Savol-javob: soliq

Vaqtingiz — 10 ish kuni. Bu 121¹-modda tartibi: soliq qarzi bor tashkilot yoki yakka tartibdagi tadbirkor soliq qarzini o'z debitori hisobidan undirishni so'rashi mumkin. Debitor — o'ziga pul qarz bo'lgan shaxs, ya'ni bu holda siz (yetkazib beruvchiga qarzdorsiz). Modda O'RQ-1108-son Qonun bilan kiritilgan va 2026-yil 1-yanvardan amal qiladi.

Tartib bosqichlari:

Eng muhim xavf — jim turish. Rad javobi berilmasa yoki xat javobsiz qolsa, debitorlik qarzi tan olingan va undirishga rozilik berilgan hisoblanadi. Imzolangan dalolatnoma esa kreditor (yetkazib beruvchi) imzosi bor-yo'qligidan qat'i nazar, undirishni sizga qaratish uchun asos bo'ladi. Soliq organi qarzingizni o'zi aniqlagan hollarda ham (o'zidagi ma'lumot yoki tekshiruv natijasi bo'yicha) shu tartib qo'llanadi: xat qarz aniqlangan kundan 3 ish kuni ichida sizga va yetkazib beruvchiga yuboriladi; siz va yetkazib beruvchi uni tasdiqlashi yoki asoslab rad etishi uchun xatni olgan kundan 10 ish kuni bor.

Undiruv sizga qaratilmaydigan hollar (modda bo'yicha to'liq ro'yxat, yetti ta). Bunda «debitor» — siz: 1. Siz qarz summasini asoslab rad etgan bo'lsangiz. 2. Da'vo muddati o'tgan bo'lsa. 3. Sizdan undirilishi kerak bo'lgan shu summa bo'yicha sud hujjati majburiy ijro organida turgan bo'lsa; yoki uni ijroga berish muddati o'tgan bo'lsa; yoki ijro harakatlari to'xtatilgan, tugatilgan, kechiktirilgan yoxud bo'lib-bo'lib ijro etilayotgan bo'lsa. 4. Debitor O'zbekiston Respublikasining soliq to'lovchisi bo'lmasa. 5. Debitor jismoniy shaxs bo'lsa. 6. Debitor tugatilmoqda bo'lsa yoki uning to'lovga qobiliyatsizligi bo'yicha ish qo'zg'atilgan bo'lsa. 7. Debitorning faoliyati tugatilgan yoki u yuridik shaxslarning davlat reyestridan chiqarilgan bo'lsa.

Agar pulni yetkazib beruvchiga allaqachon to'lagan bo'lsangiz, buni asoslovchi hujjatlarni (to'lov topshiriqnomasi, bank ko'chirmasi) taqdim eting: shunda inkasso topshiriqnomasi soliq organi tomonidan 3 ish kunidan kechiktirmay ijrosiz qaytarib olinadi. Xuddi shu natijani sud qarori ham beradi. Inkasso ijrosi, undirish yoki ijrosiz chaqirib olish 121-modda tartibida amalga oshiriladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Tolmas savdo» MChJ «Bahor metall» MChJga 45 mln so'm qarzdor. «Bahor metall»ning soliq qarzi 30 mln so'm. Inkasso chegarasi ikki summaning kichigi: 30 mln so'm. Boshqa nisbatlarda:

Buxgalteriya: bank hisobvarag'idan pul yechilib, siz bilan yetkazib beruvchi bu summa bo'yicha qarz yopilganini tan olsangiz, yozuv: Dt 6010 – Kt 5110 (qator mazmuni: yetkazib beruvchilar oldidagi qarzning qoplanishi; 21-son BHMS, 226-band, 15-qator). Yetkazib beruvchi tomonidagi yozuv uchun standart misollarida tayyor qator yo'q, shuning uchun u bu yerda berilmadi. Shartnoma bo'yicha qarzingiz huquqiy jihatdan shu summaga kamayishi masalasi esa bu modda doirasidan tashqarida: uni shartnoma yuristingiz bilan tasdiqlang.

Amaliy maslahat: shaxsiy kabinetni har kuni ko'rishga kim mas'ul ekanini belgilab qo'ying. Javob muddati (10 ish kuni) bildirish xati olingan kundan hisoblanadi.

Manba: Soliq kodeksi, 121¹-modda; 21-son BHMS, 226-band.

Bera oladi. Soliq to'lovchi soliq munosabatlarida qonuniy yoki vakolatli vakil orqali ishtirok etishga haqli (Soliq kodeksi, 24-modda, birinchi qism). Vakilning vakolatlari hujjat bilan tasdiqlangan bo'lishi shart (ikkinchi qism).

Kim vakil bo'la olmaydi: soliq, moliya, bojxona va boshqa davlat organlarining mansabdor shaxslari (to'qqizinchi qism).

Yana bir muhim qoida: qonuniy vakil — direktorning soliq munosabatlaridagi harakati yoki harakatsizligi yuridik shaxsning o'z harakati hisoblanadi (beshinchi qism). Ya'ni direktor imzolab topshirgan hisobot korxonaning o'z hisoboti hisoblanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bog'ishamol non» MChJ «Hisob-Pro» firmasi bilan buxgalteriya xizmati shartnomasi tuzdi. Shartnomaga alohida bo'lim qo'shildi: qaysi soliq hisobotlarini firma topshiradi, soliq organining qaysi so'rovlariga javob beradi, vakolat muddati qachon tugaydi. Shu bo'lim vakolatni tasdiqlovchi hujjat vazifasini bajaradi; xohlasa, direktor alohida ishonchnoma ham beradi.

Amaliy maslahat: vakil bilan munosabat shartnomaga asoslangani uchun xato hisobot oqibatlari (penya, jarima) kimning hisobidan qoplanishini shartnomada oldindan yozib qo'ying.

Manba: Soliq kodeksi, 24-modda.

Siz so'ragan ikkala ma'lumot ham soliq siri emas. Soliq kodeksining 29-moddasiga ko'ra vakolatli organlar olgan soliq to'lovchi to'g'risidagi ma'lumotlar soliq sirini tashkil etadi, lekin quyidagilar bundan mustasno (birinchi qism, to'liq ro'yxat):

1. Hamma foydalanishi mumkin bo'lgan, shu jumladan egasining roziligi bilan shunday imkon yaratilgan ma'lumotlar.
2. Soliq to'lovchining identifikatsiya raqami (STIR).
3. Soliq qonunchiligi buzilishlari va ular uchun javobgarlik choralari.
4. Qo'llaniladigan soliq rejimi va QQS to'lovchi sifatida hisobga qo'yilganlik.
5. To'langan soliqlar va soliq qarzi summalari.
6. Yuridik shaxsning ishtirokchilari.
7. Xodimlarning ro'yxatdagi o'rtacha soni.
8. Moliyaviy hisobot bo'yicha daromadlar va xarajatlar summalari.

