'ka sut» MChJ 300 mln so'mni to'rt qismga, har biri 75 mln dan bo'ladi. Shartli yillik stavkalar: 3 oy — 14%, 6 oy — 16%, 9 oy — 17,5%, 12 oy — 19%. Muddati tugagan qism 12 oylikka qayta qo'yiladi. Foiz oddiy usulda, muddatga mutanosib hisoblangan.

Hammasi birdaniga 12 oylikka qo'yilsa: 300 × 19% = 57 mln so'm. Zinapoya birinchi yilda taxminan 2,9 mln so'm kam foiz beradi. Bu moslashuvchanlik narxi: har 3 oyda 75 mln so'm muddatidan oldin yechish jarimasisiz qo'lga keladi. Ikkinchi yildan boshlab barcha qismlar 12 oylikda turadi va farq deyarli yo'qoladi.

Nimaga e'tibor berish kerak:

1. Muddatidan oldin yechish shartlarini oldindan o'qing: shoshilinch kerak bo'lsa, eng yaqin muddati tugaydigan qismni yechish arzonroq.
2. Qismlar soni va oraliqni o'z to'lov kalendaringizga moslang: yirik to'lovlar (soliq, ijara, xom ashyo) qachon bo'lishini bilsangiz, shu sanalarga to'g'ri keladigan muddatlarni tanlang.
3. Stavkalar o'zgarishi mumkin: qayta qo'yish paytidagi stavka boshqa bo'ladi, shuning uchun bu hisobni har gal yangilang.

Bunday tanlovni «muvozanat nuqtasi» bilan hal qilish qulay: oyiga nechta to'lovda ikkala tarif bir xil turadi?

Paketsiz tarif: 90 000 + 12 000 × to'lovlar soni. Paket: 450 000 (30 tagacha).

90 000 + 12 000 × n = 450 000 → n = 30. Demak, oyiga 30 tadan kam to'lov bo'lsa paketsiz tarif arzon, 30 tadan ko'p bo'lsa paket arzon. Lekin bitta o'rtacha oyga qarab xulosa chiqarish xato, chunki to'lovlar soni oyma-oy o'zgaradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qamashi mebel» MChJning so'nggi 6 oydagi to'lov topshiriqnomalari soni: 18, 25, 34, 41, 22, 29.

Faqat ikki oyda paket arzonroq bo'ldi, 6 oyda esa paketsiz tarif 282 ming so'm tejadi. O'rtacha to'lovlar soni 169 : 6 ≈ 28 ta, bu muvozanat nuqtasidan biroz past.

Tanlashdan oldin tekshiring:

1. Kelasi oylarda to'lovlar soni o'zgaradimi? Yangi yetkazib beruvchilar, ish haqini kartaga o'tkazish yoki yangi filial to'lovlar sonini oshirishi mumkin.
2. Ikkala tarif tarkibini to'liq o'qing: to'lovlardan boshqa xizmatlar ham turlicha narxlangan bo'lishi mumkin. Sizga kerak bo'lgan har bir xizmatni solishtirishga qo'shing.
3. To'lovlarni birlashtirish mumkinmi: bir yetkazib beruvchiga oyiga bir necha marta emas, bir marta to'lash to'lovlar sonini kamaytiradi.

Bank xizmatlari uchun to'lovlar buxgalteriyada 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar» schyotida aks ettiriladi (21-son BHMS, 410-band), shuning uchun tejalgan summa to'g'ridan-to'g'ri davr xarajatlarini kamaytiradi.

Bunday shartlar kovenantlar deyiladi. Bank kredit berib bo'lgach ham korxona holati yomonlashmasligini kuzatishni xohlaydi: kovenantlar ana shu nazorat vositasi. Ular ikki turga bo'linadi:

• moliyaviy kovenantlar — raqam bilan o'lchanadi (sizning shartnomangizdagi «qarz va EBITDA nisbati» shunday kovenant);
• harakatga oid kovenantlar — korxona bank roziligisiz qilmasligi yoki albatta qilishi kerak bo'lgan ishlar (sizdagi dividend sharti shunday kovenant).

Sizga tegishli kovenantlarning to'liq ro'yxati faqat kredit shartnomasining o'zida bo'ladi.

Shart buzilsa nima bo'lishi — kredit qaytarilishini muddatidan oldin talab qilish, foizni oshirish yoki boshqa choralar — aynan shartnomaning o'zida yoziladi. Shuning uchun kovenant bo'limini imzolashdan oldin ham, keyin ham diqqat bilan o'qish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Parkent shisha» MChJning jami qarzi 900 mln so'm, yillik EBITDA 330 mln so'm.

Yangi qarz bilan shartni saqlash uchun EBITDA kamida 1 100 : 3 ≈ 366,7 mln so'm bo'lishi kerak.

Kuzatish tartibi:

1. Har chorak oxirida kovenant ko'rsatkichlarini bank qanday hisoblasa, xuddi shunday hisoblang: «qarz» ga nimalar kiradi (lizing, boshqa kreditlar), EBITDA qanday davr uchun olinadi — shartnomadagi ta'rifga qarang.
2. Ko'rsatkich chegaraga yaqinlashsa, yangi qarz yoki katta xarajatdan oldin bank bilan gaplashing. Oldindan so'ralgan rozilik, shart buzilgandan keyingi tushuntirishdan ancha oson.
3. Harakatga oid kovenantlar ro'yxatini buxgalteriya va rahbariyat uchun alohida eslatma qilib qo'ying: dividend to'g'risidagi qarorni ta'sischilar qabul qiladi, ular ham bu shartdan xabardor bo'lishi kerak.

Buni sotuv voronkasi tahlili deyishadi. Har bir bosqichda odamlarning bir qismi «tushib qoladi». Har bosqichning konversiyasi — keyingi bosqichga o'tganlar ulushi:

Konversiya = keyingi bosqichdagilar soni : oldingi bosqichdagilar soni

Umumiy natija barcha bosqich konversiyalarining ko'paytmasiga teng. Shuning uchun bitta bosqichdagi yaxshilanish oxirgi natijaga butun zanjir orqali ta'sir qiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ipak yo'li kitoblari» saytida o'rtacha xarid 250 000 so'm.

Endi har bosqichni alohida 5 foiz punktga yaxshilasak nima bo'lishini hisoblaymiz:

Eng katta ta'sir — savatdan to'lovga o'tish bosqichida. Sababi: konversiya qancha past bo'lsa, bir xil 5 foiz punkt shuncha katta nisbiy o'sish beradi (25% dan 30% ga — beshdan bir qism ko'p). Shu bosqichda mijozni nima to'xtatayotganini tekshirib ko'ring: yetkazib berish narxi oxirida chiqib qolmayaptimi, ro'yxatdan o'tish majburiy emasmi, shakl uzun emasmi.

Amaliy maslahatlar:

1. Voronkani har oy bir xil ta'riflar bilan o'lchang, aks holda oylarni solishtirib bo'lmaydi.
2. Bosqichlarni mijoz turlari bo'yicha ham ajrating: telefondan kirganlar va kompyuterdan kirganlar konversiyasi juda farq qilishi mumkin.
3. O'zgarish kiritgandan keyin natijani tasodifiy tebranishdan ajratish uchun yetarlicha uzoq kuzating.

Bunday sinov A/B test deyiladi. 5% va 6,5% orasidagi farq ko'zga katta ko'rinadi, lekin bir necha o'nlab bosishlarda tasodif ham shuncha farq berishi mumkin. Buni tekshirish uchun statistikada ikki ulush farqi testi ishlatiladi.

G'oya: avval «aslida farq yo'q» deb faraz qilamiz (nol gipoteza) va kuzatilgan farq shu faraz bilan qanchalik kutilmagan ekanini o'lchaymiz.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chimyon sayohat» firmasining reklama sinovi:

Odatda 95% ishonch darajasida farqni «tasodif emas» deyish uchun z ning moduli 1,96 dan katta bo'lishi kerak. 1,44 bu chegaraga yetmaydi. Demak, hozircha «B yaxshiroq» deb aniq ayta olmaymiz. Bu «B yomon» degani ham emas: ma'lumot yetarli emas.

Qancha odam kerak edi? 1,5 foiz punktlik farqni ishonchli aniqlash uchun (95% ishonch, 80% ehtimol bilan farqni sezish) har bir guruhga taxminan:

(1,96 + 0,84)² × (0,05 × 0,95 + 0,065 × 0,935) : 0,015² ≈ 3 773 kishi.

Agar har bir matnni 4 000 kishi ko'rsa va ulushlar o'sha-o'sha qolsa, z ≈ 2,88 bo'ladi va farq ishonchli hisoblanadi.

To'g'ri sinov uchun qoidalar:

1. Ikkala matnni bir vaqtda, tasodifiy tanlangan auditoriyaga ko'rsating, aks holda kun yoki hafta farqi natijani buzadi.
2. Kerakli odamlar sonini sinovdan oldin hisoblang va natija «yoqib qolgan» kuni to'xtatmang.
3. Bosishdan tashqari keyingi qadamni ham kuzating: ko'p bosilgan matn kam xaridga olib kelishi mumkin.

Ma'lumot oraliqlar bo'yicha guruhlangan bo'lsa, har bir oraliq ichidagi qiymatlar uning o'rtasida joylashgan deb faraz qilinadi. Shundan keyin oddiy vaznli o'rtacha hisoblanadi:

O'rtacha ≈ Σ (oraliq o'rtasi × kishilar soni) : jami kishilar

Bu aniq qiymat emas, balki yaxshi taxmin. Oraliqlar qancha tor bo'lsa, taxmin shuncha aniq.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Baquvvat» sport zalining 125 a'zosi. Oxirgi guruh anketada «60 yoshdan katta» deb ochiq yozilgan; uni oldingi guruh kengligiga teng, ya'ni 60–75 yosh deb oldik.

O'rtacha ≈ 3 935 : 125 ≈ 31,5 yosh.

Mediana (a'zolarning yarmi undan yosh bo'lgan yosh) ham guruhlangan jadvaldan topiladi. 125 ning yarmi 62,5. Birinchi guruhda 34 kishi, demak mediana ikkinchi guruhda (25–35). U yerda yana 62,5 − 34 = 28,5 kishini sanash kerak:

Mediana ≈ 25 + 28,5 : 58 × 10 ≈ 29,9 yosh.

O'rtacha (31,5) medianadan (29,9) katta, chunki kam sonli, lekin yoshi ancha katta a'zolar o'rtachani yuqoriga tortadi. Reklama va mashg'ulot jadvalini rejalashtirishda «odatdagi» a'zoni mediana yaxshiroq ko'rsatadi. Kichik guruhlarni esa alohida ko'rish kerak: bu misolda 45 yoshdan katta 12 kishi (9,6%) bor, ular uchun alohida mashg'ulot vaqti kerakmi, shuni ham o'ylab ko'rish mumkin.

Maslahat: imkon bo'lsa, anketada aniq yoshni (yoki tug'ilgan yilni) so'rang. Guruhlashni keyin istalgan ko'rinishda qilish mumkin, lekin guruhlangan ma'lumotdan aniq qiymatlarni qayta tiklab bo'lmaydi.

Shoshilmang. «O'tgan kunlar o'rtachasi × oy kunlari» usuli barcha kunlar bir xil savdo qiladi deb faraz qiladi. Agar sizda dam olish kunlari savdo boshqacha bo'lsa, o'tgan 12 kunda shunday kunlar qancha kelganiga qarab prognoz sezilarli o'zgaradi.

To'g'riroq usul — kunlarga «og'irlik» berish. O'z o'tgan oylaringiz ma'lumotidan dam olish kuni oddiy kunga nisbatan necha barobar ko'p savdo qilishini topasiz va kunlarni shu og'irlik bilan sanaysiz.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Yunusobod pishiriqlari» kafesida o'tgan oylar ma'lumotiga ko'ra shanba va yakshanba oddiy kunga nisbatan 1,5 barobar ko'p tushum beradi. Oy 30 kun: 22 ta ish kuni va 8 ta dam olish kuni. O'tgan 12 kun ichida 8 ta ish kuni va 4 ta dam olish kuni bo'lgan.

Oddiy hisob 115 mln deydi, og'irlikli hisob esa 111,7 mln. Sabab: oyning birinchi 12 kunida 8 ta dam olish kunining yarmi kelib bo'ldi, qolgan 18 kunda esa faqat 4 tasi qoldi. Demak, oxirigacha har kuni o'rtacha avvalgidan kamroq tushum bo'ladi.

Nimaga e'tibor berish kerak:

1. Prognozni har hafta yangilang: oy oxiriga qancha yaqinlashsangiz, shuncha aniq bo'ladi.
2. Faqat hafta kunlarini emas, oyga xos voqealarni ham hisobga oling: o'tgan oylarda tushum odatdagidan keskin farq qilgan har bir kunni belgilab, uning sababini yozib boring.
3. Prognoz «yetishmaydi» desa, bu harakat qilish uchun signal: qolgan 18 kunda kuniga taxminan 1,29 mln : 18 ≈ 71 ming so'm qo'shimcha tushum kerak, buni aksiya yoki yangi taom bilan rejalash mumkin.

