Savol-javob: sug'urta

Ha, bunday sug'urta biznes uzilishi (foyda yo'qotishlari) sug'urtasi deyiladi. Mulk sug'urtasi faqat binoni, jihozni va tovarni qoplaydi. Kafe yopilgan oylardagi yo'qotilgan foyda va davom etayotgan doimiy xarajatlar esa alohida polis bilan qoplanadi. Bu umumiy sug'urta amaliyoti; aniq shartlar sug'urtalovchining polisi va qoidalarida yoziladi.

Bunday sug'urtada uch narsani bilib qo'ying:

1. Odatda u mulk zarari bilan bog'liq: avval mulkka zarar yetgan, sug'urta hodisasi bo'lgan bo'lishi kerak. Faqat «mijoz kelmadi» deb to'lanmaydi (aniq shartni polisdan o'qing).
2. Nimani qoplashi polisda aniqlanadi. Odatda yo'qotilgan foyda va davom etayotgan xarajatlar nazarda tutiladi, o'zgaruvchan xarajatlar (xom ashyo kabi) to'xtab qolgani uchun qoplanmaydi, chunki ular tejaladi. Sug'urtadagi «yalpi foyda» tushunchasi hisobchining yalpi foydasi bilan bir xil bo'lmasligi mumkin: polisdagi ta'rifni o'qing.
3. Tovon muddati chegaralangan. Bu muddat (sug'urtalovchi to'laydigan eng uzun davr) polisda belgilanadi. Kafe undan uzoqroq yopiq tursa, qolgan oylar qoplanmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). «Bahor kafe»ning oylik ko'rsatkichlari:

Kafe yongindan so'ng 3 oy yopiq turadi. Haqiqiy yo'qotish: - tushum yo'qoladi: 90 × 3 = 270 mln; - tejalgan o'zgaruvchan xarajat: 54 × 3 = 162 mln; - tejalgan doimiy xarajat: 4 × 3 = 12 mln; - sof yo'qotish: 270 − 162 − 12 = 96 mln so'm. Boshqacha aytganda, oyiga 32 mln so'm: 8 mln foyda va davom etayotgan 24 mln doimiy xarajat.

Polisda tovon muddati 3 oy bo'lsa, shu 96 mln so'm qoplanishi mumkin (aniq hisob polis formulasiga bog'liq). Lekin qayta qurish 5 oy davom etsa, qolgan 2 oyning 64 mln so'm yo'qotishi sug'urtadan tashqarida qoladi. Shuning uchun tovon muddatini real tiklanish muddatidan qisqa qilib olmang: ruxsatnomalar, ta'mir, uskuna yetkazish vaqtini ham hisobga oling.

Polis tanlashda so'rang: tovon muddati qancha; yalpi foyda qanday hisoblanadi; mulk zarari sug'urtalanmagan taqdirda ham to'lanadimi; yetkazib beruvchi yoki elektr ta'minoti uzilishidan kelgan yo'qotish qoplanadimi.

Manba: umumiy sug'urta amaliyoti (biznes uzilishi sug'urtasi, tovon muddati, yalpi foyda tushunchasi). Aniq shartlar polis matnida yoziladi. Hisob-kitoblar muallif tomonidan tuzilgan va tekshirilgan.

Varaqa beriladi. 2667-son yo'riqnomaning 29-bandi uchinchi xatboshisiga ko'ra, bola parvarishi ta'tilida (bola ikki va uch yoshga to'lgunga qadar) yoki ish haqi saqlanmagan qo'shimcha ta'tilda bo'lgan ayolning takroriy homiladorligi uchun varaqa umumiy asosda beriladi. Shu bandning birinchi ikki xatboshisidagi 56 va 70 kalendar kun boshqa holatlar uchun: ona vafot etganda bolani parvarish qiluvchiga va yangi tug'ilgan bolani farzandlikka olganga (vasiyga).

Nafaqa Nizomning 28-bandi (796-son qaror, 4-ilova; 239-son va 440-son qarorlar tahririda) bo'yicha hisoblanadi:

Mini misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli): Zebuniso ta'tildan chiqmagan, ta'til oylarida ish haqi hisoblanmagan, shuning uchun ish haqi hisoblangan oxirgi 12 oy ta'tilgacha bo'lgan oylar; ularda jami 60 000 000 so'm hisoblangan. 60 000 000 : 12 = 5 000 000 so'm; ta'tildan keyin ish haqi hisoblangan oy yo'q (3 tadan kam), shuning uchun 5 000 000 × 0,5 = 2 500 000 so'm hisobga olinadigan o'rtacha ish haqi bo'ladi (uni minimal iste'mol xarajatlari miqdori bilan solishtirish alohida qadam). Bu nafaqaning o'zi emas: 24-banddagi staj koeffitsiyenti bilan birga qanday qo'llanishi bu bandlardan aniq ko'rinmaydi, shuni jamg'arma yoki ish beruvchi bilan aniqlashtiring.

Farzandlar soni haqida: Nizomning 7, 17, 23, 24, 25, 28-bandlarida va yo'riqnomaning 29-bandida farzandlar soniga bog'liq cheklov yo'q. Nizom va yo'riqnomaning boshqa bandlarini biz bu javobda ko'rib chiqmadik, shuning uchun aniq holatni to'liq matndan tekshiring.

Koeffitsiyent sug'urta stajining oylar soniga qarab o'rtacha oylik ish haqiga qo'llanadi (796-son qaror, 4-ilova, Nizomning 24-bandi):

Jadval 10 oydan boshlanadi, chunki homiladorlik va tug'ish nafaqasi uchun kamida o'n oy staj talab qilinadi (7-band, "b"). Bundan tashqari, sug'urta hodisasi sodir bo'lgan oydan avvalgi so'nggi olti oyda staj uzilmagan bo'lishi kerak (7-band, "v"); takroriy nafaqada bu olti oylik talab qo'llanmaydi (28-band).

Mini misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli; o'rtacha oylik ish haqi 8 000 000 so'm deb olingan):

Dildora bilan Zarnigorning stajidagi bir oy farq koeffitsiyentni 10 foiz punktga oshirdi. Shuning uchun stajni oyma-oy sanang va chegaraviy oylarni (24/25 va 60/61) alohida tekshiring. Nafaqa varaqada ko'rsatilgan davr uchun hisoblanadi, bunda Nizomning 17-bandi talablari ham hisobga olinadi (25-band): davr ichidagi yakshanba va Mehnat kodeksining 208-moddasidagi ishlanmaydigan bayram kunlari to'lov miqdorini hisoblashda inobatga olinmaydi, ixtiyoriy sug'urtalanganlar uchun esa 25-banddagi yuqori chegara ham bor.

Bu yerda bozor narxi to'g'ri mezon emas. Bino sug'urtasida asosiy savol: «yong'in yoki boshqa hodisadan keyin binoni qayta tiklash uchun qancha pul kerak bo'ladi?» Bozor narxi esa boshqa narsalarni ham o'z ichiga oladi: yer uchastkasi, joylashuv, atrofdagi infratuzilma. Yer yonmaydi va suv bosgani bilan yo'qolmaydi, shuning uchun uning qiymatini sug'urtalash ma'nosiz bo'lishi mumkin.

Sug'urta summasini qanday belgilash shartnoma shartlariga bog'liq, shuning uchun polisda qiymat qanday aniqlanishini o'qing. Umumiy mantiq quyidagicha.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ipak yo'li servis» binosining maydoni 400 m². Shu turdagi binoni qurishning chamalangan narxi 1 m² ga 2,2 mln so'm. Buzilganini olib tashlash va loyiha ishlari uchun yana 10% qo'shamiz.

• Qayta qurish: 400 × 2,2 = 880 mln so'm.
• Buzish, tozalash, loyiha (10%): 88 mln so'm.
• Jami tiklash qiymati: 968 mln so'm.

Bozor narxi 1,5 mlrd so'mning qolgan qismi asosan yer va joylashuv narxidir.

Bozor narxida sug'urtalash yiliga taxminan 1,06 mln so'm ortiqcha mukofot degani, zarar bo'lganda esa tovon baribir haqiqiy zarardan oshmaydi.

Teskari xato ham bor: binoni balansdagi qoldiq qiymati bo'yicha sug'urtalash. Agar polisda mutanosiblik sharti bo'lsa va zarar 300 mln so'mni tashkil etsa, tovon taxminan 300 × 400 ÷ 968 ≈ 124 mln so'm bo'ladi. Qolganini korxona o'zi qoplaydi.

Amaliy maslahat: tiklash qiymatini mustaqil baholovchi yoki qurilish smetachisi bilan aniqlang va har yili polisni yangilashda qayta ko'rib chiqing.

Ha, sezilmaydigan, lekin jiddiy xavf bor. Qurilish materiallari, ish haqi va jihozlar narxi o'sib boradi, polisdagi summa esa o'zgarmay qoladi. Natijada ombor yildan-yilga kamroq foizga sug'urtalangan bo'lib qoladi. Bu holat polisda mutanosiblik sharti bo'lsa ayniqsa xavfli: qisman zararda ham tovon kamayadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Yashil dala agro» omborini tiklash qiymati uch yil oldin 400 mln so'm edi. Qurilish xarajatlari har yili shartli 10% oshgan deylik:

Endi uchinchi yilda 100 mln so'mlik zarar bo'ldi. Polisda mutanosiblik sharti bo'lsa, tovon taxminan 100 × 400 ÷ 532,4 ≈ 75,1 mln so'm. Ya'ni korxona hech narsani o'zgartirmagani uchun 25 mln so'mga yaqin zararni o'zi ko'taradi.