Ro'yxatda yo'q qolgan ma'lumotlar soliq siri bo'lib, davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, jalb etilgan mutaxassis va ekspertlar ularni qonunchilikda nazarda tutilgan hollardan tashqari oshkor eta olmaydi (ikkinchi qism). Davlat organi mansabdor shaxsiga o'z majburiyatlarini bajarish chog'ida ma'lum bo'lib qolgan tijorat siridan foydalanish yoki uni boshqaga berish ham soliq sirini oshkor etish hisoblanadi (uchinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Chust pichoq» MChJ yangi ulgurji xaridorga 90 kunlik kechiktirish bilan 120 mln so'mlik tovar bermoqchi. Shartnomadan oldin u xaridordan uchta narsani so'radi: STIR, soliq qarzi summasi va oxirgi yillik moliyaviy hisobotdagi daromad summasi. Uchalasi ham 29-moddadagi istisnolar ro'yxatida bor, shuning uchun bu so'rov hech kimning sirini buzmaydi. Xaridorda katta soliq qarzi bo'lsa, undiruv uning bank hisobvarag'iga qaratilishi mumkin (Soliq kodeksi, 120 va 121-moddalar) — bu sizga to'lov kechikishi xavfini bildiradi.

Maslahat: ma'lumotni xaridorning o'zidan yozma so'rang va javobni shartnoma hujjatlari bilan birga saqlang.

Manba: Soliq kodeksi, 29, 120 va 121-moddalar.

Soliq kodeksining 91-moddasi aynan shu holatni tartibga soladi.

Kim to'laydi va qaysi puldan: - Tugatilayotgan yuridik shaxsning soliq majburiyatini tugatuvchi uning pul mablag'lari, shu jumladan mol-mulkini sotishdan olingan pul hisobidan bajaradi (birinchi qism). - Pul yetmasa, to'lanmay qolgan qarz ishtirokchilar tomonidan qonunchilikda belgilangan miqdorda va tartibda uzilishi mumkin (ikkinchi qism). - Soliq qarzi boshqa kreditorlar bilan hisob-kitoblar orasida qaysi navbatda to'lanishi fuqarolik qonunchiligi bilan belgilanadi (uchinchi qism).

Ortiqcha to'lov nima bo'ladi: - Soliq organi uni boshqa soliqlar bo'yicha qarzni uzishga hisobga oladi (to'rtinchi qism). - Bir necha soliq bo'yicha qarz bo'lsa, summa qarzlarga mutanosib ravishda yoki tugatuvchining qarori bilan taqsimlanadi (beshinchi qism). - Qarz umuman bo'lmasa, ortiqcha to'lov ariza berilgan kundan e'tiboran o'n besh kundan kechiktirmay qaytariladi. Ariza berilmasa, soliq to'lovchi yagona reyestrdan chiqarilgach, bu summa shaxsiy hisobvaraqdan hisobdan chiqariladi (oltinchi qism). Ya'ni ariza bermasangiz, pul haqiqatan yo'qoladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Qorako'l teri» MChJda: QQS bo'yicha qarz 18 mln, mol-mulk solig'i bo'yicha qarz 6 mln so'm; foyda solig'i bo'yicha ortiqcha to'lov 4 mln so'm. Tugatuvchi mutanosib taqsimlashni tanladi:

Mol-mulk sotilib, 14 mln so'm tushdi. Yetmay qolgan 6 mln so'm masalasi ikkinchi qismga ko'ra ishtirokchilar bilan hal qilinadi.

Manba: Soliq kodeksi, 91-modda.

Xavf jiddiy, shuning uchun qarorni shartlarni bilib qabul qiling. Soliq majburiyatini bajarish muddatlari o'zgarganda soliq to'lash kafillik bilan ta'minlanishi mumkin (Soliq kodeksi, 108-modda, birinchi qism).

Kafillikning asosiy qoidalari (108-modda): - Kafil, agar soliq to'lovchi soliq va penyani belgilangan muddatda to'lamasa, majburiyatni to'liq hajmda bajarishni o'z zimmasiga oladi (ikkinchi qism). - Kafillik soliq organi va kafil o'rtasidagi shartnoma bilan rasmiylashtiriladi (uchinchi qism). - Korxona to'lamasa, kafil va korxona solidar javobgar bo'ladi (to'rtinchi qism): soliq organi summani ikkalasidan ham talab qila oladi. - Soliq organi kafilga talabnomani soliq to'lash to'g'risidagi talabnomani bajarish muddati tugagan kundan e'tiboran besh kun ichida yuboradi (beshinchi qism). Kafil ham to'lamasa, undan majburiy undirish choralari qo'llanadi (oltinchi qism). - To'lagan kafil to'langan summani, unga foizlarni va ko'rgan zararlarini korxonadan talab qilish huquqini oladi (yettinchi qism). - Kafil yuridik yoki jismoniy shaxs bo'lishi mumkin, bitta majburiyatga bir nechta kafil ham yo'l qo'yiladi (sakkizinchi va to'qqizinchi qismlar).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Kattaqo'rg'on yog'» MChJga 40 mln so'm soliq bo'yicha kechiktirish berildi, direktor Akmal Sobirov kafil bo'ldi. Muddat o'tdi, firma to'lamadi, penya 1,2 mln so'm bo'ldi. Talabnoma muddati tugagach, besh kun ichida Akmalga 41,2 mln so'mlik talabnoma keldi. U to'lasa, keyin shu summani foizlari bilan firmadan talab qila oladi — lekin firmada pul bo'lmagani uchun bu huquq amalda qiymatsiz bo'lib qolishi mumkin.

Muqobil yo'l — bank kafolati (109-modda). Kafolatga beshta talab qo'yiladi (uchinchi qism, to'liq ro'yxat): 1. Qaytarib olinmaydigan va boshqa shaxsga o'tkazilmaydigan bo'lishi. 2. Unda soliq organi kafolat beruvchiga 109-moddada nazarda tutilmagan hujjatlarni taqdim etishi haqida ko'rsatma bo'lmasligi. 3. Amal qilish muddati, Kodeksda boshqacha qoida bo'lmasa, kafolat bilan ta'minlangan soliqni to'lash muddati o'tadigan kundan kamida olti oydan keyin tugashi. 4. Kafolat summasi soliq va penyani to'lash majburiyatining to'liq bajarilishini ta'minlashi. 5. Bank talabnomani muddatida bajarmasa, soliq organi ta'minlangan summani bankdan undirish choralarini qo'llashini nazarda tutishi.