Unchalik emas. 20 ta sinovda nosoz chiqmagani partiyada nosoz yo'qligini emas, faqat nosozlar ulushi juda katta emasligini ko'rsatadi. Buni ehtimollik bilan tekshirish mumkin.

Agar partiyada nosozlar ulushi q bo'lsa, tasodifiy tanlangan bitta lampaning soz chiqish ehtimoli (1 − q). 20 tasining hammasi soz chiqish ehtimoli taxminan (1 − q)²⁰. Partiya katta (1 000 dona) bo'lgani uchun bu yaqinlashish yetarli darajada aniq.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Nurli uy» do'koni uchun hisob:

Jadvalni o'qiymiz: partiyada har yigirmanchi lampa (5%) nosoz bo'lsa ham, 20 ta tekshiruvda hammasi soz chiqish ehtimoli 36%. Ya'ni bunday «yomon» partiyani uchta holatdan birida payqamay qolasiz.

Qancha tekshirish kerak? Agar «nosozlar 5% dan kam» degan xulosaga 95% ishonch bilan kelmoqchi bo'lsangiz, n ta lampaning hammasi soz chiqishi kerak, bunda 0,95ⁿ 5% dan kichik bo'lsin:

n > ln(0,05) : ln(0,95) ≈ 58,4, ya'ni kamida 59 ta.

Tez chamalash qoidasi ham bor: n ta sinovda bitta ham nosoz chiqmasa, nosozlar ulushining 95% ishonchli yuqori chegarasi taxminan 3 : n. 20 ta uchun bu 3 : 20 = 15%. Demak, sizning natijangiz «nosozlar 15% gacha bo'lishi mumkin» degan xulosaga mos keladi.

Amaliy maslahatlar:

1. Tekshiriladigan lampalarni qutilarning turli joylaridan, tasodifiy oling: yuqoridagi qutilardan olish natijani buzadi.
2. Ta'minotchi bilan shartnomada qabul qilish tartibini oldindan kelishing: nechta tekshiriladi va nechta nosoz chiqsa partiya qaytariladi.
3. Xaridorlardan qaytgan lampalarni ham hisoblab boring: bu eng arzon va uzluksiz sifat nazorati.

Kamaymasligi, hatto oshishi mumkin. Bu to'plab sotish (paket narx) deyiladi. Uning sababi narxdagi chegirmada emas, xaridorlar har bir tovarni turlicha qadrlashida.

Bir xaridor qahvaga ko'p, pishiriqqa kam pul berishga tayyor, boshqasi aksincha. Alohida narx qo'yganda har bir tovar narxini bitta guruhga moslashga majbur bo'lasiz va ikkinchi guruh u tovarni olmaydi. To'plamda esa ikki tovarga bo'lgan baholar qo'shiladi va xaridorlar orasidagi farq kamayadi: bitta narx ko'proq odamga mos keladi. Iqtisodchilar ta'kidlashicha, bu samara xaridorlar baholari bir-biriga teskari bo'lganda (biri qahvani, boshqasi pishiriqni yuqori qadrlaganda) eng kuchli bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bodom qahva» kuniga uch xil xaridorga xizmat qiladi. Qahva tannarxi 5 000 so'm, pishiriq tannarxi 4 000 so'm. Xaridor narx o'zi tayyor bo'lgan summadan past bo'lsa sotib oladi.

Uch xil narx siyosatining kunlik foydasi (tushum minus tannarx):

Aralash variant alohida sotishdan kuniga 160 000 so'm ko'p foyda beradi. Sababi: A guruhi ilgari pishiriq olmasdi, B guruhi qahva olmasdi; to'plam ularni ikkinchi tovarni ham olishga undadi, C guruhi esa alohida qahvani olishda davom etdi. To'plam narxi alohida narxlar yig'indisidan (32 000) ancha past, lekin har bir to'plam tannarxdan yuqori.

Amaliy maslahatlar:

1. To'plamga xaridorlar turlicha qadrlaydigan tovarlarni birlashtiring. Hamma bir xil qadrlaydigan tovarlarni to'plash kam foyda beradi.
2. Alohida sotuvni ham saqlang: faqat to'plam qoldirilsa, C guruhidagi kabi bitta tovar kerak bo'lgan xaridorlarni yo'qotasiz.
3. To'plamdagi har bir tovar tannarxi qimmat bo'lsa, ehtiyot bo'ling: kimdir faqat bittasini xohlab, ikkinchisini isrof qilsa ham tannarx sarflanadi.
4. Natijani kassa ma'lumotlarida kuzating: to'plam joriy etilgandan keyin bir chekdagi o'rtacha summa va kunlik yalpi foyda o'zgardimi?

Iqtisodda bu «prinsipal–agent muammosi» deyiladi. Ega (prinsipal) ishni boshqa odamga (agentga) topshiradi, lekin uning qancha kuch sarflayotganini to'liq ko'ra olmaydi, faqat natijani ko'radi. Maosh natijaga bog'liq bo'lmasa, qo'shimcha harakat menejerga hech narsa bermaydi, ortiqcha mehnat esa uning o'z «xarajati». Shuning uchun natijaga bog'langan haq bu muammoning odatiy yechimi hisoblanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qumqo'rg'on savdo» filiali menejer maoshidan oldin odatdagi harakatda oyiga 30 mln, menejer qo'shimcha harakat qilsa 40 mln so'm foyda keltiradi deb baholandi. Yangi taklif: 5 mln qat'iy maosh + filial foydasining (menejer maoshidan oldingi) 10% i.

Hozirgi tizimda menejer qo'shimcha harakat qilish uchun sabab ko'rmaydi va filial 30 mln da qoladi: ega 22 mln oladi. Yangi tizimda odatdagi oyda menejer maoshi o'zgarmaydi, qo'shimcha harakat esa unga 1 mln, egaga 9 mln qo'shimcha beradi (22 dan 31 ga). Yomon oyda xavfning bir qismini menejer ham ko'taradi.

Lekin natijaga bog'langan haqning o'z xavflari bor:

1. Menejer nazorat qila olmaydigan omillar. Foyda mavsum, ijara narxi yoki bosh ofis qarorlari tufayli tushsa, menejer «jazolanadi». Bu adolatsiz tuyulsa, yaxshi menejer ketishi mumkin. Shuning uchun qat'iy qismni kun kechirish uchun yetarli qoldiring.
2. Qisqa muddatli «chiroyli» foyda. Ta'mirni orqaga surish, zaxirani haddan tashqari kamaytirish yoki mijozlarga xizmatni yomonlashtirish bir necha oy foydani oshirib, keyin zarar keltiradi. Buning oldini olish uchun natijani chorak yoki yil bo'yicha o'lchang va mijozlar shikoyatlari soni va inventarizatsiyada aniqlangan kamomadni ham shartga qo'shing.
3. O'lchash aniqligi. «Filial foydasi» qanday hisoblanishi (bosh ofis xarajatlarining ulushi kiradimi, yo'qmi) oldindan yozma kelishilishi kerak, aks holda nizo chiqadi.
4. Rasmiylashtirish. Rag'batlantirish tartibini mehnat shartnomasi va ichki hujjatlarda qanday aks ettirishni yurist va buxgalter bilan kelishib oling.

Foiz ulushini ham hisoblab tanlang: ulush juda kichik bo'lsa, menejer uchun qo'shimcha harakat arzimaydi; juda katta bo'lsa, egaga qolgan foyda kamayadi. Yuqoridagi kabi jadvalni o'z raqamlaringiz bilan bir nechta ulush uchun tuzib chiqing.

Avval farqni aniqlab olish kerak. Bitta tovar arzonlashishi (masalan, yangi texnologiya tufayli telefonlar) — bu deflyatsiya emas. Deflyatsiya — iqtisodiyotdagi narxlarning umumiy darajasi uzoq vaqt pasayishi. Xavf aynan shu umumiy va davomli pasayishda.

Uch asosiy sabab:

1. Xaridni kechiktirish. «Kelasi oy arzonroq bo'ladi» deb kutgan odamlar va korxonalar xaridni orqaga suradi. Talab kamayadi, korxonalar narxni yana tushiradi, bu kutishni kuchaytiradi.
2. Qarzning real yuki oshadi. Qarz so'mda qat'iy, korxonaning tushumi esa narxlar bilan birga kamayadi. Bir xil qarzni qaytarish uchun ko'proq mahsulot sotish kerak bo'ladi.
3. Ish haqini kamaytirish qiyin. Tushum kamaysa-yu, maoshlarni pasaytirish qiyin bo'lsa, korxona xodim sonini qisqartiradi. Ishsizlik ko'payadi, talab yana kamayadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qoraqamish mebel» yillik tushumi 500 mln so'm, bank qarzi 200 mln so'm, kredit foizi yillik 10%. Narxlarning umumiy darajasi bir yilda 5% tushdi, korxona ham shuncha arzonlatishga majbur bo'ldi va bir xil hajm sotdi.

Korxona hech qanday yangi qarz olmadi, ammo qarz yuki og'irlashdi. Nominal 10% li kredit narxlar pasaygan sharoitda aslida 15,8% ga teng bo'ldi: qaytariladigan har bir so'm endi ko'proq tovarga teng.

Korxona uchun amaliy xulosalar:

1. Narxlar umumiy pasayishi kutilsa, uzoq muddatli qat'iy so'mli qarzni oshirishdan ehtiyot bo'ling.
2. Zaxirani ko'p ushlamang: omborda turgan tovar qiymati vaqt o'tishi bilan kamayadi.
3. Mijozlar xaridni kechiktirayotganini sezsangiz, narx o'rniga qo'shimcha xizmat (yetkazib berish, kafolat) bilan raqobat qilishni o'ylab ko'ring.

Iqtisodda bilim va ko'nikmalar inson kapitali deyiladi. Ularga sarflangan pul uskunaga sarflangan pul kabi kelajakda daromad beradi, faqat bu «uskuna» xodimning o'zida turadi va u bilan ketishi mumkin. Shuning uchun xavf to'g'ri sezilgan, lekin uni hisoblab baholash mumkin.

Iqtisodchilar ko'nikmalarni ikki turga ajratadi:

• umumiy ko'nikmalar — har qanday firmada kerak bo'ladi (muzokara, mijoz bilan muloqot). Ular xodimning bozordagi qiymatini oshiradi va ketish xavfi yuqori;
• firmaga xos ko'nikmalar — faqat sizning mahsulot, dastur, mijozlaringiz bilan bog'liq. Ular boshqa joyda kam qadrlanadi, shuning uchun xodim ketsa ham ko'p narsa yo'qotmaydi, lekin u ketishga kamroq intiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sirdaryo maishiy texnika» do'konida kursdan keyin har bir sotuvchi oyiga qo'shimcha 4 mln so'm sotuv qiladi, yalpi foyda 25%, ya'ni har biridan oyiga qo'shimcha 1 mln so'm foyda.

Ikki sotuvchi ketgan holatda ham qo'shimcha foyda kurs narxidan uch barobardan ko'p. Asosiy xavf — ko'pchilik birinchi 2–3 oyda ketsa.

Xavfni kamaytirish yo'llari:

1. Kursga firmaga xos qismni qo'shing: o'z mahsulotingiz, mijozlar bazangiz va savdo standartlaringiz bo'yicha ichki mashg'ulot.
2. Kursdan keyin natijaga bog'langan rag'batlantirish tizimi joriy qiling: ko'proq sotgan sotuvchi ko'proq oladi, ketish sababi kamayadi.
3. Kursni bosqichma-bosqich o'tkazing: avval eng uzoq ishlayotgan ikki-uch xodim, natija ko'rilgach qolganlar.
4. Xodim bilan o'qitish xarajatini qoplash bo'yicha har qanday kelishuv tuzishdan oldin mehnat qonunchiligi talablarini yurist bilan tekshiring.

Buxgalteriya hisobida kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash xarajatlari 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar» schyotida aks ettiriladi (21-son BHMS, 410-band). Ya'ni hisobda bu davr xarajati, iqtisodiy ma'noda esa investitsiya.

Bu tarmoq samarasi. Ba'zi mahsulotlarning qiymati ulardan foydalanuvchilar soniga bog'liq: telefonning foydasi siz qo'ng'iroq qila oladigan odamlar soniga, buyurtma ilovasining foydasi esa undagi kafelar va mijozlar soniga bog'liq. Bunday bozorda «yaxshiroq» mahsulot emas, «ko'proq foydalanuvchisi bor» mahsulot ustun turadi.

Ilovalarda samara ikki tomonlama: kafe ko'p bo'lsa, mijoz keladi; mijoz ko'p bo'lsa, kafe keladi. Yangi ilovada esa hech kim yo'q, shuning uchun hech kim kelmaydi. Bu «tovuq va tuxum» muammosi.

Foydalanuvchilar o'rtasidagi mumkin bo'lgan aloqalar soni foydalanuvchilar soniga qaraganda ancha tez o'sadi: n ta foydalanuvchi o'rtasida n × (n − 1) : 2 ta juftlik bo'ladi.