Bunga yo'l qo'ymaslik uchun:

1. Har yili polisni yangilashdan oldin tiklash qiymatini qayta hisoblang: maydon × hozirgi qurilish narxi, ustiga tozalash va loyiha xarajatlari.
2. Sug'urtachidan summani avtomatik indekslash yoki yil davomida summaning ma'lum chegaragacha oshishiga ruxsat beruvchi shart bor-yo'qligini so'rang. Bunday shartlar har bir sug'urtachida o'zicha bo'ladi, shuning uchun aniq mazmunini polisdan o'qing.
3. Yil davomida omborga katta ta'mir yoki kengaytirish qilinsa, sug'urtachiga darhol xabar bering va summani oshiring.
4. Mukofot farqini chamalang: summani 400 dan 532 mln ga oshirish mukofotni ham taxminan shu nisbatda oshiradi, lekin bu 25 mln so'mlik yo'qotish xavfidan ancha kichik bo'lishi mumkin.

Bu jihozlar va tovar zaxiralariga ham tegishli: ularning narxi ham o'zgaradi, sug'urta summasi esa o'zi yangilanmaydi.

Bunday paytda shoshilib qilingan xato tovon olishni qiyinlashtirishi mumkin. Har bir polisda sug'urta hodisasida qanday harakat qilish kerakligi yozilgan bo'ladi: kimga, qaysi usulda va qancha muddatda xabar berish. Shuning uchun birinchi qadamlardan biri — polisni ochib o'qish. Umumiy amaliy tartib quyidagicha.

1. Zararni to'xtating va kamaytiring. Suvni yoping, quruq tovarni xavfsiz joyga o'tkazing. Bu o'zingiz uchun ham foydali: saqlab qolingan har bir tovar zararni kamaytiradi.
2. Sug'urtachiga polisda ko'rsatilgan usulda xabar bering. Telefon qilgan bo'lsangiz ham, yozma xabarnomani ham yuboring va nusxasini saqlang.
3. Hammasini qayd eting. Ho'l tovarni, yorilgan quvurni va ombor holatini suratga va videoga oling.
4. Shikastlangan tovarni sug'urtachi vakili ko'rmaguncha tashlab yubormang yoki sotmang, agar u boshqacha ruxsat bermasa.
5. Dalolatnoma tuzing: nima, qancha, qanday holatda shikastlangani; komissiya a'zolari imzosi bilan.
6. Inventarizatsiya qiling: hodisadan keyingi qoldiqni hisobdagi qoldiq bilan solishtiring. Zarar summasi shu solishtirishdan kelib chiqadi.
7. Hujjatlarni yig'ing: tovarning xarid hujjatlari (hisob-fakturalar), ombor kartochkalari, quvurni kim o'rnatgani yoki ta'mirlagani haqidagi ma'lumot.
8. Aybdor bo'lishi mumkin bo'lgan tomonni aniqlang. Masalan, quvurni yaqinda pudratchi almashtirgan bo'lsa, unga qarshi talab huquqini saqlang: tovon to'lagan sug'urtachi keyinchalik shu huquq bo'yicha aybdordan undirishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bahor tekstil» omborida 80 mln so'mlik mato bor edi. Omborchi darhol suvni yopib, matolarning bir qismini quruq xonaga ko'chirdi; buning uchun yuk tashuvchilarga 2 mln so'm to'landi. Natijada 50 mln so'mlik mato saqlanib qoldi va zarar 30 mln so'm bo'ldi. Hech narsa qilinmaganda zarar butun 80 mln ga yetishi mumkin edi. Zararni kamaytirish uchun qilingan bunday xarajat ham qoplanishi mumkin, lekin buni polis shartidan tekshiring va cheklarni saqlang.

Esda tuting: polisda franshiza bo'lsa, tovon undan oshgan qism uchun to'lanadi; aniq summa sug'urtachi hisob-kitobidan keyin ma'lum bo'ladi.

Ha, polisning eng muhim qismlaridan biri aynan shu. Polisning birinchi sahifasida nima sug'urtalangani yoziladi, istisnolar bo'limida esa qaysi hollarda sug'urtachi to'lamasligi yoziladi. Ko'pincha tovon bo'yicha nizolar shu bo'limdan chiqadi.

Istisnolarni o'qishda ularni guruhlab chiqish qulay. Men tavsiya qiladigan tekshiruv ro'yxati beshta savoldan iborat:

1. Qaysi sabablar qoplanmaydi? Zarar qaysi hodisa tufayli yuz bergani muhim: to'satdan sodir bo'lgan hodisa va asta-sekin yuz bergan jarayon polisda farqlanishi mumkin.
2. Qaysi mol-mulk qoplanmaydi? Polisingizda naqd pul, hujjatlar va ochiq maydondagi mol-mulk haqida nima yozilganini alohida tekshiring.
3. Qanday holatlarda polis «uxlab qoladi»? Bino uzoq vaqt bo'sh tursa yoki signalizatsiya o'chirilgan bo'lsa nima bo'lishini qidiring.
4. Sizdan qanday majburiyatlar talab qilinadi? Polisda signalizatsiya, o't o'chirgich yoki tovarni poldan baland saqlash sharti yozilgan bo'lsa va u bajarilmasa, tovon kamayishi yoki rad etilishi mumkin.
5. Qaysi zarar turlari qoplanmaydi? Mol-mulk qoplansa ham, ish to'xtab qolishi tufayli yo'qotilgan foyda polisga kirmagan bo'lishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Shirin non» kafesi polisni o'qib, quyidagi jadvalni tuzdi. Uchinchi ustun — sug'urtachiga yozma beriladigan savollar:

Amaliy maslahatlar:

1. Agentning og'zaki va'dasiga emas, polis matniga tayaning. Muhim javoblarni yozma oling.
2. Sizga muhim xavf istisnoga tushgan bo'lsa, uni qo'shimcha shart bilan polisga qo'shish mumkinligini so'rang va narxini solishtiring.
3. Bir nechta sug'urtachi taklifini solishtirayotganda faqat mukofotga emas, istisnolar ro'yxatiga ham qarang: arzon polis ko'pincha ko'proq istisnolar hisobiga arzon bo'ladi.

Faqat yillik mukofotga qarab tanlash xato bo'lishi mumkin. Sug'urtaning haqiqiy narxi — mukofot plyus zarar bo'lganda o'zingiz ko'taradigan qism (franshiza, limitdan oshgan summa, istisnolar). Bundan tashqari, sug'urtachi zarar bo'lganda haqiqatan va o'z vaqtida to'lay olishi kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Nur savdo» do'koni uchta taklif oldi. Do'kon tajribasiga ko'ra yiliga taxminan bitta kichik hodisa bo'ladi, zarari 6 mln so'm atrofida (sindirilgan vitrina, suv tomishi).

B taklifi eng arzon ko'rinadi, lekin 10 mln so'mlik franshiza tufayli 6 mln so'mlik odatiy zarar to'liq do'konning o'zida qoladi. Natijada B eng qimmatga tushadi. A va C deyarli teng, endi ularni boshqa mezonlar bo'yicha solishtirish kerak.

Narxdan tashqari tekshiriladigan narsalar:

1. Qoplanish doirasi: qaysi xavflar kiritilgan, qaysilari istisno qilingan. Arzon taklif tor qoplanish hisobiga arzon bo'lishi mumkin.
2. Limitlar: butun polis bo'yicha va alohida mol-mulk turlari (tovar, jihoz, naqd pul) bo'yicha limitlar sizning qiymatlaringizga mosmi?
3. Moliyaviy barqarorlik: sug'urtachining e'lon qilingan moliyaviy hisobotlari, kapitali, faoliyat yuritish uchun ruxsatnomasi borligini tekshiring.
4. To'lov amaliyoti: tanishlar, sheriklar va boshqa tadbirkorlardan zarar bo'lganda qanday to'laganini so'rang: muddatda va asossiz rad etmasdan to'laganmi?
5. Xizmat: zararni baholash qanchalik tez, hujjat talablari qanchalik aniq yozilgan, hududingizda vakili bormi?

Amaliy maslahat: takliflarni bitta jadvalga yig'ing va har birini «mukofot + kutilgan o'z ulushingiz» bo'yicha solishtiring. Keyin narxi yaqin bo'lgan ikki-uchtasi orasidan ishonchliligi bo'yicha tanlang. Bir necha yuz ming so'm tejash uchun to'lay olmaydigan sug'urtachini tanlash sug'urtaning butun ma'nosini yo'qqa chiqaradi.

Bu holat subrogatsiya deyiladi: sug'urtachi tovon to'lagach, to'langan summa doirasida aybdordan undirish huquqi unga o'tadi. Mantiq oddiy: bitta zarar uchun siz ikki marta pul olmasligingiz kerak (sug'urtachidan ham, aybdordan ham), aybdor esa sug'urta bor deb javobgarlikdan qutulib qolmasligi kerak.

Demak, sug'urtachi qoplagan qism bo'yicha tashish firmasidan endi siz emas, sug'urtachi talab qiladi. Lekin tovon zararni to'liq qoplamagan bo'lsa, qoplanmagan qism bo'yicha talab odatda sizda qoladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bo'ston ulgurji» omboridagi zarar (devor va tovar) 48 mln so'm deb baholandi. Polisda shartsiz franshiza 3 mln so'm.

Nimaga e'tibor berish kerak:

1. Aybdor bilan sug'urtachiga aytmasdan «kechirdik» deb kelishmang va talabdan voz kechish haqida qog'oz imzolamang. Bu sug'urtachining undirish imkoniyatiga ta'sir qiladi; buning oqibatlari polis va qonunchilikda belgilangan bo'lishi mumkin, shuning uchun avval sug'urtachi bilan kelishing.
2. Hodisani tasdiqlaydigan barcha dalillarni saqlang, jumladan o'zingiz olgan suratlar va shikastlangan qismlarni. Ular sug'urtachiga ham, sizning 3 mln lik talabingizga ham kerak bo'ladi.
3. Zarar sug'urta summasidan katta bo'lgan holatda ham qoplanmagan farq bo'yicha aybdorga o'zingiz murojaat qilasiz.

Aniq tartib (talab qanday rasmiylashtiriladi, qanday hujjatlar kerak) polis shartlarida yoziladi: tovon olishdan oldin shu bo'limni o'qib chiqing.