Bunda xavfni direktor emas, bank o'z zimmasiga oladi.

Manba: Soliq kodeksi, 108 va 109-moddalar.

Shart. Tekshiruvni o'tkazayotgan mansabdor shaxs tekshirilayotgan soliq to'lovchining faoliyatiga taalluqli hujjatlarga ega kontragentdan ularni talab qilib olishga haqli (Soliq kodeksi, 147-modda, birinchi qism).

Talabnoma qanday yo'l bilan keladi (147-modda): 1. Tekshiruvchi soliq organi sizning hisobingizdagi soliq organiga topshiriqnoma yuboradi. Unda qaysi soliq nazorati tadbiri uchun kerakligi, muayyan bitim so'ralsa, uni aniqlash imkonini beradigan ma'lumotlar ko'rsatiladi (uchinchi qism). 2. Sizning soliq organingiz topshiriqnoma olingan kundan e'tiboran uch kun ichida sizga talabnoma yuboradi va unga topshiriqnoma nusxasini ilova qiladi (to'rtinchi va beshinchi qismlar). 3. Siz talabnoma olingan kundan e'tiboran besh kun ichida hujjatlarni berasiz yoki ular sizda yo'qligini xabar qilasiz. Ulgurmasangiz, iltimosnoma bilan muddatni uzaytirishni so'rash mumkin (oltinchi qism).

Hujjatlar qanday beriladi: shaxsan yoki vakil orqali, pochta orqali buyurtma xat bilan yoxud telekommunikatsiya aloqa tarmoqlari yoki shaxsiy kabinet orqali elektron shaklda; qog'ozda — o'zingiz tasdiqlagan ko'chirma nusxalar, ularni notarial tasdiqlashni talab qilish mumkin emas (147-moddaning yettinchi qismiga ko'ra 146-moddaning uchinchi–beshinchi va o'n birinchi qismlaridagi qoidalar hisobga olinadi).

Rad etish mumkinmi? Kodeksda rad etish huquqi bitta holat uchun yozilgan: talabnoma 147-moddaning qoidalariga muvofiq bo'lmasa (oxirgi qism). Shunday holatga misol: talabnomaga topshiriqnoma nusxasi ilova qilinmagan.

Tekshiruv varag'i (muallif tomonidan tuzilgan):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Yangiyer g'isht» MChJga xaridori «Sirdaryo qurilish» bo'yicha 2026-yil 3-chorakdagi uchta yuk xati so'raldi. Buxgalter shartnoma, yuk xatlari va hisob-kitoblarni solishtirish dalolatnomasining tasdiqlangan nusxalarini shaxsiy kabinet orqali yubordi va jo'natilgan sanani qayd etib qo'ydi.

Manba: Soliq kodeksi, 146 va 147-moddalar.

Talabnoma — soliq organining sizga qarz summasi va uni belgilangan muddatda to'lash majburiyati haqidagi rasmiy xabari (Soliq kodeksi, 116-modda, birinchi qism). U javobgarlikka tortilganingizdan qat'i nazar yuboriladi.

Talabnomada nimalar bo'lishi shart (116-modda): soliq bo'yicha qarz summasi; yuborilgan paytgacha hisoblangan penya; jarima summasi; talab bajarilmasa, qarzni undirish va soliq majburiyati bajarilishini ta'minlash bo'yicha ko'riladigan choralar.

Muddatlar zanjiri:

E'tibor bering: bank hisobvarag'idan undirish oltmish kunlik muddat tugashini kutmaydi. Soliqni to'lash uchun to'lov topshiriqnomasini o'zingiz yubormagan bo'lsangiz, soliq organining inkasso topshiriqnomasi hisobvarag'ingizga soliqni to'lash muddati tugagach uch ish kunidan kechiktirmay qo'yiladi (121-modda, oltinchi qism). Muddatli depozitdagi pul esa depozit muddati tugaguncha undirilmaydi (121-modda).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Qamar Savdo» MChJ talabnomani 2027-yil 15-fevralda oldi. Oltmish kalendar kun 16-fevraldan sanaladi va 16-aprelda tugaydi. Firma summani tekshirib, penya hisobida xato topdi va soliq organiga yozma murojaat qildi; asosiy qarzni esa kutmasdan to'ladi, chunki penya har kuni o'sib boradi.

Maslahat: talabnomadagi summani o'z 6410 ma'lumotlaringiz bilan solishtiring. Farq bo'lsa, darhol yozma tushuntirish bering — 118-moddaga ko'ra summa o'zgarsa, aniqlashtirilgan talabnoma yuborilishi yoki avvalgisi chaqirib olinishi shart.

Manba: Soliq kodeksi, 116, 117, 118, 119, 120 va 121-moddalar.

Bo'ladi. Soliq kodeksining 121¹-moddasi yuridik shaxs va yakka tartibdagi tadbirkorga aynan shunday huquq beradi: soliq organiga qarzni o'z debitori hisobidan undirishni so'rab murojaat qilish (birinchi qism).

Tartib qadamma-qadam:

1. Murojaatga o'zaro hisob-kitoblarni solishtirish dalolatnomasi ilova qilinadi — ikki tomonlama yoki faqat siz imzolagan (birinchi qism).
2. Soliq organi uch ish kunidan kechiktirmay dalolatnoma va qarzni tasdiqlovchi hujjatlarni debitorning shaxsiy kabinetiga yuboradi (ikkinchi qism).
3. Debitor o'n ish kuni ichida dalolatnomani tasdiqlaydi yoki asoslab rad etadi. Javob bermasa, qarz tan olingan va undirishga rozilik berilgan hisoblanadi (uchinchi qism).
4. Soliq organi uch ish kunidan kechiktirmay debitorning hisobvarag'iga inkasso qo'yadi: summa sizning soliq qarzingizdan ham, debitorning qarzidan ham oshmaydi (oltinchi qism).

