Savol-javob: bank

Faqat stavkani solishtirish yetmaydi. Eskisini yopib yangisini olish (qayta kreditlash) uchun komissiya va muddatidan oldin yopish xarajatlari ham bor. To'g'ri savol: stavkadagi tejam shu xarajatlarni necha oyda qoplaydi?

Hisoblash tartibi: 1. Eski kreditning qolgan qoldig'i va qolgan muddatida to'lanadigan jami summani hisoblang. 2. Yangi kredit bo'yicha xuddi shu muddatga to'lanadigan jami summani hisoblang. 3. Ikkalasining farqidan bir martalik xarajatlarni (kredit uchun komissiya, muddatidan oldin yopish haqi, baholash, sug'urta va boshqalar) ayiring. 4. Bir martalik xarajat ÷ oylik to'lovdagi tejam = qoplanish muddati.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). «Qorasuv non» MChJning eski krediti: qoldiq 150 mln so'm, qolgan muddat 12 oy, yillik 28%, teng to'lovli (annuitet). Yangi bank: yillik 24%, 12 oy, annuitet; kredit berish komissiyasi — 150 mln so'mning 1,5%. Eski bank muddatidan oldin yopish uchun 1 mln so'm oladi (shartli). Python bilan tekshirilgan hisob:

Foiz bo'yicha tejam: 173,71 − 170,21 ≈ 3,50 mln so'm (oyiga ≈ 0,292 mln). Bir martalik xarajat: 150 × 0,015 + 1,0 = 3,25 mln so'm. Sof tejam: 3,50 − 3,25 ≈ 0,25 mln so'm. Qoplanish muddati: 3,25 ÷ 0,292 ≈ 11,1 oy, ya'ni deyarli butun muddat shu xarajatga ketadi.

Xulosa: 4 foiz punkt farq katta ko'rinsa ham, qoldiq muddati qisqa bo'lsa tejam xarajatga yeyiladi. Qolgan muddat uzun bo'lsa yoki komissiya past bo'lsa, natija boshqacha: masalan, komissiya bo'lmasa va eski bank jarima olmasa, tejam 3,50 mln so'm bo'lardi. Shu uchun har bir taklif uchun alohida hisoblang.

Buxgalteriya yozuvlari (21-son BHMS, 296-band): yangi kredit tushdi — Dt 5110 – Kt 6810 (1-qator «Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar olinishi»); eski kreditni yopish (eski kredit ham qisqa muddatli deb olindi) — Dt 6810 – Kt 5110 (4-qator «Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar qaytarilishi»). 21-son BHMS 291-bandiga ko'ra 6810 schyoti qisqa muddatli (12 oy muddatgacha) kreditlar uchun; yangi kredit muddati 12 oy bo'lgani uchun misolda shu schyot olindi. Muddati uzunroq kredit uzoq muddatli kreditlar schyotida yuritiladi. Komissiya va muddatidan oldin yopish haqining hisobi shartnoma mazmuniga bog'liq va bu yerda ko'rilmagan.

Eslatma: oddiy hisobda pulning vaqt qiymati hisobga olinmagan. Real hayotda ikkala bankning to'lov grafigi, foizni hisoblash usuli (qoldiqqa kunlik hisob, yil 360 yoki 365 kun) va qo'shimcha shartlarni (kovenantlar, garov) shartnomadan o'qing. Stavkani solishtirishda faqat «yillik foiz» emas, barcha to'lovlarni qo'shib hisoblang.

Manba: 21-son BHMS, 291- va 296-bandlar (296-bandda 1 va 4-qatorlar); annuitet to'lovi formulasi (umumiy moliyaviy hisob). Misol muallif tomonidan tuzilgan.

Buni hal qilish uchun faqat bank komissiyasini emas, naqd berishning yashirin xarajatlarini ham hisoblash kerak. Naqd to'lovda pul bankdan olinadi, tashiladi, kassada saqlanadi, sanaladi va har bir xodimga qaydnoma bo'yicha beriladi. Bularning har biri vaqt, pul va xavf talab qiladi.

Bank tariflari va shartlari har xil bo'ladi, shuning uchun quyidagi hisobni o'z bankingiz tarifi bilan qayta bajaring.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oqtepa mebel» da 40 xodim ishlaydi, oylik ish haqi fondi (qo'lga beriladigan summa) 240 mln so'm.

Bu shartlarda kartaga o'tkazish oyiga taxminan 1,7 mln so'm arzon. Bundan tashqari, jadvalga sig'maydigan foydalar bor:

1. Xavf kamayadi: kassada katta naqd pul saqlanmaydi, uni tashishda yo'qotish yoki o'g'irlanish xavfi bo'lmaydi.
2. Xato kamayadi: naqd sanashdagi kamomad va ortiqcha berilgan summalar bo'yicha nizolar yo'qoladi.
3. Iz qoladi: har bir to'lov bank ko'chirmasida ko'rinadi, bu ichki nazorat va tekshiruvlar uchun qulay.
4. Xodimlarga qulay: maosh belgilangan kuni kartaga tushadi, ish vaqtida navbatda turish kerak bo'lmaydi.

Bank bilan kelishishda so'raladigan savollar:

1. Komissiya kim hisobidan: korxonami yoki xodimmi? Xodimlar uchun kartani ochish, yillik xizmat va naqd yechish narxi qancha?
2. Xodimlar soni yoki aylanma ma'lum darajadan oshsa, komissiya kamayadimi yoki bekor bo'ladimi?
3. Maosh qachon xodim kartasiga tushadi: shu kunimi yoki ertasigami?
4. Ro'yxatni yuborish qanday: bank dasturi orqalimi, buxgalteriya dasturidan fayl yuklash mumkinmi?

Ba'zi xodimlar uchun naqd pul qulayroq bo'lishi mumkin. Ularga kartadan qanday yechish va qayerda to'lash mumkinligini oldindan tushuntiring.

Bu xavfli tanlov. Moliyada oddiy qoida bor: aktiv qancha muddat pul olib kelsa, uni moliyalashtiradigan qarz muddati ham shunga yaqin bo'lsin. Uskuna pulni bir necha yil davomida asta-sekin qaytaradi, 1 yillik kredit esa bir yil ichida to'liq yopilishi kerak. Farqni korxona boshqa joydan topishi kerak bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sharq tikuv» 600 mln so'mlik tikuv liniyasini oladi. Liniya oyiga 25 mln so'm, yiliga 300 mln so'm sof pul tushumi beradi. Ikki variant, ikkalasida ham asosiy qarz teng ulushlarda (differensial usulda) qaytariladi:

Ha, qisqa kredit bo'yicha foiz summasi ancha kam. Lekin birinchi yilda korxona liniya bergan puldan tashqari yana 365 mln so'm topishi kerak. Bu pul aylanma mablag'dan olinadi: xom ashyo xaridi, ish haqi, soliqlar uchun pul yetmay qolishi mumkin.

Ko'pincha korxonalar bu muammoni «yil oxirida yangi kredit olib eskisini yopamiz» deb hal qilmoqchi bo'ladi. Bu esa qayta moliyalash xavfi: bir yildan keyin bank yangi kredit bermasligi, foizni oshirishi yoki qo'shimcha garov so'rashi mumkin. Shu paytda korxona majburan qimmat yechimlarga rozi bo'ladi.

Qisqa muddatli kredit qachon o'rinli:

1. Aylanma mablag'lar uchun: xom ashyo olib, mahsulot qilib, bir necha oyda sotiladigan bo'lsa.
2. Mavsumiy ehtiyoj uchun: masalan, mavsum oldidan tovar zaxirasini oshirishga.
3. Tushum aniq kutilayotgan qisqa uzilishni yopish uchun.

Bir necha yil xizmat qiladigan aktiv uchun esa (bu misolda tikuv liniyasi) kredit muddatini aktivdan keladigan pul oqimi bilan solishtiring: oylik to'lov oylik tushumdan oshmasin.

Ikkalasida ham olingan pul qaytariladi. Farq limitda: qaytarilgan summani yana qayta olish mumkinmi yoki yo'qmi.

• Qayta tiklanmaydigan (norevolver) liniyada jami olingan summa limitdan oshmaydi. 200 mln olib, keyin 150 mln qaytarsangiz ham, endi faqat 100 mln olishingiz mumkin: limit qaytarilgan summa bilan tiklanmaydi.
• Qayta tiklanadigan (revolver) liniyada esa limit qarz qoldig'iga qo'yiladi. Qaytargan pulingiz yana limitga qo'shiladi va uni qayta olish mumkin.

Aniq shartlar har bir bankda va har bir shartnomada o'zicha bo'ladi, shuning uchun limit qanday tiklanishini shartnomadan tekshiring.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Gulzor ulgurji» ga 300 mln so'mlik liniya ochildi:

Qayta tiklanmaydigan liniyada aprel oyida korxona 80 mln so'mni boshqa joydan topishi kerak bo'ladi. Qayta tiklanadigan liniyada esa yil davomida bir necha marta olib-qaytarish mumkin.

Qaysi biri qachon mos:

1. Qayta tiklanmaydigan liniya — bir martalik loyihaga: masalan, qurilish yoki uskunani bosqichma-bosqich to'lash. Pul bosqichlarda olinadi, lekin qayta olish kerak bo'lmaydi.
2. Qayta tiklanadigan liniya — aylanma mablag' uchun: tovar olib, sotib, pulni qaytarib, yana tovar olinadigan savdo yoki mavsumiy biznesga.