Ikkalasini to'g'ri solishtirish uchun avval jamg'arib boriladigan hayot sug'urtasi nimadan iboratligini tushunish kerak. Har yilgi badal uch qismga bo'linadi:

• risk qismi — muddat davomida sug'urtalangan shaxs vafot etsa, oilaga to'lanadigan himoya narxi;
• sug'urtachining xarajatlari — agent haqi, boshqaruv;
• jamg'arma qismi — muddat oxirida qaytadigan va daromad yozilib boradigan pul.

Omonatda faqat jamg'arma bor, himoya yo'q. Shuning uchun «75 mln ko'pmi yoki kam» deb emas, «himoya + jamg'arma» paketini «alohida himoya + omonat» bilan solishtirish to'g'ri.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Har yil boshida 6 mln so'm to'lanadi, 10 yil.

Polisning ichki daromadi: 60 mln to'lab, 10 yilda 75 mln olish yiliga taxminan 4,0% ga teng. Uchinchi qatorda ham himoya bor, ham oxirida ko'proq pul. Bu misolda paket qimmatroq chiqdi.

Lekin qaror faqat raqam bilan emas:

1. Intizom. Omonatni istalgan payt yechib, xarajatga ishlatib yuborish oson. Polis majburiy jamg'arishga o'xshaydi; o'zini nazorat qilish qiyin odam uchun bu foydali bo'lishi mumkin.
2. Muddatidan oldin chiqish. Polisni erta bekor qilganda qaytariladigan summa to'langan badallardan kam bo'lishi mumkin. Shartnomadan yil bo'yicha qaytariladigan summalar jadvalini so'rang va ko'rib chiqing.
3. Kafolatlangan va kafolatlanmagan qism. 75 mln ning qancha qismi shartnomada qat'iy yozilgan, qanchasi «kutilayotgan daromad» ekanini aniqlang.
4. Inflyatsiya. 10 yildan keyingi 75 mln bugungi 75 mln emas: uni bugungi narxlarda qancha bo'lishini chamalab ko'ring.

Agent bilan gaplashganda uchta raqamni yozma so'rang: yillik risk qismi, xarajatlar ulushi va kafolatlangan summa. Shunda yuqoridagi jadvalni o'z raqamlaringiz bilan tuzasiz.

Ikkala yo'lning ham kamchiligi bor:

• eng yuqori qoldiqqa (400 mln) sug'urtalasangiz, yilning ko'p oylarida omborda ancha kam tovar turadi, lekin mukofot 400 mln uchun to'lanadi;
• o'rtachaga sug'urtalasangiz, mukofot arzon, lekin aynan tovar ko'p turgan mavsumda zarar bo'lsa, sug'urta summasi yetmay qolishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sharq mevalari» omborida oy oxiridagi qoldiq, mln so'm: 80, 90, 120, 180, 260, 340, 400, 380, 260, 160, 120, 100. O'rtacha: 2 490 : 12 = 207,5 mln. Shartli yillik tarif 0,3%.

Ikkinchi qatordagi qisqarish faqat polisda «sug'urta summasi haqiqiy qiymatdan kam bo'lsa, tovon mutanosib kamayadi» degan shart bo'lganda yuz beradi. Shartnomangizda shu bandni toping.

Amaliy yo'llar:

1. Mavsumiy summa. Ba'zi sug'urtachilar yilning turli davrlari uchun turli sug'urta summasini belgilashga rozi bo'lishi mumkin: deylik, 5–8-oylarda yuqori summa, qolgan oylarda past summa.
2. Qoldiqni muntazam bildirib boriladigan polis. Yuqori summa (400 mln) cheklov sifatida olinadi, korxona har oy haqiqiy qoldiqni sug'urtachiga bildiradi, yil oxirida mukofot haqiqiy o'rtacha qoldiq bo'yicha qayta hisoblanadi. Bunday shart bor-yo'qligini sug'urtachingizdan so'rang.
3. Mavsum oldidan qo'shimcha kelishuv. Asosiy polis o'rtachaga, tovar ko'payadigan oylar uchun alohida qo'shimcha kelishuv tuziladi.

Qaysi biri tanlansa ham, ombor qoldig'i hisobini har oy aniq yuriting: zarar bo'lganda omborda qancha tovar bo'lganini aynan shu yozuvlar isbotlaydi.

Bu ikki polis qoplash mantiqi bilan farq qiladi:

• «nomlangan xavflar» polisi — faqat ro'yxatda yozilgan xavflar qoplanadi; ro'yxatda yo'q hodisa uchun tovon yo'q;
• «barcha xavflar» polisi — hamma narsa qoplanadi, istisnolar ro'yxatida yozilganlardan tashqari.

Nomi aldamasin: «barcha xavflar» polisida ham istisnolar bor. Shuning uchun solishtirishda asosiy savol: birinchi polis ro'yxatiga kirmagan, lekin ikkinchi polisda istisno qilinmagan hodisalar sizning omboringizda qanchalik ehtimolli va qancha zarar keltiradi?

Yana bir farq nizo paytida seziladi. Xalqaro sug'urta amaliyotida nomlangan xavflar polisida zarar aynan ro'yxatdagi xavfdan kelib chiqqanini sug'urta qildiruvchi ko'rsatishi kerak, barcha xavflar polisida esa zarar istisnoga tushishini odatda sug'urtachi ko'rsatadi. Sizning polisingizda bu qanday hal qilinishini sug'urtachidan yozma so'rang.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chust do'ppi» ulgurji omborida birinchi polis ro'yxatiga kirmaydigan uchta hodisa bo'lishi mumkin. Ikkinchi polisning istisnolar ro'yxatida bu hodisalar yo'q deb faraz qilamiz. Ehtimollar o'tgan yillar tajribasi asosida chamalangan:

O'rtacha hisobda birinchi polis tanlansa, korxona yiliga taxminan 3,2 mln so'm zararni o'zi ko'taradi, ya'ni jami 6 + 3,2 = 9,2 mln. Ikkinchi polis 9 mln. Farq kichik, lekin asosiy gap o'rtachada emas. Hodisalar bir-biriga bog'liq emas deb hisoblasak, yil davomida ulardan kamida bittasi yuz berish ehtimoli 1 − 0,7 × 0,9 × 0,98 ≈ 38%. Eng og'ir holat — tom qulashi: ehtimoli kichik, lekin 60 mln so'mlik zararni korxona o'z hisobidan qoplay oladimi? Agar yo'q bo'lsa, ortiqcha 3 mln shu xavf uchun to'lanadigan haq sifatida o'zini oqlaydi.

Tanlashdan oldin:

1. Ikkinchi polisning istisnolar ro'yxatini to'liq o'qing va har bir bandni omboringizdagi real xavflar bilan solishtiring.
2. Birinchi polisdagi har bir xavf ta'rifini o'qing: «suv bosishi» qaysi holatlarni o'z ichiga olishi polisning o'zida yoziladi.
3. O'z jadvalingizni tuzing: ombor joylashuvi, tom holati va ish tartibiga qarab ehtimollar boshqacha bo'ladi.
4. Ikkala polisdagi franshiza va sug'urta summasi bir xilligini tekshiring, aks holda mukofotlarni to'g'ridan-to'g'ri solishtirib bo'lmaydi.

Yo'q. Mulk sug'urtasining asosiy tamoyili: tovon haqiqiy zarardan oshmaydi. Sug'urta yo'qotishni qoplash uchun, boyish uchun emas. Bitta mulk bir xil xavfdan ikki alohida polis bilan sug'urtalangan bo'lsa (qo'sh sug'urta), ikkala sug'urtachi birgalikda ham zarardan ortiq to'lamaydi.

Odatda zarar sug'urtachilar o'rtasida sug'urta summalariga mutanosib taqsimlanadi. Aniq tartib polis shartlarida yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oltinsoy un» MChJ binosi 600 mln so'm turadi. A sug'urtachida 600 mln, B sug'urtachida 400 mln ga sug'urtalangan, jami 1 000 mln. Yong'indan zarar 150 mln so'm.

Korxona 150 mln oladi, 250 mln emas. Bino 600 mln turishiga qaramay, jami 1 000 mln ga sug'urtalangani mukofotning bir qismi behuda to'langanini bildiradi.

Nima qilish kerak:

1. Ikkala sug'urtachiga ham ikkinchi polis haqida yozma xabar bering. Polislaringizda boshqa sug'urta haqida xabar berish sharti bor-yo'qligini tekshiring: bunday ma'lumotni yashirish tovonda muammo tug'dirishi mumkin.
2. Bank bilan gaplashing: ko'pincha bankka alohida polis emas, mavjud polisda bankni naf oluvchi qilib belgilash yetarli bo'lishi mumkin. Bank qanday shartga rozi bo'lishini o'zidan so'rang.
3. Ikki polis qolsa, umumiy summa mulk qiymatiga yaqin bo'lishini kuzating: deylik, birini 600 mln dan 200 mln ga tushirib, mukofotni tejash mumkin.

Sug'urta amaliyotida buning uchun «kalit xodim sug'urtasi» (inglizcha key person insurance) bor. Bu korxona o'zi uchun eng muhim odamning hayoti yoki sog'lig'iga tuzadigan sug'urta: polis egasi korxona, mukofotni korxona to'laydi va tovon ham korxonaga tushadi. Uning maqsadi xodimning oilasiga yordam emas, balki u yo'qligida biznesning o'zi ko'radigan zararni qoplash: yangi mutaxassis topish va uni o'rgatish davridagi daromad pasayishi.

Bunday sug'urta qanday xavflarni qoplashi (vafot, mehnatga layoqatsizlik) har bir shartnomada alohida yoziladi. Xodimning o'z xohishi bilan ishdan ketishi esa odatda sug'urta hodisasi emas: bu xavfni sug'urta emas, mehnat shartlari va bilimni boshqalarga o'rgatish kamaytiradi.

Sug'urta summasini taxmin qilish (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bek-soft» MChJda bosh dasturchi olib keladigan mijozlar yillik foydaning 150 mln so'mini beradi deylik. U ishlay olmay qolsa, o'rniga odam topib, mijozlarni qayta ishontirish 2 yil oladi, yangi mutaxassisni izlash va o'qitish yana 30 mln so'm turadi.