Shuning uchun katta tarmoq bilan kichik tarmoq o'rtasidagi farq foydalanuvchilar sonidagi farqdan ham ko'proq seziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Mazali yetkaz» ilovasi yangi bozorga kirmoqchi. Komissiyani pasaytirishning o'zi yetmaydi, chunki kafe uchun past komissiyadan ko'ra buyurtmalar soni muhimroq. Ilova quyidagi strategiyalardan birini tanlashi mumkin:

1. Tor joydan boshlash. Butun shahar emas, bitta tuman yoki bitta talabalar shaharchasi: kichik hududda tezda «hamma shu yerda» holatiga erishish osonroq.
2. Bir tomonni rag'batlantirish. Masalan, birinchi oylarda kafelar uchun komissiyasiz ishlash yoki mijozlarga yetkazib berishni bepul qilish. Xarajat bir tomonga sarflanadi, ikkinchi tomon o'zi keladi.
3. Boshqalarda yo'q xizmat. Agar ilova faqat yetkazib berishni emas, kafelarga zaxira hisobini ham bersa, kafe tarmoq kichik bo'lsa ham undan foydalanishga sabab topadi.
4. Ikkala ilovada parallel ishlashga yo'l qo'yish. Kafe eski ilovadan chiqishi shart bo'lmasa, yangi ilovaga qo'shilish xavfsiz tuyuladi.

Iste'molchi sifatida ham shuni yodda tuting: tarmoq samarasi kuchli bozorlarda bitta-ikkita yirik o'yinchi qolishga moyil bo'ladi va raqobat kamayishi mumkin.

Yo'q, cho'za olmaydi: Soliq kodeksi soliq auditiga aniq chegaralar qo'yadi.

E'tibor bering: «o'ttiz kun» kalendar kunlarda deb yozilmagan. Kodeks 5-moddasining yettinchi qismiga ko'ra bunday muddat ish kunlarida sanaladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Oltin Vodiy Tekstil» MChJda soliq auditi boshlandi. Inspektor korxonaning o'zidan eksport shartnomalarini talab qildi va shu asosda rahbar buyrug'i bilan muddat bir marta uzaytirildi. Endi u chet el soliq organidan xalqaro shartnoma doirasida ma'lumot so'rab, yana uzaytirmoqchi. Bu boshqa asos (142-modda uchinchi qismining 2-bandi), shuning uchun mumkin. Lekin korxonaning o'zidan yana hujjat so'rash sababli ikkinchi marta uzaytirib bo'lmaydi, barcha uzaytirishlar bilan birga audit esa olti oydan oshmaydi.

Maslahat: audit buyrug'i qo'lingizga tekkan kunni va har bir uzaytirish buyrug'ini alohida papkada saqlang. Uzaytirish buyrug'ida 142-moddadagi qaysi asos yozilganini tekshiring.

Manba: Soliq kodeksi, 5-modda (yettinchi qism), 141, 142 va 143-moddalar.

Soliq kodeksining 146-moddasi bu holatni bosqichma-bosqich tartibga soladi.

1. Muddat. Talabnomani olgan kuningizdan boshlab hujjatlarni topshirish uchun 5 kun beriladi (yettinchi qism). Kalendar kun deyilmagani uchun 5-moddaning yettinchi qismiga ko'ra bu ish kunlari.
2. Ulgurmasangiz. Talabnoma olingan kundan keyingi kun davomida yozma xabarnoma yuborasiz: unda hujjatlarni nega o'z vaqtida berolmasligingiz va qachon bera olishingiz ko'rsatiladi (sakkizinchi qism).
3. Javob. Soliq organi rahbari (o'rinbosari) xabarnomani olgan kundan e'tiboran ikki kun ichida muddatni uzaytirish yoki uzaytirishni rad etish haqida alohida qaror chiqaradi (to'qqizinchi qism).
4. Oqibat. Hujjat berishdan bosh tortish bayonnomada qayd etiladi. Rad etish yoki belgilangan muddatda bermaslik hujjatlarni 148-moddadagi tartibda olib qo'yishga asos bo'ladi (o'ninchi qism).

Hujjatni qanday berish kerak:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Shohrux Qurilish» MChJ talabnomani dushanba kuni oldi. 60 ta hujjatdan 52 tasi ofisda, 8 tasi esa Samarqanddagi filial arxivida. Buxgalter seshanba kuni xabarnoma yuboradi: 52 ta hujjat besh ish kuni ichida beriladi, 8 tasi filialdan keltirilgach yana uch ish kunida beriladi. Xabarnoma o'z vaqtida yuborilgani uchun muddat masalasi rahbar qarori bilan hal bo'ladi. Xabarnomasiz kechikish esa hujjatlarni olib qo'yishga asos bo'lishi mumkin edi.

E'tibor bering: hujjat talab qilinishi sababli soliq auditi muddati uzaytirilishi mumkin (142-moddaning uchinchi qismi, 1-band).

Manba: Soliq kodeksi, 5-modda (yettinchi qism), 142-modda, 146-modda.

Kerak. Soliq kodeksining 77-moddasiga ko'ra soliq solish maqsadlaridagi hisob siyosatini soliq to'lovchi mustaqil belgilaydi va ixtiyoriy shaklda tasdiqlaydi. Ikkinchi qism unga o'zgartirishni buxgalteriya qonunchiligiga muvofiq ishlab chiqilgan hisob siyosati yoki uning bo'limi orqali kiritishni nazarda tutadi. Shuning uchun amalda uni buxgalteriya hisob siyosatining alohida bo'limi qilib yuritish qulay.

Birinchi qismga ko'ra unda quyidagilar aks ettirilishi kerak (to'liq ro'yxat):

1. Soliq to'lovchi o'zi ishlab chiqqan soliq registrlarining shakli va ularni tuzish tartibi (soliq qonunchiligida boshqacha qoida bo'lmasa).
2. Hisob siyosatiga rioya etilishi uchun mas'ul mansabdor shaxslar.
3. Alohida-alohida hisob yuritish tartibi, agar Kodeksda shunday majburiyat bo'lsa.
4. Foyda solig'i uchun sarflarni xarajatlarga kiritishning va QQSni hisobga olishning tanlangan usullari.
5. Xedjirlash siyosati: xedjirlanadigan tavakkalchiliklar, moddalar va vositalar hamda xedjirlash samaradorligini baholash uslubiyati (xedjirlash va boshqa moliyaviy tavakkalchilik operatsiyalari bo'lsa).
6. Amortizatsiya normalari yoki hisoblash usullari: aktivlarning har bir guruhi va kichik guruhi uchun alohida.
7. Islomiy moliya faoliyatidan hamda islomiy qimmatli qog'ozlardan keladigan daromadlar alohida qanday hisobga olinishi (bu band 2026-yil 29-iyundan kuchga kirgan).

Qachondan amal qiladi:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Ko'k Gumbaz Mebel» MChJ rahbari 2026-yil 20-dekabrda buyruq bilan soliq hisob siyosatida yuk mashinalari uchun amortizatsiya normasini Kodeks belgilagan doirada o'zgartirdi. Yangi norma 2027-yil 1-yanvardan qo'llaniladi, 2026-yil dekabri esa eski norma bilan hisoblanadi. Agar rahbar xuddi shu o'zgarishni 2027-yil martida tasdiqlaganida, qonunchilik o'zgarmagan bo'lsa, u faqat 2028-yil 1-yanvardan amal qilardi.

Manba: Soliq kodeksi, 77-modda.

Soliq kodeksining 92-moddasiga ko'ra qo'shib olingan yuridik shaxsning soliq majburiyatlarini uni qo'shib olgan yuridik shaxs, ya'ni siz bajarasiz (yettinchi qism).

Boshqa shakllarda ham voris belgilangan: qo'shib yuborishda yangi tuzilgan shaxs (oltinchi qism), bo'linishda yangi shaxslar (sakkizinchi qism; ulushlar taqsimlash balansi bo'yicha, to'qqizinchi qism), o'zgartirishda yangi shaxs (o'n uchinchi qism). Ajratib chiqarishda esa vorislik, odatda, yuzaga kelmaydi (o'n birinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Chinor Savdo» MChJ «Bog'bon Agro» MChJni qo'shib oldi. «Bog'bon Agro»da bitta soliq bo'yicha 14 mln so'm qarz va 2 mln so'm jarima, boshqa soliq bo'yicha 5 mln so'm ortiqcha to'lov bor edi.

To'lash muddatlari o'zgarmagani uchun qo'shib olish tugashini kutib to'lovni kechiktirish foyda bermaydi. Qo'shib olishdan oldin eski firmaning soliq organi bilan solishtirma dalolatnomasini oling: qarz ham, ortiqcha to'lov ham shu hujjatda ko'rinadi.

Manba: Soliq kodeksi, 92-modda.

Soliq kodeksining 80-moddasi birinchi qismiga ko'ra bir paytda soliq solish tartibi har xil bo'lgan bir nechta faoliyat bilan shug'ullanuvchi soliq to'lovchi soliq solish obyektlarini har bir faoliyat bo'yicha alohida hisobga olishi shart. Bu hisob buxgalteriya ma'lumotlari asosida yuritiladi, har bir faoliyatning daromad va xarajatlari hisob hujjatlari bilan tasdiqlanadi (ikkinchi va uchinchi qismlar).

Ikki usul bor (to'rtinchi qism):

Tanlangan tartib soliq hisob siyosatida yoziladi: 77-moddaning birinchi qismi 3-bandiga ko'ra alohida hisob yuritish tartibi hisob siyosatida aks ettirilishi kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Nurafshon Servis» MChJ chorakda A faoliyatdan 720 mln, B faoliyatdan 480 mln so'm tushum oldi (QQS va aksizsiz). Xom ashyo va bevosita ishchilar xarajati hujjatlar bo'yicha har bir faoliyatga to'g'ridan-to'g'ri yozildi. Umumiy xarajatlar: ofis ijarasi 54 mln va bosh buxgalter ish haqi 36 mln so'm.

Maslahat: taqsimlash jadvalini har bir davr uchun saqlang va undagi tushum raqamlarini buxgalteriya registrlari bilan bog'lang, shunda taqsimot qanday hisoblangani hujjat bilan ko'rinib turadi.

Manba: Soliq kodeksi, 77-modda (birinchi qism, 3-band), 80-modda.

Yo'q. Liniya buyurtmachining mulki, siz uni faqat o'rnatish uchun olgansiz. Boshqa shaxsning mulki vaqtincha sizda turgan bo'lsa, 21-son BHMSning 437-bandi uni balansdan tashqari schyotda, oddiy tizim bo'yicha yuritishni nazarda tutadi. Pudratchi uchun alohida schyot bor: 005 «O'rnatish uchun qabul qilingan uskunalar» (442-band).

442-band qoidalari:

O'zingizning montaj xarajatlaringiz va daromadingiz esa odatdagi schyotlarda yuritiladi:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Ustoz Montaj Servis» MChJ «Qo'rg'ontepa Sut» MChJ sexida qadoqlash liniyasini o'rnatmoqda. Buyurtmachining topshirish hujjatida liniya uch agregatga bo'lingan.

Montaj uchun firma o'z omboridan 18 mln so'mlik kabel va mahkamlagichlar sarfladi, montajchilarga 42 mln so'm ish haqi hisobladi: 2010 debetida 18 000 000 + 42 000 000 = 60 000 000 so'm yig'ildi. Ish tugab, liniya buyurtmachiga dalolatnoma bilan topshirilganda:

Montajdan yalpi foyda: 90 000 000 − 60 000 000 = 30 000 000 so'm. Misol soddalashtirilgan: ish haqidan majburiy to'lovlar va QQS hisob-kitobi kiritilmagan.

E'tibor bering: 1 mlrd so'mlik liniya hech qachon 9030 yoki 4010 ga tushmaydi. Daromad faqat sizning xizmatingiz — montaj haqi. Agregatlar bo'yicha alohida hisob yuritilsa, montaj bosqichma-bosqich topshirilganda qaysi agregat qaytarilgani aniq ko'rinadi.

Manba: 21-son BHMS, 120, 174, 437 va 442-bandlar.

Bunday sex — yordamchi ishlab chiqarish. 21-son BHMSning 123-bandiga ko'ra asosiy ishlab chiqarishga yordamchi hisoblangan ishlab chiqarish xarajatlari 2310 «Yordamchi ishlab chiqarish» schyotida umumlashtiriladi; 124-bandda sanalgan yo'nalishlar orasida asosiy vositalarni ta'mirlash ham bor.

1-qadam. Xarajatlar 2310 debetida yig'iladi (126-band jadvali):

2-qadam. Oy oxirida sex xizmatlarining haqiqiy tannarxi 2310 kreditidan foydalanuvchilarga o'tkaziladi. 125-bandda 2310 krediti bog'lanadigan schyotlar qatorida 2010, 2510, 2810, 9130 va 9420 ko'rsatilgan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Temir Qanot Mash» MChJ ta'mir sexining oktabr xarajatlari: materiallar 9,6 mln, ish haqi 12 mln, eskirish 2,4 mln — jami 24 mln so'm. Sex 200 soat ishladi. Taqsimlash bazasi sifatida ish soatlari olindi (bu muallif tanlovi; bazani hisob siyosatida belgilang). Bir soat tannarxi: 24 000 000 / 200 = 120 000 so'm.