Shartnomada ko'riladigan savollar:

1. Foydalanilmagan limit uchun komissiya bormi va qanday hisoblanadi?
2. Har bir olish uchun alohida ariza va hujjat kerakmi?
3. Liniya muddati tugaganda qoldiq qanday qaytariladi?
4. Bank qanday hollarda limitni kamaytirishi yoki to'xtatishi mumkin?

Moslashuvchanroq variant qimmatroq bo'lishi mumkin, shuning uchun foiz va komissiyalarni ham solishtiring.

Imkon qadar erta, to'lov kechikmasdan oldin. Kechikish boshlangach shartnomada nazarda tutilgan penya hisoblanishi, kredit tarixi buzilishi mumkin va bank bilan muzokara qiyinlashadi. Muammoni oldindan aytgan mijozga bank kreditni qayta tuzish (restrukturizatsiya) taklif qilishi mumkin, lekin bu bankning qarori, majburiyati emas.

Bankka quyidagilarni tayyorlab boring:

1. Muammoning sababi va qachongacha davom etishi: xaridor bilan yozishmalar, uning to'lov majburiyati.
2. Keyingi oylar uchun pul oqimi prognozi: qachon va qancha pul kirishi, qancha chiqishi.
3. Aniq taklif: qaysi variant korxonaga to'g'ri kelishi va nega.

Bank bilan muhokama qilinishi mumkin bo'lgan variantlar:

• kredit muddatini uzaytirish: oylik to'lov kamayadi, lekin jami foiz oshadi;
• vaqtincha faqat foiz to'lash, asosiy qarzni keyinga surish;
• to'lov kalendarini tushum mavsumiga moslash;
• garovning bir qismini sotib qarzni kamaytirish.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ohangaron qurilish» ning qolgan qarzi 240 mln so'm, yana 12 oy, yillik 24%, annuitet to'lov:

Uch oylik qiyinchilik uchun jadvaldagi oxirgi variant (3 oy faqat foiz) ko'proq mos: dastlabki oylarda to'lov 4,8 mln so'mga tushadi, jami foiz esa muddatni ikki baravar uzaytirgandagidan ancha kam. Muddatni uzaytirish esa uzoq davom etadigan muammo bo'lsa mos.

Restrukturizatsiya shartnomasini imzolashdan oldin tekshiring: yangi foiz stavkasi, qo'shimcha komissiya, garov va kafillik shartlari o'zgaradimi. Muammo hal bo'lgach, ortiqcha pul paydo bo'lsa, qarzni muddatidan oldin qaytarish imkoniyati saqlanib qolganini ham so'rang.

Ikkalasi ham bir maqsadga xizmat qiladi: buyurtmachi siz shartnomani bajarmasangiz zararini qoplay olishiga ishonch hosil qiladi. Lekin korxona uchun narxi har xil.

1. Pulni o'tkazish. Pul ta'minot muddati davomida bog'lanib qoladi. Uning narxi — shu pul bilan topilishi mumkin bo'lgan daromad yoki uning o'rniga olinadigan kredit foizi. Bu alternativ xarajat deyiladi.
2. Bank kafolati. Bank buyurtmachiga «mijozimiz bajarmasa, belgilangan summagacha men to'layman» deb yozma majburiyat beradi. Korxona bankka komissiya to'laydi. Bank buning uchun garov yoki pulning bir qismini blokirovka qilishni talab qilishi mumkin, bu esa narxni o'zgartiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Mehnat yo'li» MChJ 6 oylik shartnoma uchun 100 mln so'm ta'minot berishi kerak.

Bu shartlarda kafolat 7–10 mln so'm arzon. Bundan tashqari, aylanma mablag' bo'shab qoladi va xom ashyo xaridiga ishlatiladi.

Kafolat qimmatga tushishi mumkin bo'lgan holatlar:

1. Bank kafolat summasining katta qismini hisob raqamingizda blokirovka qilsa: unda pul baribir bog'lanadi, ustiga komissiya ham to'lanadi.
2. Kafolat muddati qisqa va komissiya minimal summaga ega bo'lsa.
3. Ishonchli garov yo'q bo'lsa va bank qo'shimcha xarajatli garov baholash yoki sug'urtani talab qilsa.

Yana bir farq: pul o'tkazilgan bo'lsa, uni qaytarib olish buyurtmachining harakatiga bog'liq; kafolat esa unda yozilgan muddat tugashi bilan amal qilmay qoladi (aniq shartini kafolat matnidan o'qing). Shartnomani bajarmasangiz, ikkala holda ham zarar sizga tushadi: kafolat bo'yicha to'lagan bank keyin bu summani sizdan talab qiladi.

Faktoringda korxona xaridordan olinadigan pulni (debitorlik qarzini) bankka beradi va to'lov muddati kelishini kutmasdan pul oladi. Xarajat odatda ikki qismdan iborat: summaga nisbatan bir martalik komissiya va bank oldindan bergan pulga hisoblanadigan foiz. Solishtirish uchun ikkalasini qo'shib, yillik stavkaga aylantirish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Yangiyo'l kabel» MChJ xaridorga 200 mln so'mlik tovar jo'natdi, to'lov 60 kundan keyin. Faktoring shartlari: oldindan 85%, komissiya hisob-faktura summasining 1,5%, oldindan berilgan pulga yillik 24% foiz.

E'lon qilingan foiz 24% bo'lsa ham, komissiya bilan birga pul bizga yillik qariyb 34,7% ga tushmoqda. Komissiya qisqa muddatga bo'lingani uchun yillik hisobda keskin oshadi.

Qaror uchun savollar:

1. Shu pulni boshqa yo'l bilan arzonroq topish mumkinmi: kredit liniyasi, overdraft, xaridorga erta to'lov uchun chegirma?
2. 60 kun kutganimizda nima yo'qotamiz? Agar pul yetishmasligi sababli xom ashyo ololmay, buyurtmani bajarolmasak, faktoring qimmat bo'lsa ham o'zini oqlashi mumkin.
3. Xaridor to'lamasa, kim javob beradi? Agar bank pulni sizdan qaytarib talab qila olsa (regressli faktoring), xavf sizda qoladi. Regressiz faktoringda xavf bankka o'tadi, bank esa bu xavf uchun qo'shimcha haq olishi mumkin.

Shartnomani imzolashdan oldin bankdan barcha to'lovlarni (komissiya, foiz, qo'shimcha haqlar) bitta jadvalda yozma so'rang va yuqoridagi hisobni shu raqamlar bilan qiling.

Bitta bank bilan ishlash qulay: bitta mijoz-bank dasturi, bitta ko'chirma, bitta tarif. Lekin bunda barcha pul harakati bitta «quvur» orqali o'tadi. Shu bankning dasturida nosozlik bo'lsa yoki hisob raqam bo'yicha operatsiyalar biror sababga ko'ra vaqtincha to'xtasa, korxona to'lov qila olmaydi va tushum qabul qilolmay qoladi. Ikkinchi hisob raqam — shu xavfga qarshi zaxira yo'l.

Qarorni his bilan emas, ikki raqamni solishtirib qabul qilish mumkin: ikkinchi hisobning yillik xarajati va asosiy bank ishlamay qolgan bir kunlik yo'qotish.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Shovot gilam» do'konlar tarmog'ida karta orqali kunlik tushum 25 mln so'm, yalpi foyda tushumning 20% i.

Agar asosiy bank orqali to'lovlar yiliga yarim kundan ko'proq to'xtab qolishi mumkin bo'lsa, ikkinchi hisob o'zini oqlaydi. Bunga ish haqi kechikishi, yetkazib beruvchiga to'lov kechikkani uchun shartnomaviy penya va mijozlar ishonchini yo'qotish qo'shilsa, zaxira yo'l yanada qimmatli bo'ladi.

Muhim shart: ikkinchi hisob faqat ochib qo'yilgani uchun yordam bermaydi. Zaxira haqiqatan ishlashi uchun:

1. Ikkinchi bank orqali ham karta to'lovini qabul qilish imkoniyati bo'lsin, aks holda asosiy bank to'xtaganda tushum baribir yo'qoladi.
2. Unda kamida bir necha kunlik majburiy to'lovlarga yetadigan qoldiq tursin.
3. Asosiy yetkazib beruvchilar va xodimlar shartnomalarida ikkinchi hisob rekvizitlari ham ma'lum bo'lsin yoki ularni tez almashtirish tartibi tayyor bo'lsin.
4. Yiliga bir-ikki marta ikkinchi hisobdan sinov to'lovi qilib, mijoz-bank dasturiga kirish va imzo kalitlari ishlashini tekshiring.

Ikki bank bilan ishlashning qo'shimcha foydasi ham bor: kredit, tarif va valyuta ayirboshlash shartlarini solishtirish va yaxshiroq taklif so'rash osonlashadi.

Bor, uni omonat «zinapoyasi» deyishadi. Pul bir necha teng qismga bo'linadi va har xil muddatli omonatlarga qo'yiladi. Har bir qism muddati tugaganda u uzoq muddatli omonatga qayta qo'yiladi. Natijada bir yildan keyin barcha pul eng baland foizli omonatlarda turadi, lekin har bir necha oyda bir qismi bo'shab turadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli stavkalar). «Bo'ka sut» MChJ 300 mln so'mni to'rt qismga, har biri 75 mln dan bo'ladi. Shartli yillik stavkalar: 3 oy — 14%, 6 oy — 16%, 9 oy — 17,5%, 12 oy — 19%. Muddati tugagan qism 12 oylikka qayta qo'yiladi. Foiz oddiy usulda, muddatga mutanosib hisoblangan.