Sug'urta summasini shu taxminiy zararga yaqin so'rash mantiqli. Undan ancha katta summa ortiqcha mukofot demak, kichigi esa zararning bir qismini ochiq qoldiradi.

Amaliy maslahatlar:

1. Xodim bilan ochiq gaplashing va roziligini yozma oling: sug'urta uning sog'lig'i haqidagi ma'lumotlarga tayanadi.
2. Faqat sug'urtaga tayanmang: muhim mijozlar bilan kamida ikki xodim ishlasin, ish jarayonlari yozib borilsin. Bu xavfning o'zini kamaytiradi.
3. Taklifni olganda qaysi hodisalar qoplanishi, qaysilari istisno qilinishi va tovon qachon to'lanishini yozma so'rang.
4. Mukofotning buxgalteriya hisobida va soliq maqsadlarida qanday aks etishini buxgalteringiz bilan oldindan aniqlang.

Sug'urta summasi mulkning haqiqiy qiymatidan kam bo'lsa, tovon ikki xil tizimda hisoblanishi mumkin. Qaysi biri qo'llanishi polis shartlarida yoziladi.

1. Proporsional tizim. Tovon zararning sug'urta summasi va haqiqiy qiymat nisbatiga teng qismi bo'ladi: tovon = zarar × sug'urta summasi : haqiqiy qiymat. Ya'ni mulkning sug'urtalanmagan qismi uchun zararni o'zingiz ko'tarasiz.
2. Birinchi risk tizimi. Zarar sug'urta summasigacha to'liq qoplanadi, nisbat qo'llanmaydi. Sug'urta summasidan ortig'i sizda qoladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bog'ishamol savdo» ombori 500 mln so'm, sug'urta summasi 200 mln so'm, franshiza yo'q.

Ko'rinib turibdiki, qisman zararlarda birinchi risk tizimi ancha ko'p qoplaydi. Shuning uchun sug'urtachi bunday sug'urta uchun tarifni boshqacha belgilaydi: u qisman zarar ehtimoli yuqori ekanini hisobga oladi. Bir xil sug'urta summasida birinchi risk polisining mukofoti proporsional polisnikidan farq qilishi tabiiy.

Qachon birinchi risk mantiqli:

• mulk katta, lekin bir vaqtning o'zida uning faqat bir qismi zarar ko'rishi mumkin (bir nechta alohida xona yoki bino, tovar har xil joyda);
• to'liq qiymatga sug'urtalash qimmat va to'liq yo'qotish ehtimoli juda past.

Qaror uchun: agentdan bir xil sug'urta summasi uchun ikkala tizimdagi mukofotni yozma so'rang, so'ng o'zingizning eng ehtimoliy zarar summalaringiz bo'yicha yuqoridagidek jadval tuzing.

Sug'urta tarifi (brutto-stavka) ikki qismdan tuziladi:

• netto-stavka — sug'urtachi kutayotgan tovon to'lovlarini qoplaydigan qism. U hodisalar chastotasi va o'rtacha zarar miqdoridan hisoblanadi;
• yuklama — sug'urtachining ish yuritish xarajatlari, agent va vositachilarga haq, kutilmagan katta zararlar uchun zaxira va foyda.

Netto-stavka = hodisa ehtimoli × o'rtacha tovon : sug'urta summasi Brutto-stavka = netto-stavka : (1 − yuklama ulushi)

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Sug'urtachining o'xshash 2 000 ta do'kon bo'yicha statistikasi: yiliga o'rtacha 30 tasida hodisa bo'ladi, o'rtacha tovon 40 mln so'm, do'konlarning o'rtacha sug'urta summasi 400 mln so'm. Yuklama ulushi shartli 30%.

Demak tarifning taxminan 70 foizi kelajakdagi tovonlar uchun, 30 foizi sug'urtachining xarajati va foydasi uchun.

Nimaga qarab tarifingiz o'rtachadan farq qiladi: sug'urtachi do'koningizni o'rtacha do'kon bilan solishtiradi. Yong'in signalizatsiyasi, qo'riqlash, yangi elektr tarmog'i hodisa ehtimolini pasaytiradi, shuning uchun netto-stavka ham pasayishi mumkin. Aksincha, oldingi yillarda ko'p zarar ko'rgan bo'lsangiz, sug'urtachi sizning chastotangizni yuqoriroq baholaydi.

Amaliy maslahat: taklifni olganda xavfni kamaytirish choralaringizni yozma ko'rsating va ular tarifga qanday ta'sir qilishini so'rang.

Sabab — katta sonlar qonuni va risklarni birlashtirish. Bitta kafe uchun natija «hammasi yoki hech narsa»: yo yil tinch o'tadi, yo katta zarar bo'ladi. Minglab o'xshash va bir-biriga bog'liq bo'lmagan kafelar birlashtirilsa, hodisalar soni o'rtacha qiymat atrofida ancha tor oraliqda bo'ladi va sug'urtachi to'lovlarni oldindan yetarlicha aniq rejalashtiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Har bir kafeda yil davomida yong'in ehtimoli 1%, bitta yong'indagi zarar 50 mln so'm. Bitta polis uchun kutilgan tovon: 1% × 50 mln = 0,5 mln so'm.

Standart chetlanish binomial taqsimot formulasi bilan hisoblangan: √(n × p × (1 − p)).

Nima degani:

• 100 ta kafeli kichik portfelda 3 va undan ortiq yong'in bo'lish ehtimoli taxminan 7,9%. Unda to'lov 150 mln so'mdan oshadi, kutilgani esa atigi 50 mln so'm, ya'ni yil natijasi tasodifga bog'liq.
• 10 000 ta kafeli portfelda hodisalar soni taxminan 95% hollarda 80 va 120 orasida bo'ladi (o'rtacha ± 2 standart chetlanish). Bitta polisga to'g'ri keladigan to'lov 0,4–0,6 mln so'm oralig'ida qoladi.

Shuning uchun sug'urtachi tarifni har bir mijozning kutilgan zararidan biroz yuqori qilib olsa, yetarli bo'ladi. Kafe uchun esa polis noaniq katta xavfni aniq va kichik yillik xarajatga aylantiradi.

Cheklov: qonun faqat hodisalar bir-biriga bog'liq bo'lmaganda ishlaydi. Bir zilzila yoki toshqin minglab mijozga birdaniga zarar yetkazsa, birlashtirish yordam bermaydi. Bunday xavfni sug'urtachilar qayta sug'urta orqali boshqalar bilan bo'lishadi.

Sug'urta — xavf bilan ishlashning bitta yo'li xolos. Risklarni boshqarishning klassik sxemasi to'rt yo'lni ajratadi:

1. Qochish — xavfli faoliyatdan butunlay voz kechish (masalan, yonuvchi tovarni umuman saqlamaslik).
2. Kamaytirish — hodisa ehtimolini yoki zarar hajmini pasaytirish (signalizatsiya, o'chirish tizimi, tovarni bir necha joyga bo'lib saqlash).
3. O'tkazish — zararni boshqaga yuklash (sug'urta, shartnomada javobgarlikni taqsimlash).
4. Qabul qilish — kichik zararlarni o'z hisobidan ko'tarish (franshiza, zaxira pul).

Amalda ular birga ishlatiladi: kamaytirish choralari sug'urtani arzonlashtiradi, sug'urta esa qolgan katta xavfni yopadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qo'qon gilam» ombori 600 mln so'm. Hozir yillik mukofot 7,2 mln so'm. Avtomatik o'chirish tizimi 16 mln so'm turadi, 8 yil xizmat qiladi, yillik texnik xizmati 0,4 mln so'm. Sug'urtachi tizim o'rnatilsa mukofotni 4,2 mln so'mga tushirishni yozma tasdiqladi deylik.

Faqat pul hisobida tizim yiliga 0,6 mln so'm tejaydi. Lekin asosiy foyda jadvalda ko'rinmaydi: sug'urta yopmaydigan yo'qotishlar ham kamayadi — ish to'xtab qolgan kunlar, mijozlarni yo'qotish, franshiza summasi, tovarni qayta yig'ish vaqti.

Yana bir hisob: yong'in ehtimoli shartli 2% va o'rtacha zarar 300 mln bo'lsa, kutilgan yillik zarar 2% × 300 = 6 mln so'm. Tizim ehtimolni 0,5% ga va zararni 100 mln ga tushirsa, kutilgan zarar 0,5% × 100 = 0,5 mln so'm bo'ladi.

Amaliy maslahat: xavfni kamaytirishga sarflashdan oldin sug'urtachidan chegirma shartini yozma oling va tizim hujjatlarini (o'rnatish dalolatnomasi, xizmat jurnali) saqlang, chunki hodisa bo'lsa, tizim ishlab turganini isbotlash kerak bo'ladi.

Bir polis bo'lsa ham, xarajat mashina qaysi ishda ishlatilishiga qarab ajratiladi. Mahsulotni iste'molchiga yetkazib berish bilan bog'liq xarajatlar 9410 «Sotish xarajatlari»da (21-son BHMS, 407-band), boshqaruv xarajatlari 9420 «Ma'muriy xarajatlar»da (409-band) hisobga olinadi. Sug'urta xarajati xarajat schyotlariga 6510 orqali o'tkaziladi (280-band, 2-qator). Polis mukofotni mashinalarga bo'lmagan bo'lsa, taqsimlash asosini hisob siyosatida belgilaysiz. Eng tushunarli asos — har bir mashinaning sug'urta summasi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ko'kcha savdo» MChJ yillik mukofoti 18 000 000 so'm bo'lgan polis oldi. Sug'urta summalari: yetkazib berish mashinalari 120, 120 va 160 mln so'm (jami 400 mln), direktor mashinasi 200 mln so'm. Hammasi 600 mln so'm.