Agar oy oxirida 2310 da qoldiq qolsa, u tugallanmagan ishlab chiqarish qiymatini bildiradi (125-band). Analitik hisob xarajat elementlari, moddalari va mahsulot turlari bo'yicha yuritiladi (o'sha band).

Manba: 21-son BHMS, 75, 120, 123, 124, 125 va 126-bandlar.

21-son BHMSning 121-bandiga ko'ra tashkilotning o'zida to'liq siklda ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar 2110 «O'zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar» schyotida aks ettirilishi mumkin. Bandda keltirilgan namunalar orasida to'qimachilik sanoatidagi yigirilgan ip ham bor — sizning holatingiz aynan shu.

O'sha bandga ko'ra 2110 debetida yarim tayyor mahsulot ishlab chiqarish xarajatlari 2010 bilan bog'langan holda yoziladi; kreditida esa qayta ishlashga berilgani 2010 bilan, sotilgani 9110 bilan bog'langan holda yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Marg'ilon Ipak» MChJ oktabrda 10 tonna ip yigirdi, haqiqiy tannarxi 1 kg uchun 42 000 so'm.

Sotish daromadining provodkasi 174-band jadvalining 1-qatoriga ko'ra Dt 4010 – Kt 9010–9030 guruhidagi tegishli schyot. Tannarx 9110 ga yozilgani uchun daromadni unga mos 9010 da ko'rsatish izchil bo'ladi (muallif talqini; hisob siyosatida belgilang).

Balansda 2110 qoldig'i alohida satrda emas, «Tugallanmagan ishlab chiqarish (2000, 2100, 2300, 2700)» satrida (160-satr) ko'rsatiladi (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi).

Manba: 21-son BHMS, 120, 121, 122 va 174-bandlar; Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni to'g'risidagi Nizom, 1-ilova.

Ha, lekin balansda emas. Mebel sizga tegishli emas, shuning uchun u aktiv sifatida 1000 yoki 2900 guruhidagi schyotlarga kirim qilinmaydi. 21-son BHMSning 437-bandiga ko'ra tashkilotga tegishli bo'lmagan, lekin vaqtincha uning ixtiyorida turgan qiymatliklar balansdan tashqari schyotlarda hisobga olinadi va ularda hisob oddiy tizim bo'yicha yuritiladi. Sizning holatingiz uchun schyot — 002 «Mas'ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy zaxiralar».

439-band talablari:

O'xshash, lekin boshqa holatlar uchun mo'ljallangan balansdan tashqari schyotlar bilan adashtirmang (440–441-bandlar):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Sharq Mebel» MChJ «Bek Logistik» MChJ omboriga 300 ta stul topshirdi; dalolatnomada bittasining bahosi 320 000 so'm. «Bek Logistik» 002 bo'yicha kirim qiladi: 300 × 320 000 = 96 000 000 so'm, analitikada «Sharq Mebel», stul, 2-ombor. Bir oydan keyin egasi 120 tasini olib ketdi: 002 bo'yicha chiqim 120 × 320 000 = 38 400 000 so'm, qoldiq 180 ta yoki 57 600 000 so'm.

Saqlash haqi esa «Bek Logistik»ning o'z xizmat daromadi: uni odatdagi balans schyotlarida ko'rsating, mebel qiymatini daromad bilan aralashtirmang.

Manba: 21-son BHMS, 437, 439, 440 va 441-bandlar.

Raqamlangan blanka yo'qolsa, u bilan birga pul ham yo'qolishi mumkin. Shuning uchun 21-son BHMSda bunday blankalar uchun alohida balansdan tashqari schyot bor: 006 «Qat'iy hisobdagi blankalar» (443-band).

443-band qoidalari:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Toza Mashina» MChJ rahbari buyruq bilan talon blankalarini qat'iy hisobdagi blankalar ro'yxatiga kiritdi va shartli bahoni bitta blanka uchun 100 so'm deb belgiladi.

Oy oxirida kassir qolgan blankalarni raqami bo'yicha sanab beradi: seyfda № 1451–2000 bo'lishi kerak. Biror raqam yetishmasa, bu darhol ko'rinadi.

E'tibor bering: 006 da blankalar xarid narxida emas, shartli bahoda va soni bo'yicha yuritiladi. Bosmaxonaga to'langan pul esa odatdagi xarajat sifatida balans va tranzit schyotlarida aks etadi; mijoz talon uchun to'lagan pul — xizmat daromadi bilan bog'liq alohida masala.

Manba: 21-son BHMS, 437 va 443-bandlar.

Bu odatiy tartib. Xalqaro audit standarti ISA 501 sud ishlari va da'volar bo'yicha auditordan alohida tartib-taomillarni talab qiladi, chunki da'volar hisobotdagi majburiyat va izohlarga bevosita ta'sir qiladi. «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonunning (O'RQ-677) 9-moddasiga ko'ra xalqaro audit standartlari O'zbekistonda auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi.

Auditor nima qiladi:

Rozi bo'lmasangiz nima bo'ladi? Agar rahbariyat yurist bilan aloqaga ruxsat bermasa yoki yurist tegishli javob berishdan bosh tortsa va auditor boshqa yo'l bilan yetarli dalil ololmasa, u auditorlik fikrini ISA 705 bo'yicha modifikatsiya qiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bahor Qurilish» MChJga qarshi buyurtmachi sifatsiz ish uchun da'vo qo'zg'atgan, lekin buxgalteriyada bu haqda hech narsa yo'q. Auditor yuridik xizmatlar xarajati hisobida advokatlik firmasiga qilingan to'lovni ko'rib qoldi va rahbariyatdan izoh so'radi. Keyin advokatga xat yuborildi; uning javobi asosida korxona hisobotga da'vo haqida izoh qo'shdi.

Maslahat: yuristingizni oldindan ogohlantiring — auditor xatiga tez va aniq javob berish korxonaning o'z manfaatida.

Manba: ISA 501 (sud ishlari va da'volar bo'yicha talablar), ISA 705; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Bu ikki xil mutaxassis, va standartlar ularga turlicha qaraydi.

Auditor nega o'z ekspertini oladi? Ko'chmas mulkni baholash buxgalteriya va auditdan boshqa sohadagi bilimni talab qiladi. Agar bu baho hisobot uchun muhim bo'lsa va auditor o'zi yetarli dalil ololmasa, ISA 620 unga shu sohadagi mutaxassisdan foydalanishga imkon beradi. Sizning baholovchingizni korxona yollagan, shuning uchun auditor uning xulosasiga tanqidiy yondashadi.

Muhim jihat: auditor eksperti ishlatilgani auditorning javobgarligini kamaytirmaydi, auditorlik fikri uchun yagona javobgar — auditor. Shuning uchun modifikatsiyalanmagan xulosada auditor ekspertga havola qilmaydi (qonunchilik talab qilgan hollar bundan mustasno).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Samarqand Savdo Markazi» MChJ binosini qayta baholadi; mustaqil baholovchi qiymatni ikki baravar oshirdi. Auditor eksperti taqqoslanadigan obyektlar narxini qayta ko'rib chiqdi va baholovchi kutilayotgan ijara daromadini haddan tashqari optimistik olganini ko'rsatdi. Rahbariyat baholovchidan qayta hisob so'radi.

Manba: ISA 500, ISA 620; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Ha. Hisobot uchun muhim operatsiyalaringizni boshqa tashkilot qayta ishlasa, u audit nuqtai nazaridan «xizmat ko'rsatuvchi tashkilot» bo'ladi va bu holat ISA 402 standartida tartibga solingan. Ish haqi hisob-kitobi ish haqi xarajatlari va 6710 qoldig'iga bevosita ta'sir qiladi.

Auditor (standartda «foydalanuvchi auditori») nima qiladi:

1. Xizmat mohiyatini tushunadi: tashqi firma qaysi operatsiyalarni bajaradi, ma'lumotlar qanday uzatiladi, korxonaning qaysi nazoratlari uning ishini tekshiradi.
2. Korxonaning o'zidan yetarli tasavvur ololmasa, quyidagi yo'llardan birini yoki bir nechtasini qo'llaydi: xizmat ko'rsatuvchi tashkilot auditorining hisobotini oladi (agar bor bo'lsa); xizmat ko'rsatuvchi tashkilot bilan korxona orqali bog'lanadi; uning ofisiga borib tartib-taomillar bajaradi; shu tartib-taomillarni boshqa auditorga bajartiradi.
3. Xizmat ko'rsatuvchi tashkilot auditorining hisobotidan foydalansa, uning yetarliligini baholaydi. Bunday hisobot ikki turda bo'ladi: 1-tur — nazoratlar tavsifi va ularning tuzilishi haqida; 2-tur — bunga qo'shimcha, nazoratlar davr davomida samarali ishlagani haqida.

Modifikatsiyalanmagan xulosada auditor xizmat ko'rsatuvchi tashkilot auditorining ishiga havola qilmaydi (qonunchilik talab qilgan hollar bundan mustasno), javobgarlik baribir o'zida qoladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Navro'z Tikuv» MChJ 140 xodimning ish haqini «Hisob Pro» autsorsing firmasiga hisoblatadi. Auditor «Hisob Pro» dasturiga kimlar kira olishini va tabel ma'lumotlari qanday yuborilishini so'radi, keyin bir nechta oylar bo'yicha hisob-kitobni tabel va mehnat shartnomalari bilan solishtirdi.

Maslahat: autsorsing shartnomasiga xizmat ko'rsatuvchi firmaning auditorga ma'lumot berish majburiyatini yozib qo'ying.

Manba: ISA 402; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Uning ishi. ISA 250 auditordan qonun va normativ hujjatlarga rioya etilishini moliyaviy hisobotga ta'siri nuqtai nazaridan ko'rib chiqishni talab qiladi. Standart qonunlarni ikki guruhga bo'ladi va har biri uchun auditor ishi turlicha:

Shu bilan birga standart chegarani ham aniq qo'yadi: qonunlarga rioya etilishini ta'minlash rahbariyat va boshqaruvga mas'ul shaxslarning vazifasi; auditor barcha buzilishlarni aniqlashi kutilmaydi.

Agar auditor buzilish yoki uning belgisini topsa, vaziyatni o'rganadi, rahbariyat bilan muhokama qiladi, hisobotga ta'sirini baholaydi va boshqaruvga mas'ul shaxslarga yetkazadi. Qonunchilik talab qilgan hollarda vakolatli organlarga xabar berish masalasini ham ko'rib chiqadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Sog'lom Dori» MChJ dorixonalaridan biri litsenziya shartlaridan birini bajarmagani nazorat idorasi xatidan, auditor so'rovidan keyin ma'lum bo'ldi. Auditor mumkin bo'lgan jarima hisobotga qanday ta'sir qilishini rahbariyat bilan muhokama qildi va hisobotda bu haqda izoh berish zarurligini ko'rib chiqishni so'radi.

Manba: ISA 250; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Bu holat ISA 560 da ko'rib chiqilgan. Xulosa sanasidan keyin auditor hisobot bo'yicha qo'shimcha tekshiruv o'tkazishga majbur emas. Lekin agar unga xulosa sanasida ma'lum bo'lganda xulosani o'zgartirishga sabab bo'lishi mumkin bo'lgan fakt ma'lum bo'lsa, u harakat qilishi shart.

Hisobot allaqachon tarqatilgan bo'lsa, ketma-ketlik shunday:

1. Auditor masalani rahbariyat va kerak bo'lsa boshqaruvga mas'ul shaxslar bilan muhokama qiladi.
2. Hisobotga tuzatish kerakmi, shuni aniqlaydi; kerak bo'lsa, rahbariyat buni qanday hal qilmoqchi ekanini so'raydi.
3. Rahbariyat hisobotni tuzatsa, auditor zarur tartib-taomillarni bajaradi, avvalgi hisobotni olganlarning barchasi xabardor qilinishi uchun rahbariyat ko'rgan choralarni tekshiradi va tuzatilgan hisobotga yangi xulosa beradi. Yangi xulosada hisobot nega qayta tuzilganini tushuntiruvchi izohga «Muhim holatga e'tibor qaratish» yoki «Boshqa masalalar» xatboshisida havola qilinadi.
4. Rahbariyat zarur choralarni ko'rmasa, auditor avvalgi xulosaga kelgusida tayanilishining oldini olishga harakat qilishini rahbariyat va boshqaruvga mas'ul shaxslarga ma'lum qiladi va tegishli choralarni ko'radi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Oqsaroy Qandolat» MChJ hisobotida ombordagi tayyor mahsulot qoldig'i ikki marta hisoblangani xulosa berilgandan keyin ma'lum bo'ldi. Rahbariyat tuzatilgan hisobot tayyorladi va avvalgi hisobotni olgan ta'sischilar va bankni xabardor qildi. Auditor tuzatishni tekshirib, yangi sanali xulosa berdi va unda hisobot nega qayta tuzilganini tushuntiruvchi izohga havola qildi.