Hammasi birdaniga 12 oylikka qo'yilsa: 300 × 19% = 57 mln so'm. Zinapoya birinchi yilda taxminan 2,9 mln so'm kam foiz beradi. Bu moslashuvchanlik narxi: har 3 oyda 75 mln so'm muddatidan oldin yechish jarimasisiz qo'lga keladi. Ikkinchi yildan boshlab barcha qismlar 12 oylikda turadi va farq deyarli yo'qoladi.

Nimaga e'tibor berish kerak:

1. Muddatidan oldin yechish shartlarini oldindan o'qing: shoshilinch kerak bo'lsa, eng yaqin muddati tugaydigan qismni yechish arzonroq.
2. Qismlar soni va oraliqni o'z to'lov kalendaringizga moslang: yirik to'lovlar (soliq, ijara, xom ashyo) qachon bo'lishini bilsangiz, shu sanalarga to'g'ri keladigan muddatlarni tanlang.
3. Stavkalar o'zgarishi mumkin: qayta qo'yish paytidagi stavka boshqa bo'ladi, shuning uchun bu hisobni har gal yangilang.

Bunday tanlovni «muvozanat nuqtasi» bilan hal qilish qulay: oyiga nechta to'lovda ikkala tarif bir xil turadi?

Paketsiz tarif: 90 000 + 12 000 × to'lovlar soni. Paket: 450 000 (30 tagacha).

90 000 + 12 000 × n = 450 000 → n = 30. Demak, oyiga 30 tadan kam to'lov bo'lsa paketsiz tarif arzon, 30 tadan ko'p bo'lsa paket arzon. Lekin bitta o'rtacha oyga qarab xulosa chiqarish xato, chunki to'lovlar soni oyma-oy o'zgaradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qamashi mebel» MChJning so'nggi 6 oydagi to'lov topshiriqnomalari soni: 18, 25, 34, 41, 22, 29.

Faqat ikki oyda paket arzonroq bo'ldi, 6 oyda esa paketsiz tarif 282 ming so'm tejadi. O'rtacha to'lovlar soni 169 : 6 ≈ 28 ta, bu muvozanat nuqtasidan biroz past.

Tanlashdan oldin tekshiring:

1. Kelasi oylarda to'lovlar soni o'zgaradimi? Yangi yetkazib beruvchilar, ish haqini kartaga o'tkazish yoki yangi filial to'lovlar sonini oshirishi mumkin.
2. Ikkala tarif tarkibini to'liq o'qing: to'lovlardan boshqa xizmatlar ham turlicha narxlangan bo'lishi mumkin. Sizga kerak bo'lgan har bir xizmatni solishtirishga qo'shing.
3. To'lovlarni birlashtirish mumkinmi: bir yetkazib beruvchiga oyiga bir necha marta emas, bir marta to'lash to'lovlar sonini kamaytiradi.

Bank xizmatlari uchun to'lovlar buxgalteriyada 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar» schyotida aks ettiriladi (21-son BHMS, 410-band), shuning uchun tejalgan summa to'g'ridan-to'g'ri davr xarajatlarini kamaytiradi.

Bunday shartlar kovenantlar deyiladi. Bank kredit berib bo'lgach ham korxona holati yomonlashmasligini kuzatishni xohlaydi: kovenantlar ana shu nazorat vositasi. Ular ikki turga bo'linadi:

• moliyaviy kovenantlar — raqam bilan o'lchanadi (sizning shartnomangizdagi «qarz va EBITDA nisbati» shunday kovenant);
• harakatga oid kovenantlar — korxona bank roziligisiz qilmasligi yoki albatta qilishi kerak bo'lgan ishlar (sizdagi dividend sharti shunday kovenant).

Sizga tegishli kovenantlarning to'liq ro'yxati faqat kredit shartnomasining o'zida bo'ladi.

Shart buzilsa nima bo'lishi — kredit qaytarilishini muddatidan oldin talab qilish, foizni oshirish yoki boshqa choralar — aynan shartnomaning o'zida yoziladi. Shuning uchun kovenant bo'limini imzolashdan oldin ham, keyin ham diqqat bilan o'qish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Parkent shisha» MChJning jami qarzi 900 mln so'm, yillik EBITDA 330 mln so'm.

Yangi qarz bilan shartni saqlash uchun EBITDA kamida 1 100 : 3 ≈ 366,7 mln so'm bo'lishi kerak.

Kuzatish tartibi:

1. Har chorak oxirida kovenant ko'rsatkichlarini bank qanday hisoblasa, xuddi shunday hisoblang: «qarz» ga nimalar kiradi (lizing, boshqa kreditlar), EBITDA qanday davr uchun olinadi — shartnomadagi ta'rifga qarang.
2. Ko'rsatkich chegaraga yaqinlashsa, yangi qarz yoki katta xarajatdan oldin bank bilan gaplashing. Oldindan so'ralgan rozilik, shart buzilgandan keyingi tushuntirishdan ancha oson.
3. Harakatga oid kovenantlar ro'yxatini buxgalteriya va rahbariyat uchun alohida eslatma qilib qo'ying: dividend to'g'risidagi qarorni ta'sischilar qabul qiladi, ular ham bu shartdan xabardor bo'lishi kerak.

Odatda muddatni qisqartirish ko'proq tejaydi. Sabab oddiy: oylik to'lov o'zgarmasa, har oy asosiy qarz tezroq kamayadi va foiz hisoblanadigan qoldiq tezroq tugaydi. To'lov kamaytirilsa, qolgan qarz eski muddatga cho'zilib, unga foiz uzoqroq hisoblanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chorvoq mebel» MChJ 360 mln so'm kreditni 36 oyga oldi, foiz shartli oyiga 2%, to'lov annuitet: oyiga ≈ 14 123 827 so'm. 12 oydan keyin qarz qoldig'i ≈ 267 137 012 so'm. Korxona shu payt qo'shimcha 100 mln so'm to'laydi va qoldiq ≈ 167 137 012 so'mga tushadi.

Hisob formulasi: A variantda yangi to'lov = 167 137 012 × 0,02 : (1 − 1,02^(−24)). B variantda eski to'lov bilan qarz 13 to'liq oyda va 14-oydagi kichik to'lovda yopiladi.

Tejash: A variantda ≈ 26,9 mln, B variantda ≈ 46,3 mln so'm. Farq ≈ 19,4 mln so'm B foydasiga.

Qachon A variant baribir to'g'ri:

• korxonaning oylik pul oqimi tang va kichikroq to'lov kassada zaxira qoldiradi;
• kelgusi oylarda katta to'lovlar (mavsumiy xarid, soliq) kutilyapti.

Amaliy maslahatlar:

1. Muddatidan oldin to'lash shartlarini shartnomadan o'qing: komissiya bormi, oldindan xabar berish kerakmi, qaysi sanadan hisoblanadi.
2. Bankdan ikkala variant bo'yicha yangi to'lov jadvalini yozma oling va jami foizni solishtiring.
3. Bo'sh pulni kreditga berishdan oldin o'ylang: u biznesda kredit foizidan yuqori daromad keltira olsa, kreditni yopishga shoshilmaslik mumkin.

Bunday kreditda asosiy qarz butun muddat davomida kamaymaydi, shuning uchun foiz har oy to'liq summaga hisoblanadi. Natijada jami foiz uchala variant ichida eng katta bo'ladi. Uning afzalligi — oylik to'lov eng kichik va pul muddat oxirigacha korxonada ishlaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Kredit 300 mln so'm, muddat 24 oy, foiz shartli yillik 24% (oyiga 2%).

Annuitet to'lovi formula bilan hisoblangan: 300 000 000 × 0,02 : (1 − 1,02^(−24)).

Demak birinchi variant annuitetdan taxminan 63,3 mln, differensialdan 69 mln so'm qimmat. Bu farq — asosiy qarzni uzoqroq ushlab turganingiz uchun to'lov.

Qachon bu variant o'zini oqlaydi:

• kredit hisobidan olingan narsa muddat oxirida katta pul keltiradi (qurilib sotiladigan obyekt, mavsum oxirida sotiladigan tovar);
• bo'shagan pulni foizdan yuqori daromad bilan aylantira olasiz.

Asosiy xavf — oxirgi oy. 300 mln so'mni bir kunda topish kerak. Agar o'sha paytda pul bo'lmasa, yangi kredit bilan eskisini yopishga majbur bo'lasiz va shartlar yomonroq bo'lishi mumkin.

Amaliy maslahat: bu variantni tanlasangiz, birinchi oydan alohida jamg'arma oching va asosiy qarz uchun har oy pul yig'ib boring. Shunda oxirgi to'lov kutilmagan zarba bo'lmaydi.

Yo'q, bu so'm kursi qancha o'zgarishiga bog'liq. Dollar kreditini dollarda qaytarasiz, daromadingiz esa so'mda bo'lsa, so'm kursi tushganda qarzingiz so'mda oshib ketadi. Shuning uchun ikki variantni «muvozanat kursi» orqali solishtirish kerak: dollar kreditining so'mdagi narxi so'm kreditining narxiga teng bo'ladigan kurs.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Muddat 1 yil, foiz va qarz yil oxirida bir yo'la qaytariladi. So'm krediti shartli yillik 24%, dollar krediti shartli yillik 10%, bugungi kurs shartli 1 dollar = 12 000 so'm.

Yil oxiridagi kurs bo'yicha natija:

Demak bu shartlarda dollar kursi yil davomida taxminan 12,7% dan ko'proq oshsa (ya'ni so'm taxminan 11,3% dan ko'proq arzonlashsa), dollar krediti qimmatga tushadi.