Yil davomida bir mashina sotilsa yoki vazifasi o'zgarsa, qolgan oylar uchun taqsimotni qayta hisoblang. Sex ichida yuk tashiydigan mashina bo'lsa, uning ulushi umumishlab chiqarish xarajatlariga, ya'ni 2510 ga boradi (130-band, 11-qator).

Yo'q, xodim qayerda ishlasa, uning sug'urtasi ham o'sha xarajat schyotiga boradi. 21-son BHMSning 276-bandiga ko'ra xodimlarni sug'urta qilish, jumladan tibbiy sug'urta bo'yicha qarzlar 6500 guruhidagi schyotlarda, 6510 «Sug'urta bo'yicha to'lovlar»da yuritiladi. Hisoblangan sug'urta to'lovlari xarajat schyotlariga o'tkaziladi (280-band, 2-qator).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bekobod tikuv» MChJda 40 xodim bor, polisda bir xodim uchun yillik mukofot 1 500 000 so'm, jami 60 000 000 so'm, oyiga 5 000 000 so'mdan to'lanadi.

Har oy: Dt 2010, 2510, 9420, 9410 — Kt 6510, jami 5 000 000 so'm. To'lov: Dt 6510 — Kt 5110 (280-band, 3-qator).

Nega ajratish kerak: 3 000 000 so'mlik ishchilar sug'urtasi tikilgan mahsulot tannarxiga kiradi, boshqaruv va sotuv qismi esa davr xarajati bo'lib, shu oyning o'zida moliyaviy natijaga tushadi. Hammasini 9420 ga yozsangiz, tannarx past, ma'muriy xarajatlar esa ortiqcha ko'rinadi.

6510 bo'yicha analitik hisob har bir sug'urtachi va shartnoma bo'yicha yuritiladi (279-band). Bunday sug'urtaning soliq oqibatlari (xarajatni chegirish, xodim daromadi) Soliq kodeksi bo'yicha alohida tekshiriladi, bu yerda ko'rib chiqilmaydi.

Bir yillik polis uchun 3190 «Boshqa kelgusi davr xarajatlari» to'g'ri: mulkning yillik sug'urtasini oldindan to'lash 3100 guruhida ko'rsatiladi (21-son BHMS, 156-band). Lekin 3100 guruhi «Kelgusi davr xarajatlari — joriy qismi» deb nomlangan va unda joriy qismi bo'yicha kelgusi davrlarga taalluqli xarajatlar yig'iladi (155-band). Demak, 12 oydan keyingi davrga tegishli qismni joriy aktiv sifatida ko'rsatib bo'lmaydi.

Uzoq muddatli qism uchun standartda sug'urtaga oid alohida qator yo'q. 83-bandda 0990 «Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar» boshqa schyotlarda ko'rsatilmagan kechiktirilgan xarajatlar uchun ekani aytilgan, 165-bandda esa 3290 «Boshqa kechiktirilgan xarajatlar» 3100 da hisobga olish nazarda tutilmagan xarajatlar uchun ekani yozilgan. Shuning uchun ko'p yillik polisning uzoq muddatli qismini qaysi schyotda yuritish va uni joriy qismga qanday o'tkazishni hisob siyosatida belgilang.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Navro'z konsalt» MChJ 1-yanvardan 36 oyga polis oldi, mukofot 36 000 000 so'm, ya'ni oyiga 36 000 000 : 36 = 1 000 000 so'm. Birinchi 12 oyga 12 000 000 so'm, qolgan 24 oyga 24 000 000 so'm to'g'ri keladi.

1-yil oxirida 24 000 000 so'mlik uzoq muddatli qismdan keyingi 12 oyga tegishli 12 000 000 so'm joriy qismga o'tadi, qolgan 12 000 000 so'm uzoq muddatli bo'lib qoladi. Hammasini 3190 da qoldirsangiz, 1-yil boshida joriy aktivlar 24 000 000 so'mga ortiq ko'rinadi va joriy likvidlik koeffitsienti korxonani aslidagidan yaxshiroq ko'rsatadi.

Bekor qilish kunida 3190 da ishlatilmagan oylar mukofoti turgan bo'ladi. U ikki qismga bo'linadi: sug'urtachi qaytaradigan summa debitorlik qarzi bo'ladi, shartnoma bo'yicha ushlab qolinadigan qism esa xarajatga o'tadi. Qaytariladigan summa qanday hisoblanishi sug'urta shartnomasi va qoidalarida yoziladi, shuning uchun avval o'sha bandni o'qing.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ohangaron servis» MChJ 1-yanvarda 24 000 000 so'mlik yillik polis oldi va mukofotni to'ladi. Polis 1-mayda bekor qilindi. Shartnomaga ko'ra ishlatilmagan qismning 20 foizi sug'urtachining xarajatlari uchun ushlab qolinadi (shartli shart).

21-son BHMSda polisni bekor qilish uchun alohida yozuv berilmagan. 215-bandga ko'ra 4890 «Boshqa debitorlik qarzlar» schyotida yuqoridagi schyotlarda ko'rsatilmagan joriy hisob-kitoblar hisobga olinadi; sug'urtachidan qaytariladigan summani shu schyotda yuritish-yuritmaslikni va ushlab qolingan qism qaysi xarajat schyotiga borishini hisob siyosatida belgilang. Qaysi yo'l tanlansa ham, bekor qilishdan keyin 3190 da shu polis bo'yicha qoldiq qolmasligi kerak.

Xulosa: binoning to'rt oylik sug'urtasi korxonaga 8 000 000 + 3 200 000 = 11 200 000 so'mga tushdi. Bino sotilishi oldindan ma'lum bo'lsa, polisni yangi muddatga uzaytirishdan oldin bekor qilish shartlarini hisobga oling.

Yo'q, ular turli narsani himoya qiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sitora» kafesi oshxonasida quvur yorilib, pastki qavatdagi do'konni suv bosdi. Kafening o'z oshxona jihozlariga 5 000 000 so'm, qo'shni do'kon tovarlariga 7 000 000 so'm zarar yetdi. Faqat mulk sug'urtasi bo'lsa, polis shartlariga ko'ra kafe o'z 5 000 000 so'mlik zararini qoplashi mumkin, lekin qo'shniga 7 000 000 so'mni o'z hisobidan to'laydi. Javobgarlik polisi ham bo'lsa, qo'shni zarari shu polis limiti doirasida qoplanadi.

Hisobda ikkala polis bir xil yo'l bilan yuritiladi. 21-son BHMSning 276-bandida mulkni sug'urta qilish ham, uchinchi shaxslar mulkiy manfaatlariga keltirilgan zararlar uchun fuqarolik javobgarligini sug'urta qilish ham 6500 guruhidagi schyotlarda hisobga olinishi aytilgan. Mukofot 6510 kreditida, xarajat obyekt qaysi faoliyatga xizmat qilishiga qarab tegishli xarajat schyotining debetida yoziladi (280-band, 2-qator). 6510 analitikasi har bir shartnoma bo'yicha alohida yuritiladi (279-band), shuning uchun ikki polisni bitta qatorga qo'shmang.

Qaror qabul qilishdan oldin o'zingizdan so'rang: «Bizning xatomiz tufayli boshqaga yetishi mumkin bo'lgan eng katta zarar qancha?» Bu summa oylik foydangizdan katta bo'lsa, javobgarlik sug'urtasini jiddiy ko'rib chiqing.

Bunday kelishuv koasug'urta (birgalikda sug'urtalash) deyiladi. Bitta obyekt bo'yicha xavf bir necha sug'urtalovchi o'rtasida oldindan kelishilgan ulushlarda bo'linadi: har biri mukofotni ham, tovonni ham o'z ulushiga mos oladi va to'laydi. Shartnomada ulardan biri yetakchi sifatida belgilanib, hujjatlarni yuritishi mumkin.

Qayta sug'urtadan farqi: qayta sug'urtada siz bitta sug'urtalovchi bilan ishlaysiz, u xavfning bir qismini o'zi boshqa kompaniyaga o'tkazadi va bu sizga ko'rinmaydi. Koasug'urtada esa har bir sug'urtalovchining ulushi sizning shartnomangizda yozilgan bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qo'rg'ontepa logistika» MChJ omborining sug'urta summasi 2 mlrd so'm, yillik mukofot 24 mln so'm. «A» kompaniya 60%, «B» kompaniya 40% ulush oldi. Yong'inda 350 mln so'm zarar ko'rildi, franshiza yo'q.

Buxgalteriyada ikki kompaniyaga bo'lgan qarz aralashib ketmasligi kerak: 6510 «Sug'urta bo'yicha to'lovlar» bo'yicha analitik hisob sug'urtachilar va alohida shartnomalar bo'yicha yuritiladi (21-son BHMS, 279-band). Mukofot xarajatga hisoblanganda Dt tegishli xarajat schyoti — Kt 6510 (280-band, 2-qator), bankdan to'langanda Dt 6510 — Kt 5110 (280-band, 3-qator) har bir kompaniya bo'yicha alohida yoziladi.

Maslahat: imzolashdan oldin shartnomada bitta narsani aniqlab oling — sug'urtalovchilardan biri o'z ulushini kechiktirsa, ikkinchisi uning o'rniga javob beradimi yoki yo'qmi.

Tannarxga qo'shiladi. 4-son BHMSning 15-bandida tannarxga kiradigan transport-tayyorlov xarajatlari sanalgan va ular qatorida «tovar-moddiy zaxiralarni transportda tashishda xatarlarni sug'urtalash bo'yicha xarajatlar» ham bor. Ya'ni tovarni joyiga yetkazish bilan bog'liq sug'urta xuddi yo'l haqi kabi zaxira tannarxining bir qismi hisoblanadi.

Ombordagi zaxiraning sug'urtasi esa boshqa masala: u xarid bilan bevosita bog'liq emas, shuning uchun tannarxga kirmaydi va o'sha davr xarajati bo'ladi (4-son BHMS, 17-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chinni dunyo» do'koni 4 000 dona idish oldi:

Sug'urta qo'shilmaganda bir dona 12 800 so'm chiqardi. 100 so'mlik farq kichik ko'rinadi, lekin ustama shu tannarxga qo'yilgani uchun narx hisobiga ham ta'sir qiladi.