Qachon bu yo'l ishlamaydi (121¹-modda, to'liq ro'yxat): debitor qarzni asoslab rad etgan bo'lsa; da'vo muddati o'tgan bo'lsa; qarz bo'yicha sud hujjati majburiy ijroda bo'lsa, uni ijroga taqdim etish muddati o'tgan bo'lsa yoki ijro to'xtatilgan, tugatilgan, kechiktirilgan (bo'lib-bo'lib ijro etilgan) bo'lsa; debitor O'zbekiston soliq to'lovchisi bo'lmasa; debitor jismoniy shaxs bo'lsa; debitor tugatilish jarayonida bo'lsa yoki unga nisbatan to'lovga qobiliyatsizlik ishi qo'zg'atilgan bo'lsa; debitor faoliyati tugatilgan yoki davlat reyestridan chiqarilgan bo'lsa.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan).

«Bog'bon Qurilish» o'n ish kuni javob bermadi, shuning uchun qarz tan olingan hisoblandi. Uning qolgan 7 000 000 so'm qarzi «Nurafshon Mebel» oldida saqlanib qoladi.

Muhim: debitorga undiruv qaratilgani sizni qarz to'liq uzilgunga qadar soliq to'lash majburiyatidan ozod qilmaydi (121¹-moddaning oxirgi qismi).

Manba: Soliq kodeksi, 121¹-modda.

Soliq kodeksining 215-moddasi bunday vaziyatda sizni himoya qiladi. Unda shaxsning soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganlikdagi aybini istisno qiluvchi to'rtta holat bor:

Sizning holatingiz — 3-band. Bu holatlar mavjud bo'lsa, shaxs javobgar bo'lmaydi (215-modda, uchinchi qism). Tushuntirish qaysi sanada qabul qilinganidan qat'i nazar, ma'nosiga ko'ra huquqbuzarlik yuz bergan davrga taalluqli bo'lsa, u hisobga olinadi.

Ikki muhim cheklov:

• Agar tushuntirish siz bergan to'liq bo'lmagan yoki noto'g'ri axborotga asoslangan bo'lsa, 3 va 4-bandlar qo'llanilmaydi (ikkinchi qism). Shuning uchun so'rovda vaziyatni to'liq va aniq yozing.
• 215-modda javobgarlikdan ozod qiladi. Soliqning o'zini qayta hisoblash masalasi bu moddada tartibga solinmagan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Shirin Non» MChJ soliq organiga xodimlarga beriladigan bepul tushlik bo'yicha so'rov yuborib, yozma javob oldi va shunga amal qildi. Ikki yildan keyin tekshiruvchi boshqacha talqinni ilgari surdi. Firma so'rov xatini (unda barcha faktlar to'liq yozilgan edi) va soliq organining javobini taqdim etdi; jarima masalasi 215-moddaning 3-bandi asosida yopildi.

Maslahat: yozma tushuntirishlarni, so'rov xatingiz nusxasi bilan birga, alohida papkada muddatsiz saqlang.

Manba: Soliq kodeksi, 215-modda.

Soliq kodeksida bu ikki xil muddat, ikkalasi ham uch yil, lekin sanash boshlanishi farq qilishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Oqtosh Avto» MChJ 2023-yildagi bir soliq davri uchun soliq bazasini kam ko'rsatgan. Javobgarlik muddati shu soliq davri tugaganidan keyingi kundan sanaladi va uch yil davom etadi (217-modda, uchinchi qism). Javobgarlikka tortish to'g'risidagi qaror shu uch yil ichida chiqarilishi kerak: muddat o'tgach chiqarilsa, jarima qo'llanmaydi.

Amaliy xulosa: soliq hisob-kitobiga asos bo'lgan birlamchi hujjatlarni kamida da'vo muddati davomida saqlang. Imtiyoz qo'llagan bo'lsangiz, 88-moddaning uchinchi qismiga ko'ra bu muddat uzayishi mumkinligini hisobga oling.

Manba: Soliq kodeksi, 84-modda (ikkinchi qism), 88-modda (birinchi–to'rtinchi qismlar), 144-modda (uchinchi qism), 217-modda.

Mumkin. Soliq kodeksining 14-moddasiga ko'ra bitimlar soliq maqsadida shartnomaning nomiga emas, haqiqiy iqtisodiy mazmuniga qarab hisobga olinadi (birinchi qism).

14-moddaning asosiy qoidalari:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Ipak Yo'li Tekstil» MChJ xaridordan 300 mln so'm olib, uni «foizsiz qarz» deb yozdi; ikki oydan keyin shu summaga mato jo'natib, «qarzni» o'zaro hisob-kitob bilan yopdi. Yozishmalarda xaridor buyurtma bergani, narx va jo'natish sanasi kelishilgani ko'rinib turibdi. Mazmunan bu tovar uchun oldindan to'lov, shuning uchun soliq organi uni shunday baholashga haqli. Firma uchun eng xavfsiz yo'l — pulni boshidanoq oldindan to'lov sifatida rasmiylashtirish va soliqni shunga mos hisoblash.

Boshqa tomoni ham bor: agar ikki tomon ham shartnomani to'liq bajargan bo'lsa-yu, faqat soliqqa oid bo'lmagan qoidalardan biri buzilgan bo'lsa, faqat shu sababli xarajatingizni rad etib bo'lmaydi (to'rtinchi qism).

Manba: Soliq kodeksi, 14-modda.

Yo'q, cho'za olmaydi: Soliq kodeksi soliq auditiga aniq chegaralar qo'yadi.

E'tibor bering: «o'ttiz kun» kalendar kunlarda deb yozilmagan. Kodeks 5-moddasining yettinchi qismiga ko'ra bunday muddat ish kunlarida sanaladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Oltin Vodiy Tekstil» MChJda soliq auditi boshlandi. Inspektor korxonaning o'zidan eksport shartnomalarini talab qildi va shu asosda rahbar buyrug'i bilan muddat bir marta uzaytirildi. Endi u chet el soliq organidan xalqaro shartnoma doirasida ma'lumot so'rab, yana uzaytirmoqchi. Bu boshqa asos (142-modda uchinchi qismining 2-bandi), shuning uchun mumkin. Lekin korxonaning o'zidan yana hujjat so'rash sababli ikkinchi marta uzaytirib bo'lmaydi, barcha uzaytirishlar bilan birga audit esa olti oydan oshmaydi.

Maslahat: audit buyrug'i qo'lingizga tekkan kunni va har bir uzaytirish buyrug'ini alohida papkada saqlang. Uzaytirish buyrug'ida 142-moddadagi qaysi asos yozilganini tekshiring.

Manba: Soliq kodeksi, 5-modda (yettinchi qism), 141, 142 va 143-moddalar.