Kimga dollar krediti xavfi kamroq: daromadi ham dollarda bo'lgan korxonaga (masalan, eksportchi). Uning tushumi kurs bilan birga oshadi va qarz o'sishini o'zi qoplaydi. Daromadi faqat so'mda bo'lgan korxona esa kurs xavfini to'liq o'zi ko'taradi.

Yana bir jihat: valyutadagi kredit chet el valyutasidagi monetar modda hisoblanadi (22-son BHMS, 9-band), monetar moddalar esa har oyda hisobot oyining oxirgi sanasidagi Markaziy bank kursi bo'yicha qayta baholanadi (8-band) va kurs farqi moliyaviy faoliyatdan olingan daromad yoki xarajat sifatida moliyaviy natijada hisobga olinadi (11-band). Shuning uchun foyda yil davomida faqat kurs tufayli ham sakrashi mumkin.

Korporativ karta bilan qilingan xaridlar hisobdor summa kabi yuritiladi. 21-son BHMSning 183-bandiga ko'ra 4230 «Umumxo'jalik xarajatlari uchun berilgan bo'naklar» schyotida umumxo'jalik ehtiyojlari uchun kichik inventar va jihozlarni naqd pulga, «shuningdek, korporativ bank kartalaridan foydalangan holda sotib olish uchun berilgan bo'naklar» aks ettiriladi. Bu bo'naklar bo'yicha analitik hisob har bir berilgan bo'nak bo'yicha yuritiladi (184-band).

Tartib: karta bilan to'lov bank ko'chirmasida ko'ringanda summa bankdagi hisobvaraqdan 4230 ga o'tadi. Keyin xodim cheklar bilan bo'nak hisobotini topshiradi va xarid qilingan narsa turiga qarab tegishli schyotga o'tkaziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Navro'z dizayn» MChJ ofis menejeri oy davomida karta bilan stol chiroqlari 1 800 000 so'm, elektr uzaytirgichlar 600 000 so'm va hujjatlarni bankka olib borish uchun taksi 350 000 so'm to'ladi (summalar yakuniy, misolda QQS masalasi ko'rilmaydi).

Bo'nak hisoboti tasdiqlangach, 4230 da qoldiq qolmaydi: 2 750 000 − 2 400 000 − 350 000 = 0.

Agar biror to'lov xato o'tib, sotuvchi pulni kartaga qaytarsa, qaytgan summa bankdagi hisobvaraqqa kirim qilinadi va 4230 kreditlanadi (185-band, 7-qator).

Amaliy maslahatlar:

1. Karta egasi uchun ichki tartib yozing: nima uchun to'lash mumkin, oylik limit, cheklarni qachongacha topshirish.
2. Har oy bank ko'chirmasidagi karta to'lovlarini bo'nak hisobotidagi cheklar bilan bittama-bitta solishtiring. Chek bilan tasdiqlanmagan to'lov 4230 da qoldiq bo'lib qoladi va darhol ko'zga tashlanadi.

Yo'q. Imtiyozli davr to'lovni keyinga suradi, lekin qarzni arzonlashtirmaydi. Asosiy qarz 6 oy kamaymagani uchun foiz shu davrda to'liq summaga hisoblanadi va jami foiz odatda ko'payadi. Imtiyozli davrda foizning o'zi bilan nima bo'lishi shartnomada yoziladi: u har oy to'lanishi yoki qarzga qo'shilishi (kapitallashuvi) mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Kredit 240 mln so'm, muddat 36 oy, foiz shartli yillik 24% (oyiga 2%), asosiy qarz teng ulushlarda (differensial) qaytariladi.

C variantda 6 oydan keyin qarz 240 000 000 × 1,02^6 ≈ 270 278 981 so'mga yetadi va keyingi 30 oy shu summaga foiz hisoblanadi. Oylik asosiy qarz to'lovi B variantda 8 000 000, C variantda taxminan 9 009 299 so'm.

Xulosa: B variant A dan 14,4 mln, C variant esa 25,3 mln so'm qimmat.

Qachon imtiyozli davr baribir to'g'ri tanlov:

• kredit hisobidan qurilayotgan sex yoki o'rnatilayotgan liniya darhol daromad bermaydi;
• birinchi oylarda pul yetishmasligi kredit to'lovini kechiktirishga va penyaga olib kelishi mumkin.

Amaliy maslahat: imtiyozli davrni loyihaning haqiqiy ishga tushish muddatiga moslang. Ortiqcha uzun imtiyoz jami foizni oshiradi, juda qisqasi esa birinchi to'lovlarni og'irlashtiradi.

Annuitet to'lovi ichida ikki xil narsa bor: oy uchun hisoblangan foiz va asosiy qarzning qaytarilgan qismi. Ular turli schyotlarga yoziladi. Foiz xarajat bo'lib, 9610 «Foizlar ko'rinishidagi xarajatlar»ga 6920 «Hisoblangan foizlar» orqali o'tadi (21-son BHMS, 299 va 423-bandlar). Asosiy qarz qismi xarajat emas, u faqat 6810 dagi majburiyatni kamaytiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Zarbdor non» MChJ 12 000 000 so'mni 12 oyga oldi, foiz oyiga 2% (yillik 24% : 12). Annuitet to'lovi: 12 000 000 × 0,02 : (1 − 1,02^−12) ≈ 1 134 715 so'm.

Birinchi oy yozuvlari:

E'tibor bering: har oy foiz kamayib, asosiy qarz qismi ko'payib boradi, shuning uchun bo'linishni har oy qoldiqdan qayta hisoblang yoki bankdan to'lov jadvalini oling. Butun 1 134 715 so'mni xarajatga yozsangiz, 12 oy davomida xarajat asosiy qarz summasiga, ya'ni 12 000 000 so'mga oshirib ko'rsatiladi, 6810 esa yopilmay qoladi.

Yo'q. 9610 faqat foizlar ko'rinishidagi xarajatlar uchun (21-son BHMS, 423-band). Penya esa shartnoma majburiyatini buzganlik uchun javobgarlik: 410-bandga ko'ra jarimalar va penyalar 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar»da aks ettiriladi. Tan olingan penya bo'yicha qarz 6960 «Da'volar bo'yicha to'lovlar»da yuritiladi (303-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Mirishkor agro» MChJ 30 000 000 so'mlik oylik to'lovni 12 kun kechiktirdi. Kredit shartnomasida penya kechiktirilgan summaning kuniga 0,1 foizi (shartli shart). Penya: 30 000 000 × 0,1% × 12 = 360 000 so'm.

Nega farqlash muhim: moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda kredit foizi moliyaviy faoliyat xarajati, penya esa operatsion xarajat sifatida ko'rinadi. Ularni aralashtirsangiz, kreditning haqiqiy narxi buzilib ko'rinadi.

Amaliy hisob: 360 000 so'm 12 kunga to'g'ri keladi. Agar shu 30 000 000 so'mni bir necha kunga overdraft yoki boshqa manbadan topish arzonroq bo'lsa, penyadan ko'ra o'sha yo'l foydaliroq. To'lovga pul yetmasligi oldindan ko'rinsa, bank bilan muddatni oldindan kelishish penyadan qochishning eng oddiy usuli.

Terminal orqali to'langan pul shu zahoti hisob raqamga tushmaydi: bir kun «yo'lda» bo'ladi. 21-son BHMSning 238-bandiga ko'ra saqlash joyidan chiqqan, lekin mo'ljallangan joyga yetmagan pul mablag'lari, jumladan pul o'tkazmalari 5710 «Yo'ldagi pul mablag' (o'tkazma)lari»da hisobga olinadi. Bank komissiyasi bank xizmati to'lovi bo'lib, 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar»da aks ettiriladi (410-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bodomgul» do'koni bir kunda kartalar orqali 25 000 000 so'mlik tovar sotdi (soddalik uchun QQS ko'rsatilmaydi). Bank bilan shartnomada komissiya tushumning 1,2 foizi (shartli shart): 25 000 000 × 1,2% = 300 000 so'm. Hisob raqamga 24 700 000 so'm tushadi.

Komissiya ushlab qolinganda 6990 dagi qarz va 5710 dagi 300 000 so'mlik qoldiqni qanday yopishni hisob siyosatida belgilang. Shundan keyin 5710 nolga yopiladi, daromad esa to'liq 25 000 000 so'mda qoladi. Komissiyani tushumdan ayirib, 9020 ga 24 700 000 so'm yozish xato: daromad kamayib, bank xarajati esa ko'rinmay qoladi.

Nazorat uchun: oy oxirida 5710 qoldig'i faqat oxirgi kun(lar)ning hali tushmagan tushumiga teng bo'lishi kerak. Undan katta qoldiq bank o'tkazmagan yoki noto'g'ri yozilgan summa borligini bildiradi. Shu misolda oyiga 25 kun savdo bo'lsa, komissiya oyiga 7 500 000 so'mni tashkil qiladi: bank tarifini solishtirishda shu raqamga qarang.

Ha. Chet el valyutasidagi kredit va qarzlar monetar modda hisoblanadi (22-son BHMS, 9-band), monetar moddalar esa har oy hisobot oyining oxirgi sanasidagi va operatsiya sanasidagi Markaziy bank kursi bo'yicha qayta baholanadi (8-band). Kurs farqi moliyaviy faoliyat daromadi yoki xarajati sifatida tan olinadi (11-band). 21-son BHMSda salbiy farq 9620 «Valyutalar kurslari farqidan zararlar»ga (427-band, 3-qator), ijobiy farq 9540 «Valyutalar kurslari farqidan daromadlar»ga (421-band, 4-qator) yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; kurslar shartli, haqiqiy kurs emas). «Samarqand charm» MChJ 20 000 AQSh dollari kredit oldi.