Transport-tayyorlov xarajatlarini hisobga olishning ikki usuli bor (4-son BHMS, 22-band): ularni har bir partiya tannarxiga bevosita qo'shish yoki alohida yig'ib, keyin zaxiralarga taqsimlash. Qaysi biri qo'llanishini hisob siyosatida yozib qo'ying. Tovar kirimi Dt 2910 — Kt 6010 bilan yoziladi (21-son BHMS, 154-band, 2-qator). Sug'urta xarajatini tovar tannarxiga qo'shish uchun standart jadvallarida alohida namunaviy qator berilmagan, shu sababli bu yozuvni ham hisob siyosatida belgilang.

Birinchi qarashda farq oddiy: 4 × 3 150 000 = 12 600 000 so'm, ya'ni 600 000 so'm (5%) ortiq. Lekin bo'lib to'laganda pulning bir qismi bir necha oy qo'lingizda qoladi, shuning uchun uni kredit narxi bilan solishtirish kerak.

Mantiq shunday (muallif tomonidan tuzilgan hisob). Birinchi chorak to'lovi 3,15 mln so'm har ikki variantda ham boshida to'lanadi. Qolgan 8,85 mln so'mni sug'urtachi sizga «qarzga» qoldirganday bo'ladi, buning evaziga siz keyingi uch chorakda 3 × 3,15 = 9,45 mln so'm to'laysiz.

Ichki stavka shunday topiladi: har chorak to'lovini shu stavka bilan bugungi qiymatga keltirganda, ularning yig'indisi 8,85 mln so'mga teng bo'lishi kerak.

Xulosa: agar bo'sh pulingiz omonatda yiliga 14,1% dan ko'p keltirsa yoki pul topish uchun bundan qimmat kredit olishingiz kerak bo'lsa, bo'lib to'lash foydali. Aks holda bir yo'la to'lash arzonroq.

Buxgalteriyada farq yo'q: har bir to'lov sug'urtachiga bo'nak sifatida Dt 4510 — Kt 5110 bilan yoziladi (21-son BHMS, 195-band, 1-qator), sug'urta to'lovi hisoblangach bo'nak Dt 6510 — Kt 4510 bilan yopiladi (195-band, 2-qator). 600 000 so'm ham shartnomadagi mukofot summasining bir qismi bo'lgani uchun sug'urta xarajati tarkibida qoladi.

Javob o'zingizdagi zararlar tarixiga bog'liq. Mukofotdan har yili aniq 2,5 mln so'm tejaysiz, evaziga esa har bir sug'urta hodisasida zararning kattaroq qismini o'zingiz ko'tarasiz. Shu ikkisini solishtirish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sirdaryo agroservis» MChJda oxirgi 5 yilda uchta hodisa bo'lgan:

O'rtacha yiliga qo'shimcha yo'qotish: 7 500 000 : 5 = 1 500 000 so'm. Tejaladigan mukofot yiliga 2 500 000 so'm. Demak, shu tarix takrorlansa, yangi variant yiliga taxminan 1 000 000 so'm foyda beradi.

Lekin o'rtacha hisob yetarli emas. Yomon yilda ikkita katta hodisa bo'lsa, qo'shimcha 2 × 4 = 8 mln so'mni birdaniga to'lashga to'g'ri keladi. Shuning uchun:

• korxonada shuncha summani to'lay oladigan zaxira pul bo'lsa, katta franshiza ma'qul;
• pul aylanmasi tor bo'lsa, kichik franshiza qimmatroq bo'lsa ham xotirjamlik beradi;
• mayda zararlar ko'p bo'ladigan faoliyatda katta franshiza o'zini oqlamasligi mumkin.

Buxgalteriyada mukofot kamaygani xarajatni kamaytiradi: hisoblangan mukofot ilgarigidek Dt tegishli xarajat schyoti — Kt 6510 bilan yoziladi (21-son BHMS, 280-band, 2-qator), faqat summasi kichikroq bo'ladi.

Stanok polisga avtomatik qo'shilmaydi: sug'urtachi bilan qo'shimcha kelishuv imzolanib, sug'urta summasi oshirilishi kerak. Aks holda zarar ko'rilsa, yangi stanok polisda yo'qligi sababli qoplanmay qolishi mumkin.

Qo'shimcha mukofotni ko'p hollarda polisning qolgan muddatiga mutanosib hisoblashadi, lekin aniq usul qo'shimcha kelishuvda yoziladi, shuni o'qib chiqing.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ohangaron metall» MChJ 300 mln so'mlik stanok oldi. Polisdagi yillik tarif sug'urta summasining 0,8% i, polis tugashiga 6 oy qolgan.

Stanok asosiy ishlab chiqarishda ishlagani uchun uning sug'urta xarajati Dt 2010 «Asosiy ishlab chiqarish» — Kt 6510 bilan yoziladi (21-son BHMS, 120-band, 15-qator). Qo'shimcha mukofot bankdan to'langanda Dt 6510 — Kt 5110 (280-band, 3-qator). Mukofot olti oy uchun oldindan to'lansa, xarajatni har oyga 200 000 so'mdan taqsimlab boring, iyulning o'zida birdaniga yozmang.

Maslahat: yil davomida asosiy vositalar ko'payib borsa, sug'urta summasini har chorak boshida tekshirib turing — yangi uskuna qachon polisga kirganini qo'shimcha kelishuvdagi sana belgilaydi.

Bo'lishi mumkin, bu shartnomadagi sug'urta summasining turiga bog'liq.

• Agregat sug'urta summasi: shartnoma muddati uchun umumiy limit. Har bir to'langan tovon limitdan ayiriladi, keyingi hodisada faqat qoldiq doirasida to'lanadi.
• Noagregat sug'urta summasi: limit har bir hodisaga alohida qo'llanadi va to'lovlardan keyin kamaymaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar, franshiza soddalik uchun yo'q deb olingan). "Nurota sovutgich" omborining sug'urta summasi 50 mln so'm. Yil davomida ikki hodisa bo'ldi: martda 20 mln so'm, sentabrda 35 mln so'm zarar.

Agregat shartnomada sentabrdagi zararning 5 mln so'mi qoplanmay qoldi va shartnoma muddati tugaguncha mulk amalda himoyasiz turdi.

Maslahat: shartnomada summa turi qanday yozilganini oldindan o'qing. Agregat bo'lsa, katta to'lovdan keyin limitni tiklash imkoni bor-yo'qligini va uning shartlarini sug'urtachidan so'rang.

Yo'q. Mulk sug'urtasining mohiyati ko'rilgan zararni qoplash, sug'urtalanuvchini boyitish emas. Shuning uchun tovon mulkning haqiqiy zarari bilan cheklanadi: mashina 150 mln so'm tursa, u butunlay yo'q bo'lganda ham zarar 150 mln so'mdan oshmaydi. Ortiqcha 50 mln so'm summa uchun to'langan mukofot esa amalda bekorga ketadi. Ortiqcha qism bo'yicha shartnoma va mukofotning aniq taqdiri qonunchilik va shartnoma shartlari bilan belgilanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli tarif 2%). "Jizzax logistika" yuk mashinasi:

Farq: yiliga 1 000 000 so'm hech narsasiz to'lanadi.

Teskari xato ham bor: mulk qimmatlashib ketsa-yu, summa eski qolsa, mulk qiymatidan kam summaga sug'urtalangan bo'lib qoladi va qisman zararlarda tovon kamayishi mumkin.

Maslahat: sug'urta summasini har yili shartnomani yangilashda mulkning joriy qiymatiga qarab qayta ko'rib chiqing. Qiymatni baholovchi xulosasi yoki shunga o'xshash mulk narxlari bilan asoslang.

Zararlilik koeffitsienti sug'urtachi yig'gan mukofotning qancha qismi tovonlarga ketganini ko'rsatadi:

Zararlilik = tovonlar / ishlab topilgan mukofotlar × 100%.

Ishlab topilgan mukofot deganda, davr ichida sug'urta himoyasi amalda berilgan qismga to'g'ri keladigan mukofot tushuniladi. Unga ish yuritish xarajatlari (agent haqi, xodimlar, ofis) ham qo'shilsa, umumlashgan ko'rsatkich chiqadi: u 100% dan past bo'lsa, sug'urtachi shu turdagi sug'urtaning o'zidan foyda ko'radi, yuqori bo'lsa, zarar ko'radi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Bir sug'urtachining yuk avtomobillari sug'urtasi bo'yicha bir yillik natijasi:

Umumlashgan ko'rsatkich 60% + 30% = 90%, ya'ni har 100 so'm mukofotdan 10 so'mi qoladi. Agar keyingi yil tovonlar 600 mln so'mga chiqsa, ko'rsatkich (600 + 240) / 800 = 105% bo'ladi va sug'urtachi zarar ko'radi. Tarifni oshirish istagi shundan.

Mijoz uchun foydasi: tarif oshishi sababini tushunasiz va muzokarada o'z dalilingizni keltira olasiz. Masalan, sizning shartnomangiz bo'yicha bir necha yil davomida tovon so'ralmagan bo'lsa yoki xavfni kamaytiruvchi chora ko'rgan bo'lsangiz (qo'riqlash, GPS), bularni ko'rsating.

Bir yillik mukofot butun yil davomidagi himoya uchun to'lanadi. Shuning uchun u vaqt o'tishi bilan bosqichma-bosqich "ishlab topiladi":

• ishlab topilgan qism: himoya allaqachon berilgan davrga to'g'ri keladi;
• ishlab topilmagan qism: hali kelmagan davrga to'g'ri keladi; sug'urtachi uchun bu hali bajarilmagan majburiyat.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Samarqand mebel" ma'muriy binosini 2026-yil 1-oktabrdan 2027-yil 30-sentabrgacha sug'urtaladi va 9 600 000 so'm mukofot to'ladi. Oyiga 9 600 000 / 12 = 800 000 so'm.