Soliq kodeksining 146-moddasi bu holatni bosqichma-bosqich tartibga soladi.

1. Muddat. Talabnomani olgan kuningizdan boshlab hujjatlarni topshirish uchun 5 kun beriladi (yettinchi qism). Kalendar kun deyilmagani uchun 5-moddaning yettinchi qismiga ko'ra bu ish kunlari.
2. Ulgurmasangiz. Talabnoma olingan kundan keyingi kun davomida yozma xabarnoma yuborasiz: unda hujjatlarni nega o'z vaqtida berolmasligingiz va qachon bera olishingiz ko'rsatiladi (sakkizinchi qism).
3. Javob. Soliq organi rahbari (o'rinbosari) xabarnomani olgan kundan e'tiboran ikki kun ichida muddatni uzaytirish yoki uzaytirishni rad etish haqida alohida qaror chiqaradi (to'qqizinchi qism).
4. Oqibat. Hujjat berishdan bosh tortish bayonnomada qayd etiladi. Rad etish yoki belgilangan muddatda bermaslik hujjatlarni 148-moddadagi tartibda olib qo'yishga asos bo'ladi (o'ninchi qism).

Hujjatni qanday berish kerak:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Shohrux Qurilish» MChJ talabnomani dushanba kuni oldi. 60 ta hujjatdan 52 tasi ofisda, 8 tasi esa Samarqanddagi filial arxivida. Buxgalter seshanba kuni xabarnoma yuboradi: 52 ta hujjat besh ish kuni ichida beriladi, 8 tasi filialdan keltirilgach yana uch ish kunida beriladi. Xabarnoma o'z vaqtida yuborilgani uchun muddat masalasi rahbar qarori bilan hal bo'ladi. Xabarnomasiz kechikish esa hujjatlarni olib qo'yishga asos bo'lishi mumkin edi.

E'tibor bering: hujjat talab qilinishi sababli soliq auditi muddati uzaytirilishi mumkin (142-moddaning uchinchi qismi, 1-band).

Manba: Soliq kodeksi, 5-modda (yettinchi qism), 142-modda, 146-modda.

Kerak. Soliq kodeksining 77-moddasiga ko'ra soliq solish maqsadlaridagi hisob siyosatini soliq to'lovchi mustaqil belgilaydi va ixtiyoriy shaklda tasdiqlaydi. Ikkinchi qism unga o'zgartirishni buxgalteriya qonunchiligiga muvofiq ishlab chiqilgan hisob siyosati yoki uning bo'limi orqali kiritishni nazarda tutadi. Shuning uchun amalda uni buxgalteriya hisob siyosatining alohida bo'limi qilib yuritish qulay.

Birinchi qismga ko'ra unda quyidagilar aks ettirilishi kerak (to'liq ro'yxat):

1. Soliq to'lovchi o'zi ishlab chiqqan soliq registrlarining shakli va ularni tuzish tartibi (soliq qonunchiligida boshqacha qoida bo'lmasa).
2. Hisob siyosatiga rioya etilishi uchun mas'ul mansabdor shaxslar.
3. Alohida-alohida hisob yuritish tartibi, agar Kodeksda shunday majburiyat bo'lsa.
4. Foyda solig'i uchun sarflarni xarajatlarga kiritishning va QQSni hisobga olishning tanlangan usullari.
5. Xedjirlash siyosati: xedjirlanadigan tavakkalchiliklar, moddalar va vositalar hamda xedjirlash samaradorligini baholash uslubiyati (xedjirlash va boshqa moliyaviy tavakkalchilik operatsiyalari bo'lsa).
6. Amortizatsiya normalari yoki hisoblash usullari: aktivlarning har bir guruhi va kichik guruhi uchun alohida.
7. Islomiy moliya faoliyatidan hamda islomiy qimmatli qog'ozlardan keladigan daromadlar alohida qanday hisobga olinishi (bu band 2026-yil 29-iyundan kuchga kirgan).

Qachondan amal qiladi:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Ko'k Gumbaz Mebel» MChJ rahbari 2026-yil 20-dekabrda buyruq bilan soliq hisob siyosatida yuk mashinalari uchun amortizatsiya normasini Kodeks belgilagan doirada o'zgartirdi. Yangi norma 2027-yil 1-yanvardan qo'llaniladi, 2026-yil dekabri esa eski norma bilan hisoblanadi. Agar rahbar xuddi shu o'zgarishni 2027-yil martida tasdiqlaganida, qonunchilik o'zgarmagan bo'lsa, u faqat 2028-yil 1-yanvardan amal qilardi.

Manba: Soliq kodeksi, 77-modda.

Soliq kodeksining 92-moddasiga ko'ra qo'shib olingan yuridik shaxsning soliq majburiyatlarini uni qo'shib olgan yuridik shaxs, ya'ni siz bajarasiz (yettinchi qism).

Boshqa shakllarda ham voris belgilangan: qo'shib yuborishda yangi tuzilgan shaxs (oltinchi qism), bo'linishda yangi shaxslar (sakkizinchi qism; ulushlar taqsimlash balansi bo'yicha, to'qqizinchi qism), o'zgartirishda yangi shaxs (o'n uchinchi qism). Ajratib chiqarishda esa vorislik, odatda, yuzaga kelmaydi (o'n birinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Chinor Savdo» MChJ «Bog'bon Agro» MChJni qo'shib oldi. «Bog'bon Agro»da bitta soliq bo'yicha 14 mln so'm qarz va 2 mln so'm jarima, boshqa soliq bo'yicha 5 mln so'm ortiqcha to'lov bor edi.

To'lash muddatlari o'zgarmagani uchun qo'shib olish tugashini kutib to'lovni kechiktirish foyda bermaydi. Qo'shib olishdan oldin eski firmaning soliq organi bilan solishtirma dalolatnomasini oling: qarz ham, ortiqcha to'lov ham shu hujjatda ko'rinadi.

Manba: Soliq kodeksi, 92-modda.

Soliq kodeksining 80-moddasi birinchi qismiga ko'ra bir paytda soliq solish tartibi har xil bo'lgan bir nechta faoliyat bilan shug'ullanuvchi soliq to'lovchi soliq solish obyektlarini har bir faoliyat bo'yicha alohida hisobga olishi shart. Bu hisob buxgalteriya ma'lumotlari asosida yuritiladi, har bir faoliyatning daromad va xarajatlari hisob hujjatlari bilan tasdiqlanadi (ikkinchi va uchinchi qismlar).