Hisob-kitob: 20 000 × (12 650 − 12 500) = 3 000 000 so'm; 20 000 × (12 650 − 12 600) = 1 000 000 so'm.

Muhim tafsilot: kredit dollari hali 5210 valyuta hisobvarag'ida turgan bo'lsa, u ham monetar modda va shu kurs bilan qayta baholanadi. 1-oy oxirida 5210 bo'yicha 3 000 000 so'm ijobiy farq chiqadi va kreditdagi 3 000 000 so'm zararni yopadi. Dollar so'mga aylantirilib, sarflab bo'lingach esa bu «tabiiy himoya» yo'qoladi va kurs o'sishi to'g'ridan-to'g'ri zarar bo'lib qoladi.

Shuning uchun valyutada kredit olishdan oldin daromadingizning qancha qismi shu valyutada kelishini hisoblang: eksport tushumi bo'lmasa, kurs xavfi to'liq sizda qoladi.

Komissiya kreditning narxiga qo'shiladi, shuning uchun haqiqiy narx e'lon qilingan foizdan yuqori bo'ladi. Buxgalteriyada esa foiz va komissiya alohida yuritiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Farg'ona plast» MChJ 100 000 000 so'm kreditni 12 oyga oldi. Foiz yillik 20%, har oy to'lanadi, asosiy qarz muddat oxirida bir yo'la qaytariladi. Bir martalik komissiya: 100 000 000 × 2% = 2 000 000 so'm.

(Taxminiy hisob: foizning oyma-oy to'lanishi hisobga olinmagan.) Agar boshqa bank 21% foiz va komissiyasiz taklif qilsa, u 21 000 000 so'mga tushadi, ya'ni yuqoridagidan arzon, garchi e'lon qilingan foizi kattaroq bo'lsa ham.

Oylik foiz: 20 000 000 : 12 ≈ 1 666 667 so'm. Qaytariladigan qarz 100 000 000 so'm, shuning uchun 6810 da qarz shu summada bo'lishi kerak: hisob raqamga tushgan 98 000 000 so'mdan tashqari, ushlab qolingan 2 000 000 so'm ham kredit qarziga qo'shiladi.

Komissiyani qayerga yozish bo'yicha standartlarda ikki yondashuvga asos bor:

Birini hisob siyosatida tanlang va barcha kreditlarga izchil qo'llang. Komissiya puldan emas, kredit summasidan ushlab qolingani uchun uning kredit tomoni 6810 ga qanday yetib borishini ham hisob siyosatida aniq yozib qo'ying.

Maslahat: kredit takliflarini solishtirishda bankdan barcha to'lovlar (foiz, komissiyalar, majburiy xizmatlar) ro'yxatini yozma so'rang va yuqoridagidek bitta «haqiqiy narx» raqamiga keltiring.

Bu suzuvchi (o'zgaruvchan) stavka. Kredit foizi ikki qismdan iborat: o'zgarib turadigan bazaviy ko'rsatkich (bu yerda Markaziy bankning asosiy stavkasi) va bank qo'shadigan doimiy ustama (marja). Bazaviy ko'rsatkich o'zgarsa, shartnomada ko'rsatilgan sanadan boshlab kredit foizi ham shuncha o'zgaradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; asosiy stavka qiymatlari shartli, haqiqiy stavka emas). «Bekobod oyna» MChJning kredit qoldig'i 240 mln so'm, marja 4 foiz punkt, foiz oyiga yillik stavkaning 1/12 qismi deb hisoblanadi.

Har 1 foiz punktlik o'zgarish shu qoldiqda oylik foizni 200 000 so'mga, yillik foizni 2,4 mln so'mga o'zgartiradi.

Buxgalteriyada foiz har oy yangi stavka bo'yicha Dt 9610 «Foizlar ko'rinishidagi xarajatlar» — Kt 6920 «Hisoblangan foizlar» bilan yoziladi (21-son BHMS, 427-band, 1-qator), to'langanda Dt 6920 — Kt 5110 (309-band, 5-qator). Stavka qaysi kundan o'zgargan bo'lsa, o'sha oy foizini ikki qismga bo'lib hisoblang.

Maslahat: pul oqimi rejasini tuzayotganda stavka 1–2 foiz punkt oshgan holatni ham hisoblab qo'ying — bu stress-test oylik to'lovga qancha zaxira kerakligini oldindan ko'rsatadi.

Kredit liniyasida bank sizga limit ichida xohlagan paytda pul olish imkonini band qilib turadi. Shu sababli ko'p shartnomalarda ikki xil to'lov bo'ladi: olingan summaga foiz va olinmagan, lekin band qilingan limitga komissiya.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; foiz va komissiya stavkalari shartli). «Zomin yog'och» MChJ: limit 500 mln so'm, olingan 200 mln so'm, kredit foizi yillik 24%, foydalanilmagan limit uchun komissiya yillik 1%.

Olingan pulning haqiqiy narxi: 4 250 000 × 12 : 200 000 000 = 25,5% yillik, ya'ni shartnomadagi 24% dan yuqori. Agar korxona 400 mln so'm olganida, komissiya 100 000 000 × 1% : 12 ≈ 83 333 so'mga tushardi va haqiqiy narx taxminan 24,25% bo'lardi. Demak, limitni ehtiyojdan ancha katta ochish ortiqcha xarajat.

Buxgalteriyada ikki to'lov alohida yoziladi:

• kredit tushganda Dt 5110 — Kt 6810 (21-son BHMS, 296-band, 1-qator);
• foiz hisoblanganda Dt 9610 — Kt 6920 (427-band, 1-qator);
• komissiya foiz emas, bank xizmati haqi: bank xizmatlari to'lovlari 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar»da hisobga olinadi (410-band), namunaviy yozuv Dt 9430 — Kt 6990 (412-band, 12-qator).

Maslahat: kredit liniyasini tanlashda faqat foizni emas, komissiyani ham qo'shib, yuqoridagidek haqiqiy yillik narxni hisoblang.

Chiqmaydi. Garov mulkni bankka bermaydi: ombor korxonaniki bo'lib qoladi, siz undan foydalanishda davom etasiz. Shuning uchun u avvalgidek 0120 «Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar» schyotida turadi va amortizatsiyasi hisoblanaveradi. Garov faqat kredit qaytarilmasa bank shu mulk hisobidan talabini qondirish huquqini beradi.

Lekin bu huquq hisobda ko'rinishi kerak. Balansdan tashqari 009 «Majburiyatlar va to'lovlarni ta'minlash — berilgan» hisobvarag'i majburiyat va to'lovlar bajarilishini ta'minlash bo'yicha berilgan kafolatlarning mavjudligi va harakatini umumlashtiradi, analitik hisob har bir ta'minot bo'yicha yuritiladi (21-son BHMS, 446-band). Garov ham majburiyatni ta'minlash usuli, shuning uchun uni shu hisobvaraqda kuzatish mantiqan to'g'ri keladi; bu tartibni hisob siyosatida yozib qo'ying.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Yangiyer savdo» MChJ:

Balansdan tashqari hisobvaraqlarda hisob oddiy tizim bo'yicha, ya'ni ikki yoqlama yozuvsiz yuritiladi (21-son BHMS, 437-band): 009 ga summa kirim qilinadi. 446-bandga ko'ra ta'minot summasi qarzlarning qoplanishi doirasida hisobdan chiqariladi, shuning uchun kredit bo'lib-bo'lib qaytarilsa, 009 dagi summani har to'lovda qanday kamaytirishni hisob siyosatida belgilang.

Maslahat: garovdagi aktivlar haqida moliyaviy hisobot izohlarida ham yozing — hisobotni o'qigan kishi faqat balansdan ombor garovda ekanini bila olmaydi.

Xato emas. Foiz kunma-kun hisoblanganda formula shunday: qoldiq × yillik stavka × kunlar soni : yildagi kunlar. Fevralda kun kam, demak foiz ham kam. Qaysi formula qo'llanishi (kunlar bo'yicha yoki har oy yillik stavkaning 1/12 qismi) kredit shartnomasida yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; stavka shartli). «Chirchiq qadoq» MChJ kredit qoldig'i 150 mln so'm, yillik 20%, yil 365 kun deb olinadi:

Agar foiz har oy 1/12 qismdan hisoblanganida, har oy 2 500 000 so'mdan, chorakda 7 500 000 so'm bo'lardi.

Kunlik usulning afzalligi qoldiq oy o'rtasida o'zgarganda seziladi. Masalan, 15-yanvarda 50 mln so'm qaytarilsa: 1–14 yanvar 150 mln so'mga (1 150 685 so'm) va 15–31 yanvar 100 mln so'mga (931 507 so'm), jami 2 082 192 so'm. Bank aynan shu kunlar bo'yicha hisoblaydi.

Buxgalteriyada har oy oxirida bank hisob-kitobiga mos summa Dt 9610 — Kt 6920 bilan yoziladi (21-son BHMS, 427-band, 1-qator). Oy oxirida o'z hisobingizni bankning foiz hisob-kitobi bilan solishtiring: farq bo'lsa, ko'pincha sabab qaytarish sanasi yoki kunlar soni bo'ladi.