Sug'urta qildiruvchi (siz) tomonida xuddi shu bo'linish buxgalteriyada ko'rinadi. 21-son BHMS (156-band, "b" kichik bandi) mulkning yillik sug'urtasini oldindan to'lashni kelgusi davr xarajatlari qatoriga kiritadi, 157-band esa ularni belgilangan muddat davomida xarajatga o'tkazishni talab qiladi. Bino ma'muriy bo'lgani uchun 2026-yilda 9420 "Ma'muriy xarajatlar" schyotiga 2 400 000 so'm o'tadi (har oy Dt 9420 – Kt 3190, 800 000 so'mdan; 161-band, 7-qator), qolgan 7 200 000 so'm esa yil oxirida balansda 3190 "Boshqa kelgusi davr xarajatlari" qoldig'i sifatida turadi va 2027-yil xarajati bo'ladi.

Shunday qilib, 2026-yil foydasiga butun 9,6 mln so'm emas, faqat 2,4 mln so'm ta'sir qiladi.

Maslahat: shartnoma muddatidan oldin bekor qilinsa, mukofotning qaysi qismi qaytarilishini oldindan bilib qo'ying: bu tartib shartnomada belgilanadi.

O'rtacha hisobda ha, sug'urta "arzon" emas. Lekin sug'urta o'rtacha yil uchun emas, eng yomon yil uchun olinadi.

Birinchi qadam: kutilayotgan zarar = hodisa ehtimoli × zarar miqdori. Sug'urtachi mukofotga kutilayotgan zarardan tashqari o'z xarajatlari va foydasini ham qo'shadi, shuning uchun mukofot odatda kutilayotgan zarardan yuqori bo'ladi.

Ikkinchi qadam: bitta hodisa biznesga qanchalik og'ir tushishini baholash.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Urganch duradgor" ustaxonasi:

O'rtacha hisobda ustaxona yiliga 4,5 − 3 = 1,5 mln so'm "ortiqcha" to'laydi. Lekin bitta yong'in 300 / 60 = 5 yillik foydani yo'q qiladi. Bunday zararni o'z hisobidan qoplash uchun zaxirada 300 mln so'm turishi kerak edi.

Qoida: ehtimoli kichik, lekin oqibati biznesni to'xtatib qo'yadigan xavfni sug'urtalash mantiqli. Kichik va tez-tez bo'ladigan zararlarni (masalan, oyna sinishi) esa korxona o'zi ko'tara oladi; bunday hollarda franshizali shartnoma mukofotni kamaytirishga yordam beradi.

Maslahat: ehtimolni o'zingiz o'ylab topmang, kamida o'z tarixingiz, qo'shnilar tajribasi va yong'in xavfsizligi holatiga tayaning.

Yo'q, bu yanvar oyining emas, butun yilning xarajati. 21-son BHMS (156-band, "b" kichik bandi) mulkning yillik sug'urtasini oldindan to'lashni kelgusi davr xarajatlari qatorida ko'rsatadi. 160-bandga ko'ra 3110 va 3120 da hisobga olinmagan boshqa oldindan to'langan xarajatlar 3190 "Boshqa kelgusi davr xarajatlari" schyotida yuritiladi; mulk sug'urtasi uchun qaysi schyot (3120 yoki 3190) ishlatilishini hisob siyosatida bir marta belgilab qo'ying. Summa oylar o'tgan sari xarajatga bo'lib o'tkaziladi (157-band).

Yozuvlar: shartnoma bo'yicha qarz tan olinganda Dt 3190 – Kt 6510 (161-band, 6-qator: kelgusi davr xarajati majburiyat schyoti bilan); pul o'tkazilganda Dt 6510 – Kt 5110 (226-band, 19-qator); har oy tegishli ulush Dt 9420 – Kt 3190 (161-band, 7-qator: ulush xarajat schyotlariga o'tkaziladi). Bino ishlab chiqarishga tegishli bo'lsa, oylik ulush 9420 o'rniga 2510 ga olinadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Nurafshon mebel" ofis binosi uchun 12 000 000 so'm yillik mukofot to'ladi. Yanvarda Dt 3190 – Kt 6510 va Dt 6510 – Kt 5110 12 000 000 so'mga. Har oy oxirida Dt 9420 – Kt 3190 1 000 000 so'm. Dekabr oxirida 3190 da bu shartnoma bo'yicha qoldiq nolga tushadi.

Yo'q, xarajat qayerda ishlatilayotgan mulkka tegishli bo'lsa, o'sha joyga yoziladi. 21-son BHMSning 128-bandida ("g" kichik bandi) ishlab chiqarishdagi mol-mulkning sug'urta xarajatlari umumiy ishlab chiqarish xarajatlari tarkibida sanalgan. 130-band misollarida bu yozuv: Dt 2510 – Kt 6510.

Idora binosi esa ishlab chiqarishda qatnashmaydi, uning sug'urtasi davr xarajati bo'ladi. 280-band misollarida sug'urta bo'yicha hisoblangan to'lovlar "xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar" debetiga, 6510 kreditiga yozilishi aytilgan; 409-bandga ko'ra tashkilotni boshqarish xarajatlari 9420 "Ma'muriy xarajatlar" da yuritilgani uchun boshqaruv binosi bo'yicha bu Dt 9420 – Kt 6510.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Chinor tekstil" oyiga stanoklar sug'urtasi uchun 900 000 so'm, idora sug'urtasi uchun 300 000 so'm hisobladi. Yozuvlar: Dt 2510 – Kt 6510 900 000 va Dt 9420 – Kt 6510 300 000. Birinchisi mahsulot tannarxiga taqsimlanadi, ikkinchisi to'g'ridan-to'g'ri davr natijasiga tushadi.

21-son BHMS bu ikki bo'linma uchun alohida schyotlarni ko'rsatadi. Qozonxona asosiy ishlab chiqarishga issiqlik va bug' beradi: 124-bandga ("a" kichik bandi) ko'ra energiyaning turli xillari, jumladan bug' bilan xizmat ko'rsatish xarajatlari 2310 "Yordamchi ishlab chiqarish" da hisobga olinadi. 126-band misollarida yordamchi ishlab chiqarishdagi sug'urta xarajatlari: Dt 2310 – Kt 6510.

Oshxona va bufetlarni saqlash xarajatlari 133-bandda xizmat ko'rsatuvchi xo'jaliklar qatorida nomma-nom sanalgan va 2710 da yuritiladi. 135-band misollarida xizmat ko'rsatuvchi xo'jaliklardagi sug'urta xarajatlari: Dt 2710 – Kt 6510. Shunday qilib qozonxonaning sug'urtasi uning issiqlik tannarxiga, oshxonaniki esa oshxona xarajatlariga kiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Bekobod metall" bir oyda qozonxona sug'urtasi uchun 400 000 so'm, oshxona sug'urtasi uchun 150 000 so'm hisobladi. Yozuvlar: Dt 2310 – Kt 6510 400 000; Dt 2710 – Kt 6510 150 000. Sug'urtachiga to'langanda: Dt 6510 – Kt 5110 550 000 (226-band, 19-qator).

Pul qaysi hisobvaraqdan chiqqan bo'lsa, o'sha schyot kreditlanadi. Akkreditivdagi pul 5510 "Akkreditivlar" schyotida turadi (231-band), shuning uchun 5110 ga tegilmaydi.

21-son BHMSning 234-band misollarida aynan shu holat bor: sug'urta bo'yicha qarzlarning akkreditiv mablag'lari hisobiga qoplanishi Dt 6510 – Kt 5510. 5510 bo'yicha analitika har bir akkreditiv bo'yicha alohida yuritiladi, shuning uchun qaysi akkreditivdan to'langani ham ko'rinib turishi kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Zarafshon logistika" akkreditivida 10 000 000 so'm bor edi. Yuk sug'urtasi bo'yicha 2 500 000 so'mlik qarz shu akkreditivdan to'landi: Dt 6510 – Kt 5510 2 500 000. Bank ko'chirmasida akkreditiv qoldig'i 7 500 000 so'mga tushganini solishtirib qo'ying.

Franshiza: zararning shartnomada kelishilgan qismi bo'lib, uni sug'urtachi qoplamaydi, sug'urta qildiruvchi o'zi ko'taradi. U mayda zararlar bo'yicha ortiqcha ovoragarchilikning oldini oladi va odatda mukofotni ham kamaytiradi.

Franshiza ikki xil bo'ladi. Shartli franshizada zarar franshizadan oshmasa, tovon to'lanmaydi; oshsa, zarar to'liq qoplanadi. Shartsiz franshizada esa franshiza summasi har qanday tovondan ayirib tashlanadi. Shartnomangizda qaysi turi yozilganini albatta tekshiring.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Lola gullari" do'koni franshizasi 2 000 000 so'm. Vitrina singanidan zarar 1 500 000 so'm bo'lsa, ikkala turda ham tovon yo'q. Zarar 5 000 000 so'm bo'lsa: shartli franshizada tovon 5 000 000, shartsiz franshizada 5 000 000 − 2 000 000 = 3 000 000 so'm.

Farqi vaqtda. Sug'urta riski: hali ro'y bermagan, lekin ro'y berishi mumkin bo'lgan voqea, masalan, yong'in chiqishi ehtimoli. Sug'urta aynan shu ehtimoldan himoya sotadi. Sug'urta hodisasi esa shartnomada ko'rsatilgan o'sha voqeaning haqiqatda ro'y berishi bo'lib, aynan u tovon to'lash masalasini ko'taradi.

Risk bo'lishi uchun voqea tasodifiy bo'lishi kerak: aniq bo'ladigan yoki ataylab qilingan narsa sug'urtalanmaydi. Shuning uchun shartnomada qaysi risklar qoplanishi va qaysilari istisno ekanini aniq yozish muhim.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan): "Shirin tandir" novvoyxonasi yong'in va suv bosish risklaridan sug'urtalangan. Bir kecha quvur yorilib, un qoplari ho'l bo'ldi: bu suv bosish riski bo'yicha sug'urta hodisasi. Agar shu kecha o'g'irlik bo'lganida, bu shartnomaga kiritilmagan risk bo'lgani uchun sug'urta hodisasi hisoblanmas edi.