Ikki usul bor (to'rtinchi qism):

Tanlangan tartib soliq hisob siyosatida yoziladi: 77-moddaning birinchi qismi 3-bandiga ko'ra alohida hisob yuritish tartibi hisob siyosatida aks ettirilishi kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Nurafshon Servis» MChJ chorakda A faoliyatdan 720 mln, B faoliyatdan 480 mln so'm tushum oldi (QQS va aksizsiz). Xom ashyo va bevosita ishchilar xarajati hujjatlar bo'yicha har bir faoliyatga to'g'ridan-to'g'ri yozildi. Umumiy xarajatlar: ofis ijarasi 54 mln va bosh buxgalter ish haqi 36 mln so'm.

Maslahat: taqsimlash jadvalini har bir davr uchun saqlang va undagi tushum raqamlarini buxgalteriya registrlari bilan bog'lang, shunda taqsimot qanday hisoblangani hujjat bilan ko'rinib turadi.

Manba: Soliq kodeksi, 77-modda (birinchi qism, 3-band), 80-modda.

Soliq kodeksining 5-moddasi muddatlarni sanashning aniq qoidalarini beradi. Kunlar bilan belgilangan muddatlar uchun kerakli beshtasi:

Demak, xat kelgan kun sanalmaydi: birinchi kun uning ertasi. «5 ish kuni» bo'lgani uchun orada kelgan dam olish va ish kuni bo'lmagan bayram kunlari sanalmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Navro'z savdo» MChJ boshqa bir masala bo'yicha «10 kalendar kun ichida» javob berishi kerak, xat 2027-yil 18-fevralda kelgan. Birinchi kun — 19-fevral, o'ninchi kun — 28-fevral. 2027-yil 28-fevral yakshanbaga to'g'ri keladi, shuning uchun sakkizinchi qismga ko'ra muddat undan keyingi ish kunida, ya'ni 1-mart (dushanba) kuni tugaydi. Bu yerda muddat kalendar kunlarda yozilgani uchun oradagi dam olish kunlari sanaladi, faqat oxirgi kun suriladi.

Maslahat: muddatni kalendarga yozganda doim «qaysi kundan sanaladi» va «kalendar kunmi yoki ish kunimi» degan ikki savolga javob bering. Bayram sababli ish kunlari ko'chirilgan bo'lsa, rasmiy e'lon qilingan ish kalendariga qarang.

Manba: Soliq kodeksi, 5-modda.

Soliq kodeksida bu ikki joyda ko'rsatilgan.

1. Saqlash majburiyati. 22-modda birinchi qismining yettinchi xatboshisiga ko'ra soliq to'lovchi soliq hisobotlarini hamda soliqni hisoblash va to'lash uchun zarur boshqa hujjatlarni tegishli soliqni to'lash belgilangan kalendar yildan keyingi uch yil mobaynida but saqlashi shart (Kodeksda boshqacha qoida bo'lmasa). Soliq hisobotining o'zi va unga ilova qilingan hujjatlar uchun 84-moddaning birinchi qismida yana bir hisob bor: hisobot taqdim etilgan yildan keyin kamida uch yil. Ikki muddatdan qaysi biri kechroq tugasa, o'shangacha saqlang.

1. Da'vo muddati. 88-moddaning ikkinchi qismiga ko'ra soliq organining tekshirish va qo'shimcha soliq talab qilish huquqi, odatda, soliq davri tugaganidan keyin uch yil davom etadi.

Soliq agentlari uchun alohida qoida bor: ular soliqni hisoblash, ushlab qolish va o'tkazish hujjatlarini 88-moddadagi da'vo muddati mobaynida saqlaydi (23-modda).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan).

E'tibor bering: da'vo muddati ikki holatda o'zgaradi. Birinchisi: qonunchilik soliq stavkasi, to'lanadigan soliq miqdori, soliq imtiyozi yoki chegirmasini qo'llashni yoxud to'lash muddatini o'zgartirishni muayyan shartlarga bog'lagan bo'lsa (84-moddaning ikkinchi qismi), da'vo muddati shu shartlarning amal qilish muddatiga uzaytiriladi (88-moddaning uchinchi qismi). Ikkinchisi: muddatning o'tishi fuqarolik qonunchiligiga muvofiq to'xtatib turiladi, uziladi va qayta tiklanadi (88-moddaning to'rtinchi qismi). Bunday shartli imtiyoz bo'yicha tasdiqlovchi hujjatlarni shartlar amal qilishi tugaydigan yildan keyin kamida uch yil saqlash kerak (84-moddaning ikkinchi qismi).

Maslahat: imtiyoz olgan, tekshiruv yoki nizosi bor davrlar hujjatlarini umumiy muddat o'tgach ham alohida papkada qoldiring. Buxgalteriya hujjatlarini saqlash muddati boshqa qonunchilik bilan ham belgilanishi mumkin, shuning uchun yo'q qilishdan oldin uni ham tekshiring.

Manba: Soliq kodeksi, 22-modda (birinchi qism, yettinchi xatboshi), 23-modda, 84-modda (birinchi va ikkinchi qismlar), 88-modda.

Hisob raqamda pul yetarli bo'lgan bo'lsa, kechikmagansiz. Soliq kodeksining 89-moddasi uchinchi qismining 1-bandiga ko'ra soliq to'lovchining soliq to'lash majburiyati bankdagi hisobvarag'idan pul o'tkazishga doir topshiriqnoma bankka taqdim etilgan paytdan bajarilgan hisoblanadi. Shart bitta: to'lov kuni hisobvaraqda yetarli pul qoldig'i bo'lishi kerak.

Vaqt chegarasini 5-moddaning to'qqizinchi qismi beradi: muddat belgilangan harakatni oxirgi kuni soat 24 ga qadar bajarish mumkin.

Lekin to'lov bajarilgan deb tan olinmaydigan holatlar ham bor (89-moddaning to'rtinchi qismi):

Bu qoidalar penya va jarimalarga ham, soliq agentlariga ham tatbiq etiladi (89-moddaning beshinchi qismi).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Oqtosh qurilish» MChJ hisobvarag'ida 48 mln so'm bor edi. Buxgalter oxirgi kuni soat 21:40 da 36 mln so'mlik soliq topshiriqnomasini yubordi. Pul yetarli, demak majburiyat o'sha kuni bajarilgan. Agar buxgalter g'aznachilik hisobvarag'i raqamida bitta raqamni adashtirganida edi, to'lov 3-bandga ko'ra bajarilmagan hisoblanardi.