Maslahat: xato topilsa, auditor bilan birinchi bo'lib o'zingiz bog'laning — muammoni yashirishdan ko'ra tuzatish ancha arzon.

Manba: ISA 560; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Shaklning o'zi bunga javob beradi. 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 2-ilovasidagi moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda har bir davr uchun ikki ustun bor: «Daromadlar (foyda)» va «Xarajatlar (zararlar)». 030-satr «Mahsulot (tovar, ish va xizmat)larni sotishning yalpi foydasi (zarari)» 010-satrdan 020-satrni ayirib topiladi va bu satrda ikkala ustun ham ochiq (shaklda «x» qo'yilmagan). Demak, yalpi zarar minus belgisi bilan emas, «Xarajatlar (zararlar)» ustunida yoziladi.

Shaklda ikkala ustuni ochiq bo'lgan boshqa satrlar: 100 (asosiy faoliyatning foydasi (zarari)), 220 (umumxo'jalik faoliyatining foydasi (zarari)), 230 (favquloddagi foyda va zararlar), 240 (foyda solig'ini to'lagunga qadar foyda (zarar)) va 270 (hisobot davrining sof foydasi (zarari)). Ularda ham zarar «Xarajatlar (zararlar)» ustuniga yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli, mln so'm).

100-satr shakldagi «030 − 040 + 090» formulasi bilan topiladi; 030 zarar bo'lgani uchun hisobda u manfiy son sifatida olinadi.

Yalpi zarar takrorlansa, bu faqat hisobot masalasi emas: narx va tannarx tarkibini qayta ko'rib chiqing. Zaxiralar realizatsiya qilishning sof qiymatidan qimmat turgan bo'lsa, ularni kamaytirish masalasi ham paydo bo'ladi (4-son BHMS, 49-band).

Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni to'g'risidagi Nizom, 2-ilova (moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot shakli); 4-son BHMS, 49-band.

O'zgartirasiz. 1-son BHMSga ko'ra moliyaviy hisobotda oldingi davr bo'yicha qiyosiy axborot berilishi shart (25-band). Moddalarni tasniflash o'zgarsa, qiyosiylikni ta'minlash uchun qiyosiy summalar qayta tasniflanadi va bir vaqtning o'zida qayta tasniflashning tavsifi, summasi va sababi ochib beriladi (26-band).

Agar o'tgan yil ma'lumotlarini amalda qayta tasniflab bo'lmasa (masalan, ular boshqacha to'plangan bo'lsa), qayta tasniflash sababi va qiyosiy summalarga kiritilishi mumkin bo'lgan tuzatishlar tavsifi yoziladi (26, 28 va 29-bandlar).

Yana bir shart: 38–39-bandlarga ko'ra moddalarni taqdim etish va tasniflash tartibi davrdan davrga saqlanishi kerak; uni faoliyatdagi muhim o'zgarish tufayli yoki yangi tuzilish uzoq vaqt saqlanadigan yoxud afzalroq bo'lsa o'zgartirish mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli, mln so'm). «Baraka Non» MChJ o'tgan yili ma'muriy xarajatlarni 140, sotish xarajatlarini 90 deb ko'rsatgan. Ma'muriy xarajatlar ichida yetkazib berish bo'limining xarajati 25 bo'lgan.

Izohda shunday yoziladi: «Yetkazib berish bo'limi xarajatlari joriy yildan sotish xarajatlari tarkibida ko'rsatilmoqda. Qiyosiylik uchun o'tgan yilning 25 mln so'm summasi ma'muriy xarajatlardan sotish xarajatlariga o'tkazildi. Sababi: bo'lim mahsulotni xaridorlarga yetkazish bilan shug'ullanadi.»

E'tibor bering: jami davr xarajatlari va sof foyda o'zgarmaydi, faqat satrlar orasidagi taqsimot o'zgaradi. Bu xatoni tuzatish emas, shuning uchun taqsimlanmagan foydaga tuzatish kiritilmaydi.

Manba: 1-son BHMS, 25, 26, 28, 29, 38 va 39-bandlar; Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni to'g'risidagi Nizom, 2-ilova (040, 050, 060-satrlar).

1-son BHMSda bu «tugatilgan faoliyat» deyiladi. 93-bandga ko'ra tugatilgan faoliyat — tashkilot faoliyatining aktivlari, sof daromadi yoki zarari va faoliyati (shu jumladan hisobotdagi ko'rsatkichlari) ajratib olinishi mumkin bo'lgan alohida, asosiy yo'nalishini sotish yoki boshqa shaxsga berish natijasi. Avtoyuvish tarmog'i alohida yo'nalish bo'lgani uchun sizning holatingiz shunga kiradi.

Qayerda ko'rsatiladi. 94-bandga ko'ra tugatilgan faoliyat natijalari odatda umumxo'jalik (odatiy) faoliyatining daromad va zararlariga kiritiladi. Faqat tugatish odatiy faoliyatdan aniq farq qiladigan yoki unda sodir bo'lmaydigan hodisalar natijasi bo'lsa, natija favqulodda modda sifatida tasniflanishi mumkin. Rejali sotish, odatda, bunday hodisa hisoblanmaydi (muallif talqini).

Izohlarda nima yoziladi. 95-bandga ko'ra har bir tugatilgan operatsiya bo'yicha (to'liq ro'yxat):

1. Tugatilgan faoliyatning mohiyati.
2. U tegishli bo'lgan tarmoq va uning geografik joylashuvi.
3. Buxgalteriya hisobi maqsadlarida tugatish kuchga kirgan sana.
4. Tugatish usuli (standartda sotish va boshqa shaxsga berish nomlari keltirilgan).
5. Tugatishdan daromad yoki zararlar va ularni baholashda foydalanilgan hisob turi.
6. Har bir taqdim etilgan davr uchun shu faoliyatning sotishdan tushumi hamda umumxo'jalik faoliyati bo'yicha daromadi yoki zarari, summalari bilan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Yulduz Treyd» MChJ izohidagi jadval:

Matnda tarmoq Toshkent shahridagi uchta shoxobchadan iborat bo'lgani, buxgalteriya hisobida 30-iyundan tugatilgan deb olingani va sotish yo'li bilan tugatilgani yoziladi.

Manba: 1-son BHMS, 93, 94 va 95-bandlar.

Ha. 1-son BHMSning 92-bandi izohlarda ochib berishni talab qiladigan muhim xo'jalik operatsiyalarini sanaydi (to'liq ro'yxat):

1. Tovar-moddiy zaxiralarni sof sotish qiymatigacha yoki asosiy vositalarni qayta tiklash qiymatigacha kamaytirish, shuningdek bunday kamaytirishni bekor qilish.
2. Faoliyatni tarkibiy jihatdan o'zgartirish, shuningdek tarkibiy o'zgartirish xarajatlari bo'yicha har qanday rezervlarni bekor qilish.
3. Uzoq muddatli investitsiyalarni tugatish.
4. Faoliyatni tugatish.
5. Sud ishlari.
6. Rezervlarni bekor qilish.

Sizning ikkala holatingiz ham ro'yxatda bor: zaxira qiymatini kamaytirish 1-bandga, rezervni bekor qilish 6-bandga to'g'ri keladi.

Izohni qanday yozish kerak? Standart qat'iy shakl bermaydi: tushuntirishlar, izohlar va hisob-kitoblar erkin shaklda taqdim etiladi (14-band). O'quvchi uchun eng foydalisi — nima bo'ldi, qancha summa, qaysi moddaga ta'sir qildi va nima sababdan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Gulzor Kosmetika» MChJ izohi:

Qisqa jadval va bir-ikki jumla yetarli. Asosiysi, o'quvchi bu summalarni hisobotdagi raqamlar ichidan topa olsin.

Manba: 1-son BHMS, 14 va 92-bandlar.

Bu holat uchun 1-son BHMSda alohida qoida bor.

Umumiy qoida: hisobot kunidan boshlab 12 oy ichida hisob-kitob qilinadigan majburiyat joriy hisoblanadi (73-band). Shuning uchun uzoq muddatli kreditning keyingi 12 oyda to'lanadigan qismi odatda balansda «Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi (6950)» — 750-satrda ko'rsatiladi (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi).

Istisno (77-band): agar tashkilot kredit bitimiga muvofiq majburiyatlarni uzoq muddat asosida qayta moliyalashtirishni nazarda tutayotgan bo'lsa, uzoq muddatli majburiyatlarning joriy ulushi joriy majburiyatlardan chiqarib tashlanishi mumkin. Bunda majburiyatlar summasi va qayta moliyalashtirish shartlari izohlarda ochib beriladi.

Shartlar (80-band, to'liq ro'yxat). Hisobot sanasidan keyin 12 oy ichida to'lanishi kerak bo'lgan majburiyat joriy bo'lmagan deb faqat quyidagi uchala shart bajarilganda tasniflanadi:

1. Dastlabki muddati 12 oydan uzun.
2. Tashkilot uni uzoq muddatli asosda so'ndirishni rejalashtirmoqda.
3. Bu niyat moliyaviy hisobot tasdiqlangunga qadar tuzilgan qayta moliyalashtirish yoki to'lovlarni qayta tuzish bo'yicha bitim bilan tasdiqlangan.

Demak, asos — kredit bitimi; muzokara yoki og'zaki va'da yetarli emas. Joriy majburiyatlardan chiqarilgan summa uni asoslovchi ma'lumot bilan birga izohlarda ochiladi (80-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli, mln so'm). «Qo'qon Tekstil» MChJning 7810 dagi kredit qoldig'i 31-dekabr holatiga 600, shundan 300 keyingi yili to'lanishi kerak. Dekabrda, ya'ni hisobot tasdiqlanishidan oldin, bank bilan bitim tuzildi: shu 300 yangi uch yillik kredit hisobidan yopiladi. Dastlabki kredit uch yillik bo'lgani uchun 80-bandning uchala sharti bajariladi.

Izohda kredit summasi, qayta moliyalashtirish bitimining sanasi va shartlari yoziladi. Bundan tashqari 78-bandga ko'ra uzoq muddatli majburiyatlar bo'yicha foiz stavkalari, shartnoma majburiyatlarini qoplash shartlari, qoplash ketma-ketligi, murojaat shartlari hamda mukofot va diskont summalari ham izohlarda ochib beriladi.

Nega bu muhim: joriy majburiyatlar kamaysa, likvidlik ko'rsatkichlari yaxshiroq ko'rinadi. Shuning uchun bunday tanlov izohda ochiq yozilmasa, hisobotni o'qigan bank yoki ta'sischi noto'g'ri xulosa chiqarishi mumkin.

Manba: 1-son BHMS, 73, 77, 78 va 80-bandlar; Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni to'g'risidagi Nizom, 1-ilova (570 va 750-satrlar).

Bo'lishi mumkin. Bojxona kodeksining 22-moddasiga ko'ra bojxona to'lovlari bo'yicha imtiyoz berilgani sababli foydalanish va tasarruf etish cheklangan tovar shartli chiqarib yuborilgan tovar hisoblanadi (ikkinchi qism, «a» kichik bandi). Shartli chiqarib yuborilgan tovarlarning to'liq ro'yxati «Tovarni chiqarib yuborish» atamasi sahifasida berilgan, bu yerda faqat imtiyozli tovar qoidasini ko'ramiz.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summa shartli). «Zarafshon Tikuv» MChJ tikuv liniyasini imtiyoz bilan olib kirdi; imtiyoz tufayli 180 mln so'm bojxona to'lovi to'lanmadi. Imtiyoz sharti — liniyadan o'z ishlab chiqarishida foydalanish, deb faraz qilamiz. Firma ikki yildan keyin liniyani boshqa korxonaga ijaraga bersa, bu imtiyoz shartiga mos kelmaydigan maqsad bo'ladi va uch yillik muddat ichida sodir bo'lgani uchun 180 mln so'mlik to'lov majburiyati tiklanadi.

Hisob-kitob uchun eslatma: liniyani olib kirgan sanani (shartli chiqarib yuborilgan kun) asosiy vosita kartochkasiga yozib qo'ying. Uch yillik muddat shu kundan boshlanadi: ijaraga berish yoki boshqa maqsadga o'tkazish haqidagi qaror qabul qilinishidan oldin buxgalter bu sanani tekshirishi kerak.

Maslahat: imtiyozli tovar bilan har qanday bitimdan oldin imtiyoz bergan hujjatdagi shartlarni o'qing. Uch yillik muddat 22-moddaning uchinchi qismidan kelib chiqadi, lekin imtiyoz bergan hujjatning o'zida qo'shimcha shartlar bo'lishi mumkin.

Manba: Bojxona kodeksi, 22-modda (ikkinchi, uchinchi va beshinchi qismlar).

Bunday paytda tovar vaqtincha saqlash bojxona rejimida (BYDdagi kodi 70) turadi. Bojxona kodeksining 83-moddasiga ko'ra bu rejimda tovar tayinlangan bojxona organiga taqdim etilgan paytdan tanlangan rejimga muvofiq chiqarib yuborilguncha bojxona to'lovlari to'lanmagan holda bojxona nazorati ostida saqlanadi.