Ko'p omonat shartnomalarida muddatidan oldin yechilganda foiz past stavkada qayta hisoblanishi yoziladi. Korxona esa har oy foizni daromad sifatida shartnomadagi asosiy stavkada hisoblab borgan. Natijada hisobda bank to'lamaydigan foiz qolib ketadi va uni tuzatish kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; stavkalar shartli). «Termiz ulgurji» MChJ 100 mln so'mni yillik 20% ga, foizi muddat oxirida to'lanadigan omonatga qo'ydi. Shartnomaga ko'ra muddatidan oldin yechilsa, foiz yillik 5% bo'yicha qayta hisoblanadi. Omonat 6 oy turdi.

Provodkalar:

• har oy hisoblangan foiz: Dt 4830 «Olinadigan foizlar» — Kt 9530 «Foizlar ko'rinishidagi daromadlar» (21-son BHMS, 216-band, 5-qator, «a»);
• ortiqcha 7 500 000 so'm qizil storno bilan tuzatiladi: Dt 4830 — Kt 9530 minus 7 500 000;
• bank to'lagan foiz: Dt 5110 — Kt 4830, 2 500 000 (216-band, 6-qator).

Tuzatishdan keyin 4830 da qoldiq qolmaydi. Omonatning asosiy summasi esa yechib olingach 5890 «Boshqa joriy investitsiyalar»dan hisob-kitob hisobvarag'iga teskari yozuv bilan qaytadi (21-son BHMS, 243-band).

Eslatma: ortiqcha foiz o'tgan, hisoboti allaqachon topshirilgan yilga tegishli bo'lsa, tuzatish tartibi boshqacha bo'lishi mumkin, uni auditor bilan kelishing.

Maslahat: omonatni muddatidan oldin yechish ehtimoli bo'lsa, shartnomadagi qisman yechish shartlarini oldindan solishtiring — butun summani emas, faqat kerakli qismini olish imkoni foizni saqlab qoladi.

Tijorat banklari jismoniy va yuridik shaxslar murojaatlarini qabul qilish, ro'yxatga olish, ko'rib chiqish va javob berish tartibi Markaziy bankning 3030-son Nizomida belgilangan. Unga ko'ra bank og'zaki, yozma va elektron murojaatni qabul qilishi, uni ko'rib chiqishni rad etmasligi va buni bepul qilishi shart. Murojaat qilish imkoniyati bankning rasmiy sayti, mobil ilovasi, filiallari va Call-markazi orqali yaratilgan bo'lishi kerak.

Muddatlar:

Javob qanday bo'lishi kerak: bank murojaatdagi har bir masalaga aniq va asoslangan javob beradi, zarur bo'lsa qonunchilik normasiga havola keltiradi. Mijoz javobdan norozi bo'lsa, unga Markaziy bankka yoki sudga shikoyat qilish huquqi tushuntirilishi shart. Bank xodimi ustidan berilgan shikoyatni aynan o'sha xodimning o'ziga ko'rib chiqishga berish taqiqlanadi.

Bank ichida: murojaatlar bilan ishlash uchun operatsion biznes bo'linmalaridan mustaqil alohida bo'linma tuzilishi, elektron nazorat tizimi yuritilishi va murojaatlarda aniqlangan tizimli kamchiliklar bartaraf etilishi shart.

Talablar buzilsa (Markaziy bankning 3492-son Nizomi):

Muhim: bu jarimalar mijozga to'lanadigan kompensatsiya emas. Ularni Markaziy bank qoidani buzgan bankka nisbatan qo'llaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli vaziyat). Samarqandlik Javohirning kartasidan bitta xarid uchun pul ikki marta yechildi. U bankning mobil ilovasi orqali murojaat yozdi va skrinshotlarni ilova qildi. Amaliy tartib:

1. Murojaat yuborilgan sana va vaqtni yozib qo'ying, skrinshot oling.
2. 3 ish kuni ichida ro'yxat raqami kelmasa, Call-markazga qo'ng'iroq qilib, raqamni so'rang.
3. 15 kun o'tib javob kelmasa, bankdan murojaat qo'shimcha o'rganishga olinganini so'rang: bunday holda muddat bir oygacha bo'lishi mumkin. Bir oy o'tib ham javob bo'lmasa, bu tartib buzilishi hisoblanadi.
4. Javob kelsa, har bir savolingizga aniq javob berilganini tekshiring. Norozi bo'lsangiz, bank javobi va yozishmalarni ilova qilib, Markaziy bankka yoki sudga murojaat qiling.

Kompaniya buxgalteri uchun maslahat: bank xatosi bo'yicha yuborilgan har bir murojaat va javob nusxasini bank ko'chirmasi bilan birga saqlang. Pul qaytgunga qadar bu summani alohida nazoratda tuting.

Birinchi variant oddiy foiz deyiladi: foiz har oy faqat boshlang'ich summaga hisoblanadi, chunki olingan foiz omonatdan chiqib ketadi. Ikkinchi variant murakkab foiz (kapitalizatsiya): har oy qo'shilgan foiz keyingi oyda o'zi ham foiz keltiradi, ya'ni «foizga foiz» hisoblanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ko'kterak savdo» MChJ 10 000 000 so'mni 3 oyga omonatga qo'ydi, shartnomadagi foiz oyiga 2% deb olingan.

Farq: 612 080 − 600 000 = 12 080 so'm. Muddat va summa qancha katta bo'lsa, farq shuncha tez o'sadi.

Buxgalteriyada har oy hisoblangan foiz daromad sifatida yoziladi: Dt 4830 «Olinadigan foizlar» — Kt 9530 «Foizlar ko'rinishidagi daromadlar» (21-son BHMS, 216-band, 5-qator). Birinchi variantda foiz hisob raqamga tushganda: Dt 5110 — Kt 4830 (216-band, 6-qator). Ikkinchi variantda foiz hisob raqamga tushmaydi, balki omonat summasiga qo'shilib, uning qoldig'ini oshiradi. Omonatlarning o'zi 5890 «Boshqa joriy investitsiyalar» schyotida yuritiladi (243-band), shuning uchun analitik hisobda omonat qoldig'i bank ko'chirmasidagi summaga mos turishini kuzatib boring.

Maslahat: tanlashdan oldin ikki variantni shu jadvaldek oyma-oy hisoblab, pulga qachon ehtiyoj tug'ilishini ham o'ylang — foiz omonatga qo'shilsa, uni muddat tugaguncha ishlata olmasligingiz mumkin.

5110 «Hisob-kitob hisobvarag'i» bo'yicha yozuvlar bank ko'chirmasi va unga ilova qilingan hujjatlar asosida beriladi. Demak, hamma operatsiya yozilgan bo'lsa, ikki qoldiq teng chiqishi kerak. Farq bo'lsa, ko'chirmadagi har bir qatorni buxgalteriyadagi yozuv bilan birma-bir solishtiring: ko'chirmada bor-u, hisobda yo'q qatorlar farqning sababi bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oltinsoy mebel» MChJda oy oxirida 5110 qoldig'i 18 400 000 so'm, bank ko'chirmasida esa 21 150 000 so'm. Solishtirganda ikki qator topildi:

Tekshiruv: 18 400 000 + 3 000 000 − 250 000 = 21 150 000 so'm. Endi qoldiqlar teng.

Ikkala provodka ham 21-son BHMSdagi namunalarga mos (226-band, 3 va 18-qatorlar). Agar solishtirishda bankning o'zi xato yozgani aniqlansa, u boshqacha rasmiylashtiriladi: xato summa 4860 «Da'volar bo'yicha olinadigan to'lovlar» yoki 6960 «Da'volar bo'yicha to'lovlar» schyoti bilan bog'lab aks ettiriladi (225-band).

Maslahat: solishtirishni oy oxirini kutmasdan, har hafta qiling — kam qatorni tekshirish oson, xato ham erta topiladi.

Bu pul endi 5110 da emas, lekin hali valyuta hisobvarag'ida ham emas. 21-son BHMS dagi namunaviy provodkalarda chet el valyutasini sotib olish uchun pul o'tkazilishi Dt 5530 «Boshqa maxsus hisobvaraqlar» — Kt 5110 «Hisob-kitob hisobvarag'i» deb ko'rsatilgan (226-band, 5-qator). Dollar valyuta hisobvarag'iga tushgach, u 5210 «Mamlakat ichidagi chet el valyutasi hisobvaraqlari» debetida aks etadi (228-band) va shu bilan oraliq holat tugaydi. Bu o'tish uchun standartda alohida namunaviy provodka keltirilmagan, shuning uchun uni hisob siyosatingizda belgilab qo'ying.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; summalar va kurslar shartli, haqiqiy kurs emas). «Navro'z plast» MChJ:

Oxirgi qatorning sababi: valyuta hisobvarag'idagi pul monetar modda bo'lib, 22-son BHMS ga ko'ra har oy oxirida qayta baholanadi. Qiymat oshsa, farq 9540 «Valyutalar kurslari farqidan daromadlar»ga, kamaysa Dt 9620 «Valyutalar kurslari farqidan zararlar» — Kt 5210 ga yoziladi.

Eslatma: misolda to'langan so'm va tushgan dollarning so'mdagi qiymati teng deb soddalashtirildi. Amalda ular farq qilsa, bu farqni qanday aks ettirishni hisob siyosatingiz va 22-son BHMS asosida alohida ko'rib chiqing.

Yo'q. 21-son BHMS da ikki schyot ajratilgan: 6810 «Qisqa muddatli kreditlar» — tashkilot olgan qisqa muddatli kreditlar uchun, 6820 «Qisqa muddatli qarzlar» esa bankdan tashqari qarz beruvchilardan 12 oydan ko'p bo'lmagan muddatga olingan qarzlar uchun. Hamkor firma bank emas, demak sizning holatingiz — 6820.