Maslahat: oxirgi kunda to'lasangiz, yuborishdan oldin rekvizitlarni andoza bilan solishtiring va hisobvaraqda talablar kartotekasi yo'qligini tekshiring.

Manba: Soliq kodeksi, 5-modda (to'qqizinchi qism), 89-modda (uchinchi, to'rtinchi, beshinchi qismlar).

Noyabrga. Soliq kodeksining 242-moddasi birinchi qismiga ko'ra tovar realizatsiyasi bo'yicha aylanma sanasi — hisobvaraq-faktura taqdim etilgan sana. Lekin tovar undan oldin jo'natilgan bo'lsa, jo'natilgan sana olinadi. Ya'ni ikki sanadan qaysi biri oldin bo'lsa, o'sha hisobga olinadi. QQS bo'yicha soliq davri esa, odatda, bir oy (259-modda).

Boshqa holatlar uchun 242-moddada alohida qoidalar bor (to'liq ro'yxat):

Shuningdek, boshlanishi bir soliq davriga, tugashi boshqasiga to'g'ri keladigan xizmatlarga ham xizmatlar uchun belgilangan qoida qo'llanadi (beshinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bodomzor qandolat» MChJ 30-noyabrda 56 mln so'mlik (QQS bilan) mahsulot jo'natdi. QQS = 56 000 000 × 12 / 112 = 6 000 000 so'm. Bu summa noyabr hisobotiga kiradi, garchi faktura dekabrda yozilgan bo'lsa ham. Agar buxgalter uni dekabrga qo'yib yuborsa, noyabrda soliq kam ko'rsatilgan bo'ladi.

Maslahat: oy oxirida ombordan chiqqan yuk xatlari ro'yxatini shu oyda yozilgan hisobvaraq-fakturalar bilan solishtiring — fakturasi «kechikkan» jo'natmalar darhol ko'rinadi.

Manba: Soliq kodeksi, 242 va 259-moddalar; QQS umumiy stavkasi 12%.

Xizmatning realizatsiya joyi O'zbekiston deb topilsa (bu 241-moddaga ko'ra aniqlanadi), QQSni siz soliq agenti sifatida to'laysiz. Soliq kodeksining 255-moddasiga ko'ra bunday xizmatning xaridori bo'lgan O'zbekiston yuridik shaxsi, yakka tartibdagi tadbirkori yoki O'zbekistonda doimiy muassasa orqali ishlaydigan chet el yuridik shaxsi soliq agenti bo'ladi (ikkinchi qism; elektron shakldagi xizmatlar uchun to'rtinchi qismda alohida qoida bor). U soliqni hisoblab chiqarishi, ushlab qolishi va budjetga o'tkazishi shart (oltinchi qism).

Ikki holat farqlanadi:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Ipak yo'li logistika» MChJ xorijiy firmadan 120 000 000 so'mlik maslahat xizmati oldi, narx QQSsiz.

• QQS = 120 000 000 × 12% = 14 400 000 so'm. Xorijiy firmaga 120 000 000 so'm to'lanadi, QQS budjetga alohida o'tkaziladi.
• Agar shartnomada 120 000 000 so'm QQS bilan deb yozilganda edi: QQS = 120 000 000 × 12 / 112 ≈ 12 857 143 so'm, firmaga esa qolgan 107 142 857 so'm o'tkazilardi.

Budjetga to'langan bu QQS bo'yicha to'lov hujjati uni hisobga olish huquqini beradi (255-moddaning oxirgi qismi, 37-bob qoidalariga muvofiq).

E'tibor bering: bu tartib 243–245-moddalarda ko'rsatilgan soliqdan ozod tovar va xizmatlarga qo'llanilmaydi.

Manba: Soliq kodeksi, 255-modda; QQS umumiy stavkasi 12%.

Ha, kamaytiradi. Soliq kodeksi 333-moddasining uchinchi qismiga ko'ra, oldingi soliq davri (davrlari)da zarar ko'rgan soliq to'lovchi joriy soliq davri foydasini shu zararning butun summasiga yoki uning bir qismiga kamaytirishga haqli. Qancha qismini ishlatishni korxonaning o'zi hal qiladi.

Bu yerda gap buxgalteriya zarari emas, soliq zarari haqida ketadi. 333-moddaning birinchi qismiga ko'ra, daromad va xarajatlarga kiritilgan tuzatishlarni hisobga olgan holda chegiriladigan xarajatlarning jami daromaddan oshib ketgan qismi zarar deb e'tirof etiladi. Shuning uchun summani moliyaviy natijalar hisobotidan emas, foyda solig'i hisob-kitobidan oling.

333-moddadagi qolgan qoidalar:

1) Soliq bazasi o'tgan davr zarariga faqat joriy soliq davrining yakunlari bo'yicha kamaytiriladi. Foyda solig'i bo'yicha soliq davri — kalendar yil, hisobot davri — chorak (338-modda).

2) Zarar bir necha yilda ko'rilgan bo'lsa, zararlar ular ko'rilgan ketma-ketlikda o'tkaziladi: avval eng eskisi.

3) Muomaladagi qimmatli qog'ozlar va muddatli bitimlarning muomaladagi moliyaviy vositalari bo'yicha zararlar ham tadbirkorlik faoliyatidan ko'rilgan zarar hisoblanadi.

4) Bosh bankdan umidsiz qarzlarni oluvchi sho''ba tashkilotning zararlari kelgusi davrlarga o'tkazilmaydi.

5) Moddaning amaldagi matnida zararni o'tkazish muddati ham, foydaning qancha qismini kamaytirish mumkinligi bo'yicha foiz chegarasi ham ko'rsatilmagan (to'rtinchi va beshinchi qismlar 2021-yil 29-dekabrdagi O'RQ-741-son Qonun bilan chiqarilgan).