Pul tomoni: bojxona to'lovlari tasniflagichida (BYD yo'riqnomasining 13-ilovasi) saqlash uchun ikki alohida yig'im kodi bor: 40 «Egasi bojxona organi bo'lgan bojxona omborida tovarlarni saqlaganlik uchun bojxona yig'imi» va 52 «Chegara bojxona postida tovarlarni vaqtincha saqlaganlik uchun bojxona yig'imi». Summasini amaldagi tarif bo'yicha aniqlang.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Meva Savdo Import» MChJga ikki yuk keldi: maishiy texnika va yangi uzilgan mandarin. Texnika bo'yicha hujjatlar tayyorlanishi uchun 30 kunlik muddat ma'lum qilindi (60 kun chegarasi ichida). Mandarin tez buziladigan tovar sifatida qaralsa, uning uchun 10 kundan ortiq muddat ma'lum qilib bo'lmaydi, shuning uchun uning hujjatlari birinchi navbatda tayyorlanadi.

Manba: Bojxona kodeksi, 83–89-moddalar; BYDni to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova (rejim kodi 70) va 13-ilova (yig'im kodlari 40 va 52).

Shart emas. Bojxona kodeksida «yo'q qilish» rejimi (BYDdagi kodi 76) bor: 121-moddaga ko'ra chet el tovari bojxona to'lovlari to'lanmagan holda bojxona nazorati ostida yo'q qilinadi yoki foydalanish uchun yaroqsiz holga keltiriladi.

Asosiy shart (122-modda, birinchi qism): tovar o'zining iste'mol xossalarini to'liq yo'qotishi va uning dastlabki holatini iqtisodiy foydali usulda tiklab bo'lmasligi kerak.

Yo'q qilishga yo'l qo'yilmaydigan hollar (122-modda, ikkinchi va uchinchi qismlar, to'liq):

Uchinchi qismdagi bu to'rt cheklov avariya yoki yengib bo'lmas kuch ta'sirida qaytarib bo'lmas tarzda yo'qotilgan tovarlarga tatbiq etilmaydi.

Tartib:

1. Hujjatlar (123-modda): BYD, tovarning kuzatuv hujjatlari, belgilangan shakldagi yo'q qilish dalolatnomasi.
2. Avariya yoki yengib bo'lmas kuch tufayli shikastlangan tovar uchun vakolatli organning shu holatlar va ularning oqibati haqidagi xulosasi ham kerak (125-modda).
3. BYD yo'q qilishdan oldin taqdim etiladi va ro'yxatdan o'tkaziladi, rasmiylashtirish esa yo'q qilingandan keyin bo'ladi (126-modda).
4. Tashish va yo'q qilish bojxona nazorati ostida bo'ladi (126-modda); yo'q qilish vakolatli shaxsning o'z mablag'lari hisobidan amalga oshiriladi (122-modda, beshinchi qism).
5. Yo'q qilish dalolatnomasini bojxona xodimi, vakolatli shaxs va hozir bo'lganlar imzolaydi; tovar amalda yo'q qilingach, uni bir ish kunida bojxonaga topshirish kerak (126-modda).
6. Hosil bo'lgan chiqindilar ular shu holatda olib kirilgandek boshqa rejimga joylashtiriladi; foydalanish uchun yaroqsiz holga qadar qayta ishlangan chiqindilar deklaratsiya qilinmaydi (127-modda).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Rangli Dunyo» MChJ 12 tonna bo'yoqni yo'q qilish rejimiga ma'lum qildi. Ekologiya organi xulosasida yo'q qilish usuli va maxsus poligon ko'rsatildi. Bo'yoq bojxona nazoratida poligonga olib borildi, dalolatnoma yo'q qilingan kunning ertasi (ish kuni) bojxonaga topshirildi. Qolgan chiqindi yaroqsiz holga keltirilgani uchun deklaratsiya qilinmadi.

Manba: Bojxona kodeksi, 121–127-moddalar; BYDni to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova (rejim kodi 76).

Bo'ladi: bu «davlat foydasiga voz kechish» bojxona rejimi (BYDdagi kodi 75). Bojxona kodeksining 128-moddasiga ko'ra vakolatli shaxs tovardan voz kechadi va uni bojxona to'lovlari to'lanmagan holda tekinga davlat mulkiga o'tkazadi.

Shartlar (129-modda):

Hujjatlar (130-modda): BYD, tovarni topshirish dalolatnomasi, tovarning kuzatuv hujjatlari. Topshirishda dalolatnoma ikki nusxada tuziladi: biri bojxona organida, ikkinchisi sizda qoladi (131-modda). Keyin tovar davlat mulkini boshqarish bo'yicha vakolatli organga topshiriladi.

Yo'q qilish rejimidan farqi: u yerda tovar iste'mol xossalarini to'liq yo'qotgan bo'lishi kerak va u yo'q qilinadi; bu yerda esa tovar davlat mulkiga o'tadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bog'ishamol Savdo» MChJ ofis kreslolari partiyasini olib keldi, buyurtmachi esa shartnomani bekor qildi. Kreslolar bojxona omborida turibdi. Firma saqlash uchun qarzini ombor egasiga o'zi to'laydi (bojxona organi bu xarajatni qoplamaydi), kreslolarni bojxona organi ko'rsatgan joyga o'z hisobidan olib boradi va dalolatnomaning o'z nusxasini oladi. Bu qarordan keyin ortga yo'l yo'q, shuning uchun avval tovarni chetga qaytarish yoki import qilib mahalliy bozorda sotish variantlarini hisoblab ko'ring.

Manba: Bojxona kodeksi, 128–131-moddalar; BYDni to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova (rejim kodi 75).

Ha. Bojxona kodeksida birinchisi bojxona ko'zdan kechiruvi (193-modda), ikkinchisi bojxona ko'rigi (195-modda) deyiladi.

Deklaratsiya qabul qilinguncha ko'rik o'tkazish holatlari (195-modda, ikkinchi qism, to'liq): tovarni bojxona maqsadlarida identifikatsiyalash; bayon etilgan ma'lumotlarning to'g'riligini aniqlash; bojxona qonunchiligi buzilgani haqidagi mavjud axborotni tekshirish; xavfni boshqarish tizimi bo'yicha tanlab nazorat qilish; 275-moddaga ko'ra deklarant huquqlarini amalga oshirish zarur bo'lganda.

Sizsiz, ikki xolis ishtirokida ko'rik (beshinchi qism, to'liq): tovar taqdim etilgan kundan keyin besh ish kuni o'tib ham kelmasangiz; davlat xavfsizligi, jamoat tartibi, odamlar hayoti va sog'lig'i, hayvon va o'simliklar, atrof-muhit, madaniy boyliklarni saqlashga haqiqiy xavf bo'lganda va kechiktirib bo'lmaydigan boshqa holatlarda; tovar xalqaro pochta va kuryerlik jo'natmalarida yuborilganda; olib chiqishni nazarda tutuvchi rejim shartlarini buzib hududda qoldirilgan tovar va transport vositalarida.

Yana uchta foydali qoida: navbatda birinchi bo'lib tirik hayvonlar va tez buziladigan tovarlar ko'riladi (uchinchi qism); bir nomdagi tovar turkumining bir qismi ko'rilsa, natija butun turkumga tatbiq etilishi mumkin, rozi bo'lmasangiz qolgan qism uchun qo'shimcha ko'rik talab qila olasiz (oltinchi qism); ko'rik bilan bog'liq xarajatlar vakolatli shaxs zimmasida (to'qqizinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Chilonzor Elektro» MChJ 400 quti lampochkani bir nom bilan deklaratsiya qildi. Ko'rikda 40 quti ochildi va ulardan 3 tasida boshqa model chiqdi. Natija butun turkumga tatbiq etilmasligi uchun firma qolgan qutilarni ham ko'rishni talab qildi; buning xarajatlari firmaning o'zida.

Manba: Bojxona kodeksi, 193 va 195-moddalar.

Bu «maqsadli jamg'arma» masalasi. Har oy bir xil summa qo'yilsa va unga foiz yozilsa, oxirgi summa ikki qismdan iborat bo'ladi: o'zingiz qo'ygan pul va shu pulga yig'ilgan foiz. Foiz qancha ko'p ishlasa, oyiga shuncha kam ajratish kerak bo'ladi.

Foizsiz hisob juda oddiy: 240 000 000 : 36 oy = 6 666 667 so'm oyiga. Foiz bilan esa har oyning to'lovi har xil muddat ishlaydi: birinchi oy qo'yilgani 35 oy foiz oladi, oxirgisi esa deyarli olmaydi. Buni bitta koeffitsient bilan hisoblashadi:

Koeffitsient = ((1 + oylik foiz)^oylar soni − 1) : oylik foiz Oylik summa = maqsad : koeffitsient

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sarbon non» MChJ har oy oxirida pulni jamg'arma hisobvarag'iga qo'yadi, shartli ravishda oyiga 1,5% foiz har oy summaga qo'shiladi deb olamiz.

Demak foiz bor bo'lsa, oyiga 6,67 mln emas, taxminan 5,08 mln so'm ajratish yetadi.

Amaliy maslahatlar:

1. Maqsad summasini bugungi narx bilan emas, uch yildan keyingi taxminiy narx bilan oling: pech narxi ham o'zgarishi mumkin.
2. Jamg'armani kundalik aylanma puldan alohida hisobvaraqda saqlang, aks holda u «bilinmay» xarajatga ketib qoladi.
3. Har yili hisobni yangilang: foiz o'zgarsa yoki biror oy o'tkazib yuborilsa, qolgan oylar uchun summani qayta hisoblang.

Moliyada buning uchun oddiy chamalash usuli bor: agar korxona har bir so'm o'z kapitalidan barqaror ravishda bir xil rentabellik bilan ishlasa, uning foydasi taxminan quyidagi sur'atda o'sadi:

O'sish sur'ati ≈ kapital rentabelligi × foydaning qoldiriladigan ulushi

Mantiq shunday: dividendga ketgan pul korxonadan chiqib ketadi, qoldirilgan pul esa kapitalga qo'shilib, keyingi yil ham foyda keltiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Yashil vodiy» MChJning xususiy kapitali 500 mln so'm, kapital rentabelligi shartli 20%, demak yillik foyda 100 mln so'm.

Ikkinchi qatorni formula bilan tekshiramiz: 20% × 0,6 = 12%.

Muhim shart: bu hisob faqat qoldirilgan pul ham xuddi shunday rentabellik bilan ishlatila olsa to'g'ri. Agar biznesda yangi pulni foydali joylash imkoni bo'lmasa (bozor to'yingan, qo'shimcha uskuna kerak emas), qoldirilgan foyda hisob raqamda bekor yotadi va o'sish chiqmaydi. Bunday holatda ta'sischilarga ko'proq dividend berish mantiqliroq.

Qaror uchun savollar: yangi pulni qayerga sarflaymiz va u qancha qaytaradi? Bu ta'sischilarning o'zi olishi mumkin bo'lgan muqobil daromaddan yuqorimi? Javob «ha» bo'lsa, foydaning bir qismini qoldirish o'zini oqlaydi.

Xarajatning reja va haqiqatdagi farqini uch bo'lakka ajratish mumkin: narx farqi (bir kilogramm qimmat yoki arzon olingan), sarf farqi (bir mahsulotga norma bo'yicha ko'p yoki kam ketgan) va hajm farqi (mahsulotning o'zi rejadan ko'p yoki kam chiqarilgan). Har birining egasi boshqa: narx uchun ta'minot bo'limi, sarf uchun sex, hajm uchun sotuv.

Hisoblash tartibi:

• narx farqi = (haqiqiy narx − reja narxi) × haqiqiy sarf;
• sarf farqi = (haqiqiy sarf − haqiqiy hajmga norma bo'yicha sarf) × reja narxi;
• hajm farqi = (haqiqiy hajmga norma bo'yicha sarf − reja sarfi) × reja narxi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oqtepa pishiriqlari» sexida reja: 1 000 dona tort, har biriga 2 kg un, 1 kg 25 000 so'm. Haqiqatda: 1 050 dona tort chiqarildi, 2 150 kg un sarflandi, 1 kg 26 000 so'mdan olindi.

Tekshiruv: 2 150 000 + 1 250 000 + 2 500 000 = 5 900 000 so'm.

Xulosa: ta'minotchining narxi farqning faqat 2,15 mln so'mini tushuntiradi. 2,5 mln so'm — 50 dona ortiqcha tort chiqargani uchun, bu yomon emas, chunki sotuv ham ko'paygan. Asl savol tug'diradigani 1,25 mln so'mlik sarf farqi: sexda norma bo'yicha 2 100 kg o'rniga 2 150 kg un ketgan. Sababini sex bilan birga aniqlash kerak.

Amaliy maslahat: rejani faqat «jami summa» bilan emas, «hajm × norma × narx» ko'rinishida tuzing, shunda oy oxirida bu tahlil bir necha daqiqada chiqadi.