Provodkalar xuddi kreditdagidek tuzilgan, faqat schyot boshqa: qarz olinganda Dt 5110 — Kt 6820, qaytarilganda Dt 6820 — Kt 5110. Shartnomada foiz bo'lsa, u hisoblanganda Dt 9610 «Foizlar ko'rinishidagi xarajatlar» — Kt 6920 «Hisoblangan foizlar», to'langanda Dt 6920 — Kt 5110.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sayhun qurilish» MChJ hamkoridan 30 000 000 so'm qarz oldi, shartnoma bo'yicha foiz oyiga 300 000 so'm.

6820 qoldig'i: 30 000 000 − 12 000 000 = 18 000 000 so'm.

Maslahat: 6820 bo'yicha analitik hisobni har bir qarz beruvchi va qaytarish muddati bo'yicha alohida yuriting — bir nechta qarz bo'lsa, qaysi biri qachon qaytishi aniq ko'rinib turadi.

Agar shartnomaga ko'ra foiz kreditning qoldig'iga hisoblansa, qoldiq kamayishi bilan keyingi oylardagi foiz ham kamayadi. Muddatidan oldin qaytarishga ruxsat bormi, buning uchun qo'shimcha to'lov olinadimi — bu kredit shartnomasida yoziladi, shuning uchun avval shartnomani tekshiring.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bog'bon agro» MChJ qoldig'i 60 000 000 so'm bo'lgan kreditga ega, foiz qoldiqqa oyiga 2% hisoblanadi, muddat tugashiga 6 oy qolgan. Korxona 20 000 000 so'mni oldinroq qaytardi va bank qo'shimcha to'lov olmaydi deb faraz qilamiz.

Oylik tejam: 1 200 000 − 800 000 = 400 000 so'm. Qolgan 6 oyda (qoldiq boshqa o'zgarmasa): 400 000 × 6 = 2 400 000 so'm.

Provodkalar:

Maslahat: oldinroq qaytarishdan oldin kamida bir-ikki oylik zarur xarajatlarga (ish haqi, yetkazib beruvchilar) pul qolishini hisoblang. Tejalgan foiz, keyin kassa uzilishi tufayli yangi qarz olishga majbur bo'lishdan arzonroq tushadi.

Yo'q, pul hisob raqamingizdan o'tmagan bo'lsa, 5110 da harakat ham bo'lmaydi. 21-son BHMSning 296-band misollarida bu holat alohida ko'rsatilgan: qisqa muddatli kreditlar hisobidan mol yetkazib beruvchilarning qarzi to'lanishi Dt 6010 – Kt 6810.

Ya'ni bir yozuv bilan ikki ish bo'ladi: yetkazib beruvchiga qarz yopiladi, bank oldida yangi qarz paydo bo'ladi. 292-bandga ko'ra 6810 bo'yicha analitika har bir bank, kredit summasi va muddati bo'yicha alohida yuritiladi. Kredit qaytarilganda: Dt 6810 – Kt 5110.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Guliston un" bug'doy yetkazib beruvchiga 80 000 000 so'm qarz edi. Bank kreditni to'g'ridan-to'g'ri yetkazib beruvchiga o'tkazdi: Dt 6010 – Kt 6810 80 000 000. Bank ko'chirmasida 5110 bo'yicha bu summa ko'rinmaydi, kredit shartnomasi va bank xabarnomasi asos bo'ladi.

Foiz pul ishlatilgan davrning xarajati, shuning uchun u to'lov kunini kutmasdan, har oy hisoblanadi. 21-son BHMSning 423-bandiga ko'ra kreditlar bo'yicha foizlar 9610 "Foizlar ko'rinishidagi xarajatlar" debetida va 6920 "Hisoblangan foizlar" kreditida aks ettiriladi: Dt 9610 – Kt 6920.

299-bandga ko'ra 6920 kreditida hisoblangan foizlar, debetida esa ularning to'lanishi yoziladi. Bank foizni yechganda: Dt 6920 – Kt 5110 (226-band misollari). Shunda chorak ichidagi har oy o'z foiz xarajatini oladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Termiz qurilish" 60 000 000 so'm kredit oldi, shartnomada yillik 24% foiz. Oylik foiz: 60 000 000 × 24% / 12 = 1 200 000 so'm. Yanvar, fevral, mart oxirida Dt 9610 – Kt 6920 1 200 000 dan. Mart oxirida bank 3 600 000 so'mni yechdi: Dt 6920 – Kt 5110 3 600 000.

Balansda majburiyatlar uzoq muddatli va joriy qismlarga bo'linadi. Uzoq muddatli kreditning yaqin 12 oyda qaytariladigan qismi 6950 "Uzoq muddatli majburiyatlar – joriy qismi" ga o'tkaziladi. 21-son BHMSning 336-band misollarida: Dt 7810 – Kt 6950.

Keyin to'lovlar 6950 dan yopiladi: Dt 6950 – Kt 5110 (226-band misollari). Shunday qilib balansni o'qigan kishi korxona yaqin bir yilda qancha qaytarishi kerakligini ko'radi, bu esa likvidlikni baholashda muhim.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Qo'qon keramika" 120 000 000 so'm kredit oldi: birinchi yil to'lovsiz (imtiyozli davr), keyingi uch yilda har yili 40 000 000 so'mdan qaytariladi. Birinchi yil oxirida keyingi yilgi 40 000 000 so'm ajratiladi: Dt 7810 – Kt 6950 40 000 000. 7810 da 80 000 000 qoladi. Keyingi yil to'lovlari: Dt 6950 – Kt 5110. Shu yil oxirida yana navbatdagi 40 000 000 so'm 7810 dan 6950 ga o'tkaziladi.

Bu moliyaviy faoliyat daromadi. 21-son BHMSning 216-band misollarida mijozlardan kelib tushishi lozim bo'lgan foizlarning hisoblanishi Dt 4830 "Olinadigan foizlar" – Kt 9530 "Foizlar ko'rinishidagi daromadlar" bilan yoziladi. Pul bankdagi hisobvaraqqa kelib tushganda: Dt 5110 – Kt 4830 (shu band misollari).

210-bandga ko'ra 4830 da foizlarning hisoblanishi ham, olinishi ham yuritiladi. Agar foiz oy ichida hisoblanib, keyingi oyda tushsa, oy oxirida 4830 da qoldiq turadi: bu "olinadigan, lekin hali kelmagan" pul.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Ko'kcha print" bilan bank kelishuviga ko'ra oktyabr uchun 350 000 so'm foiz hisoblandi, pul 3-noyabrda tushdi. Oktyabr oxirida: Dt 4830 – Kt 9530 350 000. 3-noyabrda: Dt 5110 – Kt 4830 350 000. Oktyabr daromadi oktyabrda ko'rinadi.

U 5710 "Yo'ldagi pul mablag' (o'tkazma)lari" schyotida turadi. 21-son BHMSning 238-bandiga ko'ra bu schyotda saqlash joyidan chiqib ketgan, lekin manziliga yetmagan pul, jumladan inkassatorga berilgan tushum hisobga olinadi.

239-band misollari bo'yicha ikki qadam bor: inkassatorga topshirilganda Dt 5710 – Kt 5010; bankka tushganda Dt 5110 – Kt 5710. Oy oxirida kassada ham, bankda ham bu pul yo'q, shuning uchun uni 5710 qoldig'i sifatida ko'rsatish hisobotni to'g'ri qiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Oybek market" 31-oktyabrda 18 400 000 so'm tushumni inkassatorga berdi: Dt 5710 – Kt 5010. Oktyabr oxirida 5710 debet qoldig'i 18 400 000. 1-noyabr bank ko'chirmasida pul tushgani ko'rindi: Dt 5110 – Kt 5710. Qoldiq nolga tushdi.

21-son BHMSning 410-bandiga ko'ra bank va depozitariy xizmatlarining to'lovlari 9430 "Boshqa operatsion xarajatlar" tarkibida hisobga olinadi. Ular 9610 ga yozilmaydi, chunki 9610 faqat foizlar ko'rinishidagi xarajatlar uchun.

412-band misollarida bank xizmatlari uchun to'lovlar Dt 9430 – Kt 6990 bilan ko'rsatilgan. Bank summani hisob raqamidan yechganda shu qarz yopiladi: Dt 6990 – Kt 5110. Bu oxirgi yozuv standart jadvallarida alohida qator sifatida berilmagan: u 6990 "Boshqa majburiyatlar" bo'yicha qarzning bankdagi pul bilan yopilishi mantig'idan kelib chiqadi. Hisobdan chiqarishga bank ko'chirmasi va bankning xizmat haqi bo'yicha hujjati asos bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Sharq optika" oktyabrda bank xizmatlari uchun 270 000 so'm to'lashi kerak. Oy oxirida: Dt 9430 – Kt 6990 270 000. Bank yechganda: Dt 6990 – Kt 5110 270 000. Kredit foizi bo'lsa, u alohida Dt 9610 – Kt 6920 bilan yoziladi va aralashtirilmaydi.

Ha, lekin balansda emas. Kafolat korxonaning mulki emas, bu shartli huquq: xaridor to'lamasa, kafolat bergan tomondan talab qilish imkoniyati. 21-son BHMSning 445-bandiga ko'ra majburiyat va to'lovlarning bajarilishini ta'minlash uchun olingan kafolatlar balansdan tashqari 008 "Majburiyatlar va to'lovlarni ta'minlash – olingan" schyotida hisobga olinadi.