Shartnomaga bog'liq. Ko'plab mulk sug'urtasi shartnomalarida proporsional javobgarlik sharti bo'ladi: mulk qiymatidan kam summaga sug'urtalangan bo'lsa, tovon ham shu nisbatda kamayadi. Ya'ni sug'urta summasi mulk qiymatining yarmi bo'lsa, har qanday zararning ham taxminan yarmi qoplanadi.

Boshqa shartnomalarda "birinchi xavf" sharti bo'lishi mumkin: unda zarar sug'urta summasi doirasida to'liq qoplanadi. Qaysi tizim qo'llanishi shartnoma matnida yoziladi, shuning uchun mukofotni kamaytirishdan oldin shu bandni o'qib chiqish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Sirdaryo don" ombori 400 mln so'm turadi, sug'urta summasi 200 mln so'm. Yong'indan zarar 80 mln so'm. Proporsional tizimda tovon 80 × 200 / 400 = 40 mln so'm, qolgan 40 mln so'mni korxona o'zi ko'taradi. "Birinchi xavf" sharti bo'lganida, tovon 80 mln so'm bo'lar edi.

Sug'urtalovchi: sug'urta xizmatini ko'rsatadigan, mukofot oladigan va sug'urta hodisasida tovon to'lash majburiyatini oladigan tashkilot. Sug'urta qildiruvchi: shartnomani tuzib, mukofot to'laydigan shaxs yoki korxona.

Naf oluvchi: sug'urta hodisasi ro'y berganda tovonni oladigan shaxs. Ko'pincha u sug'urta qildiruvchining o'zi bo'ladi, lekin shartnomada boshqa shaxs ham ko'rsatilishi mumkin. Shuning uchun "kim to'laydi" va "kim oladi" savollarini alohida tekshirish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan): "Bahor savdo" MChJ bankdan olgan kredit uchun garovga qo'yilgan yuk mashinasini sug'urtalatdi. Mukofotni "Bahor savdo" to'laydi, ya'ni u sug'urta qildiruvchi. Shartnomada mashina yo'q bo'lsa tovon kredit bergan bankka to'lanishi yozilgan: bu holda naf oluvchi bank.

Ha. Qayta sug'urta: sug'urtachi o'zi qabul qilgan riskning bir qismini boshqa sug'urtachiga (qayta sug'urtachiga) o'tkazishi. Buning evaziga mukofotning tegishli ulushini unga beradi. Mijoz uchun hech narsa o'zgarmaydi: u bilan shartnoma tuzgan sug'urtachi javob beradi.

Qayta sug'urtaning maqsadi: bitta katta hodisa sug'urtachining moliyaviy holatini izdan chiqarmasligi. Shu tufayli sug'urtachi o'z kuchidan katta obyektlarni ham sug'urtaga ola biladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): sug'urtachi "A" katta mehmonxonani 10 mlrd so'mga sug'urtaladi, lekin o'zida faqat 3 mlrd so'mlik riskni ushlab qoldi. Qolgan 7 mlrd so'mlik qismini (70%) qayta sug'urtachiga berdi. 2 mlrd so'mlik zarar bo'lsa, mehmonxonaga 2 mlrd so'mni "A" to'laydi, keyin shartnoma bo'yicha 70%, ya'ni 1,4 mlrd so'mni qayta sug'urtachidan oladi.

Mukofot sug'urtachi o'z zimmasiga olayotgan xavfning "narxi". Odatda unga quyidagilar ta'sir qiladi: sug'urta summasi qanchalik katta ekani; risk ehtimoli (bino holati, xavfsizlik choralari); sug'urta muddati; qoplanadigan risklar soni; franshiza bor-yo'qligi va miqdori.

Shuning uchun ikki o'xshash kafe har xil mukofot to'lashi tabiiy. Narxni solishtirganda faqat summaga emas, nima qoplanayotganiga ham qarash kerak: arzon polis ba'zan kamroq riskni qoplaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan): "Choyxona Navro'z" va "Kafe Ra'no" bir xil summaga sug'urtalangan. "Kafe Ra'no" da yong'in signalizatsiyasi bor, shartnomasida franshiza ham bor va faqat yong'in riski qoplanadi. "Navro'z" esa yong'in, suv bosish va o'g'irlikdan franshizasiz sug'urtalangan. "Navro'z" ning mukofoti qimmatroq bo'lishi kutilgan hol, chunki uning himoyasi kengroq.

21-son BHMSning 193-bandiga ko'ra sug'urtalar bo'yicha to'langan bo'naklar 4510 "Sug'urtalar bo'yicha bo'nak to'lovlari" schyotida hisobga olinadi. Bo'nak o'tkazilganda: Dt 4510 – Kt 5110.

Sug'urta to'lovi hisoblanganda qarz 6510 "Sug'urta bo'yicha to'lovlar" kreditiga yoziladi (xarajat schyoti debetidan). Yakuniy hisob-kitobda bo'nak shu qarzga qarshi yopiladi: Dt 6510 – Kt 4510 (195-band misollari).

Misol: "Qoraqum transport" fevralda sug'urtachiga 4 000 000 so'm bo'nak o'tkazdi: Dt 4510 – Kt 5110. Martda ma'muriy bino sug'urtasi bo'yicha 4 000 000 so'm to'lov hisoblandi: Dt 9420 – Kt 6510. So'ng Dt 6510 – Kt 4510. Natijada 4510 ham, 6510 ham nolga tushadi.

Tabiiy ofatdan ko'rilgan zarar favqulodda vaziyatlar schyotida yig'iladi. 21-son BHMS (104-band misollari) bo'yicha tabiiy ofatda yo'qotilgan materiallar: Dt 9720 "Favqulodda vaziyatlardan ko'rilgan zararlar" – Kt 1010. Ofat oqibatlarini tugatish uchun pudratchi xizmatlari ham shu schyotga olinadi: Dt 9720 – Kt 6010 (257-band misollari).

Sug'urta tovoni zararni kamaytirmaydi, u alohida daromad sifatida tan olinadi. 21-son BHMSning 405-band misollarida mulk sug'urtasi bo'yicha sug'urta tashkilotidan kelgan to'lov 9390 "Boshqa operatsion daromadlar" kreditida ko'rsatilgan. Shunday qilib hisobotda zarar ham, tovon ham ochiq ko'rinadi.

Misol: "Chirchiq qurilish" omboridagi 25 000 000 so'mlik materiallar nobud bo'ldi: Dt 9720 – Kt 1010. Komissiya dalolatnomasi tuziladi va sug'urtachiga ariza beriladi. Tovon summasi sug'urtachi qarori bilan aniqlangach alohida yoziladi.

21-son BHMS bunday holat uchun alohida yozuvni ko'rsatadi: kapital qo'yilmalar bilan bog'liq sug'urta to'lovlari bo'yicha qarz Dt 0810–0890 – Kt 6510 bilan aks ettiriladi (75 va 280-band misollari). Tugallanmagan qurilish uchun bu Dt 0810 "Tugallanmagan qurilish" – Kt 6510.

Ya'ni bu xarajat qurilish tannarxiga kiradi. Sex foydalanishga topshirilganda u boshlang'ich qiymat tarkibida 0100 ga o'tadi (Dt 0120 – Kt 0810) va keyin amortizatsiya orqali xarajatga aylanadi. Sex ishga tushgandan keyingi sug'urta esa endi oddiy xarajat schyotlariga yoziladi.

Misol: "Andijon charm" sex qurilishi davri uchun 6 000 000 so'mlik sug'urta shartnomasi tuzdi: Dt 0810 – Kt 6510, to'lovda Dt 6510 – Kt 5110. Sex ishga tushgach, keyingi yilgi sug'urta Dt 2510 – Kt 6510 bilan yoziladi.

Yo'q, uchtasi uch xil narsa:

1. Sug'urta mukofoti: sug'urtalanuvchi sug'urtachiga himoya uchun to'laydigan haq. Buxgalteriyada aynan shu summa xarajat bo'ladi.
2. Sug'urta summasi: shartnomada yozilgan, sug'urtachi javobgarligining chegarasi.
3. Sug'urta tovoni: sug'urta hodisasi ro'y berganda shartnoma shartlari asosida sug'urtachi to'laydigan pul.

Misol: "Farg'ona meva" sovutgichli omborini 500 mln so'm sug'urta summasiga sug'urtaladi va yiliga 5 mln so'm mukofot to'laydi. Yong'inda 120 mln so'mlik zarar ko'rildi. Tovon zarar miqdori va shartnoma shartlariga qarab hisoblanadi, sug'urta summasidan esa oshmaydi. Shartnomani imzolashdan oldin qaysi hodisalar qoplanishi va qanday hollarda tovon to'lanmasligini albatta o'qing.

21-son BHMS buni to'g'ridan-to'g'ri aytadi: 6500 schyotlari bo'yicha analitik hisob sug'urtachilar va alohida sug'urta shartnomalari bo'yicha yuritiladi (279-band). Ya'ni 6510 ning bitta umumiy qoldig'i yetmaydi, har bir sug'urtachi va har bir shartnoma bo'yicha alohida qator kerak.

277-bandga ko'ra 6510 tashkilot mulki va xodimlarini sug'urtalash bo'yicha qarzlar uchun ishlatiladi. Shuning uchun mulk sug'urtasi va xodimlar sug'urtasi ham alohida shartnomalar sifatida analitikada ko'rinishi kerak.

Misol: "Yangiyer avto" da 6510 jami 9 mln so'm kredit qoldiq ko'rsatyapti. Analitikada: A sug'urtachi, avtomobillar shartnomasi 5 mln; B sug'urtachi, bino shartnomasi 4 mln; C sug'urtachi bo'yicha qarz yo'q. Har oy sug'urtachilar bilan solishtirma dalolatnoma tuzilsa, qaysi shartnoma bo'yicha qarz qolgani darhol ko'rinadi.