Buni diskontlangan qoplanish muddati ko'rsatadi. Oddiy qoplanish muddatida har yilgi tushum bugungi pul bilan teng deb olinadi. Diskontlangan usulda esa har yilgi tushum avval bugungi qiymatga keltiriladi, keyin investitsiya shu keltirilgan summalar bilan yopilguncha necha yil o'tishi sanaladi:

Keltirilgan tushum = yil tushumi : (1 + diskont stavkasi)^yil tartib raqami

Diskont stavkasi sifatida odatda shu pulning muqobil daromadi olinadi: kredit foizi yoki ta'sischilar kutayotgan daromad.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Tog'ay sut» MChJ 120 mln so'mlik qadoqlash uskunasini oldi. Uskuna 6 yil ishlaydi va har yili 40 mln so'm sof pul tushumi beradi. Diskont stavkasi shartli yillik 20%.

Oddiy hisob: 120 : 40 = 3 yil.

Qoldiq 5-yil oxirida hali −0,38 mln, 6-yilda musbatga o'tadi: 5 + 0,38 : 13,40 ≈ 5,03 yil. Ya'ni oddiy hisobdagi 3 yil o'rniga pul amalda qariyb 5 yilda qaytadi, uskunaning xizmat muddati esa 6 yil. Zaxira juda kichik qolgan.

Nimaga e'tibor berish kerak:

1. Diskont stavkasi qancha baland bo'lsa, muddat shuncha cho'ziladi. Stavkani asoslab tanlang va qarorni ikki-uch xil stavkada tekshirib ko'ring.
2. Diskontlangan qoplanish muddati uskunaning xizmat muddatidan oshib ketsa, loyiha bu stavkada o'zini oqlamaydi.
3. Usul qoplangandan keyingi yillarni hisobga olmaydi. Shuning uchun yakuniy qaror uchun uni sof joriy qiymat bilan birga ishlating: bu misolda 6 yil bo'yicha sof joriy qiymat +13,02 mln so'm.

Buning uchun ssenariylar tahlili va kutilgan qiymat ishlatiladi. Bir nechta ehtimoliy holat (yaxshi, o'rtacha, yomon) yoziladi, har biriga natija va ehtimol beriladi, keyin natijalar ehtimolga ko'paytirilib qo'shiladi:

Kutilgan qiymat = natija₁ × ehtimol₁ + natija₂ × ehtimol₂ + natija₃ × ehtimol₃

Ehtimollar yig'indisi 100% bo'lishi shart.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Gulzor kiyim» MChJ filialiga 80 mln so'm sarflamoqchi. Birinchi yil natijasi bo'yicha jamoa uchta ssenariyni kelishdi.

Kutilgan natija yiliga 25 mln so'm. Endi uni muqobil variant bilan solishtirish mumkin: masalan, mavjud do'konni kengaytirish deyarli aniq 22 mln so'm beradi deylik. Kutilgan qiymat bo'yicha filial yaxshiroq (25 > 22), lekin uning natijasi −20 dan +60 gacha tarqalgan.

Shuning uchun faqat kutilgan qiymatga qaramang, yana ikkita savol bering:

1. Eng yomon ssenariyda korxona bardosh beradimi? 20 mln so'mlik zarar va 80 mln so'mlik sarmoya kassani qanchaga bo'shatadi?
2. Ehtimollar nimaga asoslangan? Ularni o'xshash filiallar tarixiga yoki bozor kuzatuviga bog'lang, «taxminan» yozilgan ehtimol butun hisobni buzadi.

Amaliy maslahat: ssenariylarni yil davomida kuzatib boring. Birinchi chorak natijasi qaysi ssenariyga yaqin kelsa, qolgan yil uchun qarorni (masalan, qo'shimcha xarajatni) shunga qarab tuzating.

Sug'urta amaliyotida buning uchun «kalit xodim sug'urtasi» (inglizcha key person insurance) bor. Bu korxona o'zi uchun eng muhim odamning hayoti yoki sog'lig'iga tuzadigan sug'urta: polis egasi korxona, mukofotni korxona to'laydi va tovon ham korxonaga tushadi. Uning maqsadi xodimning oilasiga yordam emas, balki u yo'qligida biznesning o'zi ko'radigan zararni qoplash: yangi mutaxassis topish va uni o'rgatish davridagi daromad pasayishi.

Bunday sug'urta qanday xavflarni qoplashi (vafot, mehnatga layoqatsizlik) har bir shartnomada alohida yoziladi. Xodimning o'z xohishi bilan ishdan ketishi esa odatda sug'urta hodisasi emas: bu xavfni sug'urta emas, mehnat shartlari va bilimni boshqalarga o'rgatish kamaytiradi.

Sug'urta summasini taxmin qilish (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bek-soft» MChJda bosh dasturchi olib keladigan mijozlar yillik foydaning 150 mln so'mini beradi deylik. U ishlay olmay qolsa, o'rniga odam topib, mijozlarni qayta ishontirish 2 yil oladi, yangi mutaxassisni izlash va o'qitish yana 30 mln so'm turadi.

Sug'urta summasini shu taxminiy zararga yaqin so'rash mantiqli. Undan ancha katta summa ortiqcha mukofot demak, kichigi esa zararning bir qismini ochiq qoldiradi.

Amaliy maslahatlar:

1. Xodim bilan ochiq gaplashing va roziligini yozma oling: sug'urta uning sog'lig'i haqidagi ma'lumotlarga tayanadi.
2. Faqat sug'urtaga tayanmang: muhim mijozlar bilan kamida ikki xodim ishlasin, ish jarayonlari yozib borilsin. Bu xavfning o'zini kamaytiradi.
3. Taklifni olganda qaysi hodisalar qoplanishi, qaysilari istisno qilinishi va tovon qachon to'lanishini yozma so'rang.
4. Mukofotning buxgalteriya hisobida va soliq maqsadlarida qanday aks etishini buxgalteringiz bilan oldindan aniqlang.

Sug'urta summasi mulkning haqiqiy qiymatidan kam bo'lsa, tovon ikki xil tizimda hisoblanishi mumkin. Qaysi biri qo'llanishi polis shartlarida yoziladi.

1. Proporsional tizim. Tovon zararning sug'urta summasi va haqiqiy qiymat nisbatiga teng qismi bo'ladi: tovon = zarar × sug'urta summasi : haqiqiy qiymat. Ya'ni mulkning sug'urtalanmagan qismi uchun zararni o'zingiz ko'tarasiz.
2. Birinchi risk tizimi. Zarar sug'urta summasigacha to'liq qoplanadi, nisbat qo'llanmaydi. Sug'urta summasidan ortig'i sizda qoladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bog'ishamol savdo» ombori 500 mln so'm, sug'urta summasi 200 mln so'm, franshiza yo'q.

Ko'rinib turibdiki, qisman zararlarda birinchi risk tizimi ancha ko'p qoplaydi. Shuning uchun sug'urtachi bunday sug'urta uchun tarifni boshqacha belgilaydi: u qisman zarar ehtimoli yuqori ekanini hisobga oladi. Bir xil sug'urta summasida birinchi risk polisining mukofoti proporsional polisnikidan farq qilishi tabiiy.

Qachon birinchi risk mantiqli:

• mulk katta, lekin bir vaqtning o'zida uning faqat bir qismi zarar ko'rishi mumkin (bir nechta alohida xona yoki bino, tovar har xil joyda);
• to'liq qiymatga sug'urtalash qimmat va to'liq yo'qotish ehtimoli juda past.

Qaror uchun: agentdan bir xil sug'urta summasi uchun ikkala tizimdagi mukofotni yozma so'rang, so'ng o'zingizning eng ehtimoliy zarar summalaringiz bo'yicha yuqoridagidek jadval tuzing.

Sug'urta tarifi (brutto-stavka) ikki qismdan tuziladi:

• netto-stavka — sug'urtachi kutayotgan tovon to'lovlarini qoplaydigan qism. U hodisalar chastotasi va o'rtacha zarar miqdoridan hisoblanadi;
• yuklama — sug'urtachining ish yuritish xarajatlari, agent va vositachilarga haq, kutilmagan katta zararlar uchun zaxira va foyda.

Netto-stavka = hodisa ehtimoli × o'rtacha tovon : sug'urta summasi Brutto-stavka = netto-stavka : (1 − yuklama ulushi)

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Sug'urtachining o'xshash 2 000 ta do'kon bo'yicha statistikasi: yiliga o'rtacha 30 tasida hodisa bo'ladi, o'rtacha tovon 40 mln so'm, do'konlarning o'rtacha sug'urta summasi 400 mln so'm. Yuklama ulushi shartli 30%.

Demak tarifning taxminan 70 foizi kelajakdagi tovonlar uchun, 30 foizi sug'urtachining xarajati va foydasi uchun.

Nimaga qarab tarifingiz o'rtachadan farq qiladi: sug'urtachi do'koningizni o'rtacha do'kon bilan solishtiradi. Yong'in signalizatsiyasi, qo'riqlash, yangi elektr tarmog'i hodisa ehtimolini pasaytiradi, shuning uchun netto-stavka ham pasayishi mumkin. Aksincha, oldingi yillarda ko'p zarar ko'rgan bo'lsangiz, sug'urtachi sizning chastotangizni yuqoriroq baholaydi.

Amaliy maslahat: taklifni olganda xavfni kamaytirish choralaringizni yozma ko'rsating va ular tarifga qanday ta'sir qilishini so'rang.

Sabab — katta sonlar qonuni va risklarni birlashtirish. Bitta kafe uchun natija «hammasi yoki hech narsa»: yo yil tinch o'tadi, yo katta zarar bo'ladi. Minglab o'xshash va bir-biriga bog'liq bo'lmagan kafelar birlashtirilsa, hodisalar soni o'rtacha qiymat atrofida ancha tor oraliqda bo'ladi va sug'urtachi to'lovlarni oldindan yetarlicha aniq rejalashtiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Har bir kafeda yil davomida yong'in ehtimoli 1%, bitta yong'indagi zarar 50 mln so'm. Bitta polis uchun kutilgan tovon: 1% × 50 mln = 0,5 mln so'm.

Standart chetlanish binomial taqsimot formulasi bilan hisoblangan: √(n × p × (1 − p)).

Nima degani:

• 100 ta kafeli kichik portfelda 3 va undan ortiq yong'in bo'lish ehtimoli taxminan 7,9%. Unda to'lov 150 mln so'mdan oshadi, kutilgani esa atigi 50 mln so'm, ya'ni yil natijasi tasodifga bog'liq.
• 10 000 ta kafeli portfelda hodisalar soni taxminan 95% hollarda 80 va 120 orasida bo'ladi (o'rtacha ± 2 standart chetlanish). Bitta polisga to'g'ri keladigan to'lov 0,4–0,6 mln so'm oralig'ida qoladi.

Shuning uchun sug'urtachi tarifni har bir mijozning kutilgan zararidan biroz yuqori qilib olsa, yetarli bo'ladi. Kafe uchun esa polis noaniq katta xavfni aniq va kichik yillik xarajatga aylantiradi.

Cheklov: qonun faqat hodisalar bir-biriga bog'liq bo'lmaganda ishlaydi. Bir zilzila yoki toshqin minglab mijozga birdaniga zarar yetkazsa, birlashtirish yordam bermaydi. Bunday xavfni sug'urtachilar qayta sug'urta orqali boshqalar bilan bo'lishadi.

Sug'urta — xavf bilan ishlashning bitta yo'li xolos. Risklarni boshqarishning klassik sxemasi to'rt yo'lni ajratadi:

1. Qochish — xavfli faoliyatdan butunlay voz kechish (masalan, yonuvchi tovarni umuman saqlamaslik).
2. Kamaytirish — hodisa ehtimolini yoki zarar hajmini pasaytirish (signalizatsiya, o'chirish tizimi, tovarni bir necha joyga bo'lib saqlash).
3. O'tkazish — zararni boshqaga yuklash (sug'urta, shartnomada javobgarlikni taqsimlash).
4. Qabul qilish — kichik zararlarni o'z hisobidan ko'tarish (franshiza, zaxira pul).

Amalda ular birga ishlatiladi: kamaytirish choralari sug'urtani arzonlashtiradi, sug'urta esa qolgan katta xavfni yopadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qo'qon gilam» ombori 600 mln so'm. Hozir yillik mukofot 7,2 mln so'm. Avtomatik o'chirish tizimi 16 mln so'm turadi, 8 yil xizmat qiladi, yillik texnik xizmati 0,4 mln so'm. Sug'urtachi tizim o'rnatilsa mukofotni 4,2 mln so'mga tushirishni yozma tasdiqladi deylik.

Faqat pul hisobida tizim yiliga 0,6 mln so'm tejaydi. Lekin asosiy foyda jadvalda ko'rinmaydi: sug'urta yopmaydigan yo'qotishlar ham kamayadi — ish to'xtab qolgan kunlar, mijozlarni yo'qotish, franshiza summasi, tovarni qayta yig'ish vaqti.

Yana bir hisob: yong'in ehtimoli shartli 2% va o'rtacha zarar 300 mln bo'lsa, kutilgan yillik zarar 2% × 300 = 6 mln so'm. Tizim ehtimolni 0,5% ga va zararni 100 mln ga tushirsa, kutilgan zarar 0,5% × 100 = 0,5 mln so'm bo'ladi.