Kafolatda summa ko'rsatilmagan bo'lsa, u shartnoma shartlaridan kelib chiqib aniqlanadi. Xaridor qarzini to'lab borgani sari ta'minot summasi ham shu doirada 008 dan hisobdan chiqariladi (445-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Samarqand oyna" xaridorga 150 000 000 so'mlik tovar jo'natdi, to'lov bank kafolati bilan ta'minlangan. Kafolat olinganda 008 ga 150 000 000 kirim qilinadi. Xaridor 60 000 000 so'm to'laganda, 008 dan 60 000 000 chiqariladi, unda 90 000 000 qoladi.

5110 aktiv schyot: unda bankdagi o'z pulingiz ko'rsatiladi. Overdraft: bank mijozga hisob raqamidagi puldan ortiq to'lov qilishga ruxsat beradigan qisqa muddatli kredit. Ya'ni "minusdagi" summa aslida bankdan olingan qarz.

21-son BHMSda overdraft alohida nomlanmagan. Lekin 292-bandga ko'ra tashkilot olgan qisqa muddatli kreditlar 6810 "Qisqa muddatli kreditlar" da hisobga olinadi. Overdraft mohiyatan bankning qisqa muddatli krediti bo'lgani uchun, uni qisqa muddatli kredit sifatida 6810 da yuritish va bu tartibni hisob siyosatida yozib qo'yish mantiqan to'g'ri. Shunda yetkazib beruvchiga overdraft hisobidan to'langan summa 296-band misollaridagi "qisqa muddatli kreditlar hisobidan mol yetkazib beruvchilarning qarzi to'lanishi" kabi yoziladi: Dt 6010 – Kt 6810. Hisobga pul tushib, overdraft yopilganda: Dt 6810 – Kt 5110 (226-band, 22-qator).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Nukus tekstil" hisobida 4 000 000 so'm bor edi, yetkazib beruvchiga 10 000 000 so'm to'landi. Yozuvlar: Dt 6010 – Kt 5110 4 000 000; Dt 6010 – Kt 6810 6 000 000. Ertasi kuni xaridordan pul tushib, overdraft yopildi: Dt 6810 – Kt 5110 6 000 000.

Annuitetda har oy bir xil summa to'lanadi: boshida uning ichida foiz ulushi kattaroq, keyin esa asosiy qarz ulushi oshib boradi. Differensialda asosiy qarz teng qismlarda qaytariladi, foiz esa qolgan qarzga hisoblanadi, shuning uchun to'lov oyma-oy kamayib boradi.

Differensial usulda qarz tezroq kamaygani uchun jami foiz biroz kamroq chiqadi, lekin birinchi oylardagi to'lov og'irroq. Annuitet esa pul oqimini rejalashtirishga qulay. Buxgalteriyada ikkala holatda ham foiz Dt 9610 – Kt 6920, asosiy qarzni qaytarish Dt 6810 – Kt 5110 bilan yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): 12 000 000 so'm, 3 oy, oyiga 2%. Differensial: 4 240 000, 4 160 000, 4 080 000; jami 12 480 000, foiz 480 000. Annuitet: har oy taxminan 4 161 056; jami taxminan 12 483 168, foiz 483 168. Farq kichik, lekin summa va muddat katta bo'lsa, u sezilarli o'sadi.

Bunda kredit pul hisob raqamiga emas, darhol akkreditivga tushadi. 21-son BHMSning 234-band misollarida aynan shunday yozuv bor: qisqa muddatli kreditlar hisobidan akkreditivlarga pul o'tkazilishi Dt 5510 – Kt 6810.

Keyin akkreditiv ishlatilganda yetkazib beruvchiga qarz yopiladi: Dt 6010 – Kt 5510 (231-band; 234-band, 7-qator). Akkreditivning ishlatilmay qolgan qismi qaytarilganda qaysi schyotdan kelgan bo'lsa, o'sha schyotga tiklanadi (231-band); kreditni qaytarish esa 6810 debetida aks etadi (292-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Jizzax agro" uchun bank 50 000 000 so'mlik kredit hisobidan akkreditiv ochdi: Dt 5510 – Kt 6810 50 000 000. Yetkazib beruvchi urug'lik jo'natdi, akkreditivdan 50 000 000 to'landi: Dt 6010 – Kt 5510. Endi korxonaning bank oldidagi qarzi 6810 da turadi.

21-son BHMSning 232-bandiga ko'ra chek daftarchasini berishda pulni deponentlash Dt 5520 "Chek daftarchalari" – Kt 5110 bilan yoziladi. Pul hali korxonaniki, faqat alohida "cho'ntak"ka ajratilgan.

Chek bilan to'langanda summa 5520 kreditidan chiqadi. Masalan, sotish xarajati chek bilan to'lansa: Dt 9410 – Kt 5520 (234-band misollari). Muddat oxirida ishlatilmagan qoldiq qaytarilsa: Dt 5110 – Kt 5520. Analitik hisob har bir chek daftarchasi bo'yicha alohida yuritiladi.

Misol: "Guliston reklama" 10 000 000 so'mlik chek daftarchasi oldi: Dt 5520 – Kt 5110. Cheklar bilan 7 200 000 so'mlik reklama tarqatish xizmati to'landi: Dt 9410 – Kt 5520. Qolgan 2 800 000 so'm qaytdi: Dt 5110 – Kt 5520. Endi 5520 da qoldiq yo'q.

21-son BHMSning 231-bandiga ko'ra akkreditivdagi pul ishlatilishi bo'yicha (bank ko'chirmasiga asosan) 6010 "Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to'lovlar" debetiga hisobdan chiqariladi: Dt 6010 – Kt 5510. Ishlatilmagan qism qaysi schyotdan o'tkazilgan bo'lsa, o'sha schyotga qayta tiklanadi: Dt 5110 – Kt 5510.

Analitik hisob har bir akkreditiv bo'yicha alohida yuritiladi, shuning uchun bir nechta akkreditiv bo'lsa ham, har birining yopilishi alohida ko'rinadi.

Misol: "Termiz shakar" uskuna uchun 50 000 000 so'mlik akkreditiv ochgan edi. Yetkazib beruvchi 46 000 000 so'mlik tovarni jo'natdi va bank shu summani to'ladi: Dt 6010 – Kt 5510. Qolgan 4 000 000 so'm hisob-kitob hisobvarag'iga qaytdi: Dt 5110 – Kt 5510. 5510 da qoldiq nol.

Buxgalteriya hisob-kitob hisobvarag'i bo'yicha yozuvlarni bank ko'chirmasi va unga ilova qilingan hujjatlar asosida qiladi. 21-son BHMSning 225-bandiga ko'ra ko'chirmani tekshirishda hisobvaraqning debeti yoki kreditiga xato bilan o'tkazilgan summalar 4860 "Da'volar bo'yicha olinadigan to'lovlar" yoki 6960 "Da'volar bo'yicha to'lovlar" bilan bog'lab yoziladi.

Bank ortiqcha yechgan bo'lsa, bu bankdan olinadigan haq: Dt 4860 – Kt 5110. Bank xatoni tuzatib, pulni qaytarganda: Dt 5110 – Kt 4860. Aksincha, bank hisobga xato bilan ortiqcha pul tushirgan bo'lsa, u qaytariladigan majburiyat sifatida 6960 kreditida turadi.

Misol: "Nurafshon farm" ko'chirmasida 1 500 000 so'mlik noma'lum yechim chiqdi, korxona bunday to'lov topshirmagan. Buxgalter Dt 4860 – Kt 5110 yozib, bankka yozma murojaat qiladi. Pul qaytgach Dt 5110 – Kt 4860.

Chet el valyutasi milliy valyutadagi 5110 da emas, 5200 schyotlarida yuritiladi. Mamlakat ichidagi bankdagi valyuta hisobvarag'iga tushgan bo'lsa: Dt 5210 "Mamlakat ichidagi chet el valyutasi hisobvaraqlari" – Kt 4010 "Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to'lovlar" (21-son BHMS, 229-band misollari). Chet eldagi bankdagi hisobvaraq uchun 5220 ishlatiladi.

Valyuta mablag'larining analitik hisobi har bir valyuta hisobvarag'i bo'yicha yuritiladi (228-band). Tovar jo'natilgan kun bilan pul tushgan kun orasida kurs o'zgarsa, farq 22-son BHMS bo'yicha kurs farqi sifatida alohida aks ettiriladi.

Misol: "Samarqand quruq meva" xaridordan 10 000 AQSH dollari oldi. Pul tushgan kundagi kurs bo'yicha so'mdagi summa hisoblanib, Dt 5210 – Kt 4010 yoziladi.

Ha, ikkalasi ham 5110 "Hisob-kitob hisobvarag'i" da, lekin analitik jihatdan alohida. 21-son BHMSning 225-bandiga ko'ra 5100 bo'yicha analitik hisob milliy valyutadagi pul mablag'larini saqlash uchun banklarda ochilgan har bir hisobvaraq bo'yicha yuritiladi.

Buning amaliy foydasi: har oy har bir bank ko'chirmasidagi qoldiqni o'z analitik qatoridagi qoldiq bilan solishtirasiz. Bitta umumiy qoldiq bo'lsa, bir bankdagi xato ikkinchisidagi farq bilan "yashirinib" qolishi mumkin. Bir bankdan ikkinchisiga pul o'tkazilganda esa ikki analitik qator o'rtasida yozuv bo'ladi.

Misol: "Xorazm gilam" da 5110 jami 84 mln so'm. Analitikada: 1-bank 61 mln, 2-bank 23 mln. 1-bank ko'chirmasi ham 61 mln, 2-bank ko'chirmasi esa 22,6 mln ko'rsatdi. Demak 400 000 so'mlik farqni faqat 2-bank bo'yicha qidirish kerak.