Amaliy maslahat: xavfni kamaytirishga sarflashdan oldin sug'urtachidan chegirma shartini yozma oling va tizim hujjatlarini (o'rnatish dalolatnomasi, xizmat jurnali) saqlang, chunki hodisa bo'lsa, tizim ishlab turganini isbotlash kerak bo'ladi.

Odatda muddatni qisqartirish ko'proq tejaydi. Sabab oddiy: oylik to'lov o'zgarmasa, har oy asosiy qarz tezroq kamayadi va foiz hisoblanadigan qoldiq tezroq tugaydi. To'lov kamaytirilsa, qolgan qarz eski muddatga cho'zilib, unga foiz uzoqroq hisoblanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chorvoq mebel» MChJ 360 mln so'm kreditni 36 oyga oldi, foiz shartli oyiga 2%, to'lov annuitet: oyiga ≈ 14 123 827 so'm. 12 oydan keyin qarz qoldig'i ≈ 267 137 012 so'm. Korxona shu payt qo'shimcha 100 mln so'm to'laydi va qoldiq ≈ 167 137 012 so'mga tushadi.

Hisob formulasi: A variantda yangi to'lov = 167 137 012 × 0,02 : (1 − 1,02^(−24)). B variantda eski to'lov bilan qarz 13 to'liq oyda va 14-oydagi kichik to'lovda yopiladi.

Tejash: A variantda ≈ 26,9 mln, B variantda ≈ 46,3 mln so'm. Farq ≈ 19,4 mln so'm B foydasiga.

Qachon A variant baribir to'g'ri:

• korxonaning oylik pul oqimi tang va kichikroq to'lov kassada zaxira qoldiradi;
• kelgusi oylarda katta to'lovlar (mavsumiy xarid, soliq) kutilyapti.

Amaliy maslahatlar:

1. Muddatidan oldin to'lash shartlarini shartnomadan o'qing: komissiya bormi, oldindan xabar berish kerakmi, qaysi sanadan hisoblanadi.
2. Bankdan ikkala variant bo'yicha yangi to'lov jadvalini yozma oling va jami foizni solishtiring.
3. Bo'sh pulni kreditga berishdan oldin o'ylang: u biznesda kredit foizidan yuqori daromad keltira olsa, kreditni yopishga shoshilmaslik mumkin.

Bunday kreditda asosiy qarz butun muddat davomida kamaymaydi, shuning uchun foiz har oy to'liq summaga hisoblanadi. Natijada jami foiz uchala variant ichida eng katta bo'ladi. Uning afzalligi — oylik to'lov eng kichik va pul muddat oxirigacha korxonada ishlaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Kredit 300 mln so'm, muddat 24 oy, foiz shartli yillik 24% (oyiga 2%).

Annuitet to'lovi formula bilan hisoblangan: 300 000 000 × 0,02 : (1 − 1,02^(−24)).

Demak birinchi variant annuitetdan taxminan 63,3 mln, differensialdan 69 mln so'm qimmat. Bu farq — asosiy qarzni uzoqroq ushlab turganingiz uchun to'lov.

Qachon bu variant o'zini oqlaydi:

• kredit hisobidan olingan narsa muddat oxirida katta pul keltiradi (qurilib sotiladigan obyekt, mavsum oxirida sotiladigan tovar);
• bo'shagan pulni foizdan yuqori daromad bilan aylantira olasiz.

Asosiy xavf — oxirgi oy. 300 mln so'mni bir kunda topish kerak. Agar o'sha paytda pul bo'lmasa, yangi kredit bilan eskisini yopishga majbur bo'lasiz va shartlar yomonroq bo'lishi mumkin.

Amaliy maslahat: bu variantni tanlasangiz, birinchi oydan alohida jamg'arma oching va asosiy qarz uchun har oy pul yig'ib boring. Shunda oxirgi to'lov kutilmagan zarba bo'lmaydi.

Yo'q, bu so'm kursi qancha o'zgarishiga bog'liq. Dollar kreditini dollarda qaytarasiz, daromadingiz esa so'mda bo'lsa, so'm kursi tushganda qarzingiz so'mda oshib ketadi. Shuning uchun ikki variantni «muvozanat kursi» orqali solishtirish kerak: dollar kreditining so'mdagi narxi so'm kreditining narxiga teng bo'ladigan kurs.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Muddat 1 yil, foiz va qarz yil oxirida bir yo'la qaytariladi. So'm krediti shartli yillik 24%, dollar krediti shartli yillik 10%, bugungi kurs shartli 1 dollar = 12 000 so'm.

Yil oxiridagi kurs bo'yicha natija:

Demak bu shartlarda dollar kursi yil davomida taxminan 12,7% dan ko'proq oshsa (ya'ni so'm taxminan 11,3% dan ko'proq arzonlashsa), dollar krediti qimmatga tushadi.

Kimga dollar krediti xavfi kamroq: daromadi ham dollarda bo'lgan korxonaga (masalan, eksportchi). Uning tushumi kurs bilan birga oshadi va qarz o'sishini o'zi qoplaydi. Daromadi faqat so'mda bo'lgan korxona esa kurs xavfini to'liq o'zi ko'taradi.

Yana bir jihat: valyutadagi kredit chet el valyutasidagi monetar modda hisoblanadi (22-son BHMS, 9-band), monetar moddalar esa har oyda hisobot oyining oxirgi sanasidagi Markaziy bank kursi bo'yicha qayta baholanadi (8-band) va kurs farqi moliyaviy faoliyatdan olingan daromad yoki xarajat sifatida moliyaviy natijada hisobga olinadi (11-band). Shuning uchun foyda yil davomida faqat kurs tufayli ham sakrashi mumkin.

Korporativ karta bilan qilingan xaridlar hisobdor summa kabi yuritiladi. 21-son BHMSning 183-bandiga ko'ra 4230 «Umumxo'jalik xarajatlari uchun berilgan bo'naklar» schyotida umumxo'jalik ehtiyojlari uchun kichik inventar va jihozlarni naqd pulga, «shuningdek, korporativ bank kartalaridan foydalangan holda sotib olish uchun berilgan bo'naklar» aks ettiriladi. Bu bo'naklar bo'yicha analitik hisob har bir berilgan bo'nak bo'yicha yuritiladi (184-band).

Tartib: karta bilan to'lov bank ko'chirmasida ko'ringanda summa bankdagi hisobvaraqdan 4230 ga o'tadi. Keyin xodim cheklar bilan bo'nak hisobotini topshiradi va xarid qilingan narsa turiga qarab tegishli schyotga o'tkaziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Navro'z dizayn» MChJ ofis menejeri oy davomida karta bilan stol chiroqlari 1 800 000 so'm, elektr uzaytirgichlar 600 000 so'm va hujjatlarni bankka olib borish uchun taksi 350 000 so'm to'ladi (summalar yakuniy, misolda QQS masalasi ko'rilmaydi).

Bo'nak hisoboti tasdiqlangach, 4230 da qoldiq qolmaydi: 2 750 000 − 2 400 000 − 350 000 = 0.

Agar biror to'lov xato o'tib, sotuvchi pulni kartaga qaytarsa, qaytgan summa bankdagi hisobvaraqqa kirim qilinadi va 4230 kreditlanadi (185-band, 7-qator).

Amaliy maslahatlar:

1. Karta egasi uchun ichki tartib yozing: nima uchun to'lash mumkin, oylik limit, cheklarni qachongacha topshirish.
2. Har oy bank ko'chirmasidagi karta to'lovlarini bo'nak hisobotidagi cheklar bilan bittama-bitta solishtiring. Chek bilan tasdiqlanmagan to'lov 4230 da qoldiq bo'lib qoladi va darhol ko'zga tashlanadi.

Yo'q. Imtiyozli davr to'lovni keyinga suradi, lekin qarzni arzonlashtirmaydi. Asosiy qarz 6 oy kamaymagani uchun foiz shu davrda to'liq summaga hisoblanadi va jami foiz odatda ko'payadi. Imtiyozli davrda foizning o'zi bilan nima bo'lishi shartnomada yoziladi: u har oy to'lanishi yoki qarzga qo'shilishi (kapitallashuvi) mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Kredit 240 mln so'm, muddat 36 oy, foiz shartli yillik 24% (oyiga 2%), asosiy qarz teng ulushlarda (differensial) qaytariladi.

C variantda 6 oydan keyin qarz 240 000 000 × 1,02^6 ≈ 270 278 981 so'mga yetadi va keyingi 30 oy shu summaga foiz hisoblanadi. Oylik asosiy qarz to'lovi B variantda 8 000 000, C variantda taxminan 9 009 299 so'm.

Xulosa: B variant A dan 14,4 mln, C variant esa 25,3 mln so'm qimmat.

Qachon imtiyozli davr baribir to'g'ri tanlov:

• kredit hisobidan qurilayotgan sex yoki o'rnatilayotgan liniya darhol daromad bermaydi;
• birinchi oylarda pul yetishmasligi kredit to'lovini kechiktirishga va penyaga olib kelishi mumkin.

Amaliy maslahat: imtiyozli davrni loyihaning haqiqiy ishga tushish muddatiga moslang. Ortiqcha uzun imtiyoz jami foizni oshiradi, juda qisqasi esa birinchi to'lovlarni og'irlashtiradi.

Bunday hollarda qatlamli (stratifikatsiyalangan) tanlov ishlatiladi. To'plam o'xshash guruhlarga — qatlamlarga bo'linadi va har bir qatlamdan alohida tasodifiy tanlov olinadi. Har qatlamdan nechta odam olinishi uning to'plamdagi ulushiga mos qilinadi (proporsional joylashtirish). Shunda tanlovda guruhlarning nisbati tasodifga bog'liq bo'lmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ohangaron qurilish mollari» do'konining 2 000 mijozi bor: 1 400 chakana, 400 ulgurji, 200 korporativ. 200 kishidan so'raladi.

Umumiy mamnunlik: (1 400 × 80% + 400 × 55% + 200 × 40%) : 2 000 = 71%.

Endi oddiy tasodifiy tanlovda chakana mijozlar ko'proq tushib qoldi deylik: 160 chakana, 30 ulgurji, 10 korporativ. Har guruhda mamnunlik o'sha-o'sha bo'lsa ham, tanlov natijasi (160 × 80% + 30 × 55% + 10 × 40%) : 200 = 74,25% chiqadi, ya'ni haqiqatdan 3,25 foiz punkt yuqori. Sabab — eng mamnun guruh tanlovda ortiqcha ko'p.

Qatlamli tanlovning qo'shimcha foydasi: har bir guruh bo'yicha alohida xulosa chiqarish mumkin. Bu misolda muammo aynan korporativ mijozlarda ekani darhol ko'rinadi.

Agar kichik guruhdan ataylab ko'proq odam so'ralsa (masalan, aniqroq bilish uchun korporativlardan 60 ta), umumiy natijani hisoblashda har bir guruh to'plamdagi haqiqiy ulushi bilan tortiladi, tanlovdagi soni bilan emas.

Ehtiyot bo'lish kerak. Javob bergan 300 kishi barcha mijozlarni emas, faqat kanalga obuna bo'lgan va so'rovga javob berishni xohlagan qismini ko'rsatadi. Statistikada buni tanlanish xatosi deyishadi: tanlov to'plamdan tasodifiy emas, ma'lum bir belgi bo'yicha «o'zi saralanib» olingan. Bunday xatoni tanlov hajmini oshirib tuzatib bo'lmaydi: 300 o'rniga 3 000 javob ham xuddi shu tomonga og'gan bo'ladi.

Bu so'rovda natijani ikki narsa yuqoriga og'diradi:

1. Kanalga asosan sodiq mijozlar obuna bo'ladi, norozi bo'lganlar esa ko'pincha allaqachon chiqib ketgan.
2. So'rovga javob berish ixtiyoriy: odatda fikri kuchli bo'lganlar javob beradi, befarq mijozlar indamaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Lazzat oshxonasi»ning oylik 1 000 doimiy mijozi bor, ulardan 600 tasi kanalga obuna. Obunachilar orasida mamnunlar 85%, obuna bo'lmaganlar orasida 50% deylik.

Kanaldagi so'rov eng yaxshi holatda ham 85% atrofini ko'rsatadi, javob berishni xohlaganlarning o'zi saralanishi bilan esa savoldagi 90% ga chiqishi mumkin. Barcha mijozlar bo'yicha haqiqiy ko'rsatkich esa 71%.

Ishonchliroq natija olish uchun:

1. Tanlovni barcha mijozlar ro'yxatidan oling (cheklar bazasi, sodiqlik kartasi), kanal obunachilaridan emas.
2. Tanlovni tasodifiy qiling: masalan, har 10-xaridorga kassada qisqa savol bering, kimga berishni xodim o'zi tanlamasin.
3. Javob bermaganlar ulushini yozib boring. U katta bo'lsa, natijani ehtiyotkorlik bilan talqin qiling.

Kanaldagi so'rov ham foydasiz emas: u sodiq mijozlarning fikrini yaxshi ko'rsatadi. Faqat uni «barcha mijozlarning fikri» deb e'lon qilmaslik kerak.