Alohida hollar 334–336-moddalarda. 334-modda: qayta tashkil etishda zarar huquqiy vorislar o'rtasida taqsimlash balansi bo'yicha o'tkaziladigan aktivlar ulushiga mutanosib taqsimlanadi; vorisning o'zi ilgari faoliyatini tugatgan soliq to'lovchidan olgan zararlari esa yana qayta tashkil etilganda o'tkazilmaydi. 335-modda: konsolidatsiyalashgan guruh zararini guruhning mas'ul ishtirokchisi guruhning konsolidatsiyalashgan soliq bazasiga o'tkazadi; guruhdan chiqqan ishtirokchi guruh davridagi zararni o'z bazasiga o'tkaza olmaydi. 336-modda: ayrim operatsiyalar zarari faqat o'shanday daromadlar hisobidan qoplanadi — ishonchli boshqaruv zarari shu boshqaruvning kelgusi daromadlariga, oddiy shirkat zarari shirkatning kelgusi daromadlariga, xizmat ko'rsatuvchi xo'jaliklar zarari shu xo'jaliklarning kelgusi daromadlariga, muomalada bo'lmagan qimmatli qog'ozlar va moliyaviy vositalar zarari o'shanday operatsiyalar daromadi hisobidan, korxonani mol-mulk majmui sifatida yoki ustav fondidagi ulushni sotishdan ko'rilgan zarar esa aynan o'xshash aktivlarni sotishdan olingan daromad hisobidan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bahor Mebel» MChJ «qolgan soliq to'lovchilar» qatorida, ya'ni 15% stavkada (337-modda birinchi qismining 12-bandi) foyda solig'i to'laydi deb olamiz.

2024-yil: soliq zarari 150 mln so'm. Soliq yo'q, zarar kelgusiga o'tadi.

2025-yil: soliq bazasi (zarar o'tkazilgunga qadar) 90 mln so'm. Korxona 2024-yil zararidan 90 mln so'm ishlatadi: baza 0, soliq 0. O'tkazilmagan qoldiq: 150 − 90 = 60 mln so'm.

2026-yil: baza 200 mln so'm. Qolgan 60 mln so'm ayriladi: 200 − 60 = 140 mln so'm, soliq 140 × 15% = 21 mln so'm.

Zararni o'tkazmaganda ikki yilda 90 × 15% + 200 × 15% = 13,5 + 30 = 43,5 mln so'm soliq bo'lardi. O'tkazish bilan 21 mln so'm. Farq 22,5 mln so'm, ya'ni 150 mln so'm zararning 15 foizi.

Amaliy maslahat: har yil uchun «zarar qancha, qancha ishlatildi, qancha qoldi» degan kichik jadval yuriting. Bir necha yillik zarar bo'lsa, ketma-ketlik qoidasi tufayli qaysi yil zarari ishlatilayotgani har doim aniq bo'ladi.

Yuridik shaxslardan olinadigan yer solig'i Soliq kodeksining 61-bobida, imtiyozlar esa 428-moddada. Amaldagi tahrirda 428-moddaning birinchi qismida soliq solinmaydigan yerlarning 12 ta toifasi bor:

1) Madaniyat, ta'lim, sog'liqni saqlash va ijtimoiy ta'minot obyektlari egallagan yerlar. Istisno: turistik zonalarda joylashgan sanatoriy-kurort obyektlari band qilgan yerlar imtiyozga kirmaydi.

2) Sport va jismoniy tarbiya-sog'lomlashtirish majmualari, o'quv-mashq bazalari va bolalar sog'lomlashtirish oromgohlari egallagan yerlar.

3) Shahar elektr transporti yo'llari va metropoliten liniyalari, shu jumladan jamoat transporti bekatlari, metropoliten stansiyalari va ularning inshootlari egallagan yerlar.

4) Aholi punktlarining suv ta'minoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish inshootlari egallagan yerlar: magistral suv quvurlari, vodoprovod tarmoqlari, oqova suv kollektorlari va ularning inshootlari, nasos stansiyalari, suv olish va tozalash inshootlari, tarmoqlardagi kuzatish quduqlari va dyukerlar, suv bosimi hosil qiladigan minoralar hamda shunga o'xshash inshootlar.

5) Magistral issiqlik trassalari egallagan yerlar, shu jumladan nasos (ko'paytiruvchi, kamaytiruvchi, aralashtiruvchi, drenaj) stansiyalari, issiq suv ta'minotining issiqlikni hisobga olish va nazorat qilish asboblari, isitkichlar, sirkulyatsiya nasoslari hamda shunga o'xshash inshootlar.

6) Ihota o'rmon daraxtzorlari egallagan yerlar. Kodeks ularning 11 turini sanaydi: suv obyektlari sohillari bo'ylab o'tgan taqiqlangan mintaqalar; qimmatli baliqlar uvildiriq sochadigan joylarni muhofaza qiluvchi taqiqlangan mintaqalar; eroziyadan saqlaydigan o'rmonlar; temir yo'l va avtomobil yo'llari yoqalab o'tgan ihota mintaqalari; cho'l va chala cho'l zonalaridagi o'rmonlar; shahar o'rmonlari va o'rmon-bog'lari; shaharlar, aholi punktlari va sanoat markazlarining ko'kalamzor zonalari atrofidagi o'rmonlar; suv ta'minoti manbalarining sanitariya muhofazasi zonalaridagi o'rmonlar; kurort hududlarining sanitariya muhofazasi tegrasidagi o'rmonlar; alohida qimmatga ega o'rmonlar; ilmiy yoki tarixiy ahamiyatga ega o'rmonlar.

7) Suvni tejaydigan (tomchilatib, yomg'irlatib, diskret va boshqa) sug'orish texnologiyalari joriy etilgan yerlar — joriy etilgan oyning boshidan besh yilga, suvdan foydalanish sohasidagi vakolatli organ xulosasi asosida. Texnologiya shu besh yil ichida yaroqsiz bo'lib qolsa yoki demontaj qilinsa, imtiyoz butun soliq davri uchun bekor qilinadi va soliq majburiyati tiklanadi.

8) Qishloq xo'jaligi maqsadlari uchun yangi o'zlashtirilayotgan yerlar — vakolatli organ tasdiqlagan loyihaga muvofiq, o'zlashtirish ishlari davrida va o'zlashtirilgandan keyin besh yil.

9) Melioratsiya ishlari olib borilayotgan mavjud sug'oriladigan yerlar — tasdiqlangan loyihaga muvofiq, ishlar boshlanganidan besh yil.

10) Ilmiy tashkilotlar, qishloq va o'rmon xo'jaligi ilmiy-tadqiqot tashkilotlari hamda o'quv yurtlariga qarashli tajriba, eksperimental va o'quv-tajriba xo'jaliklarining bevosita ilmiy va o'quv maqsadlarida foydalaniladigan qishloq xo'jaligi yerlari va o'rmon fondi yerlari. Aniqrog'i, ilmiy tajriba, eksperimental ishlar, yangi navlar seleksiyasi va mavzusi tasdiqlangan boshqa ilmiy va o'quv maqsadlari uchun ekinlar va daraxtzorlar egallagan uchastkalar ozod qilinadi (bu xatboshi 2026-yil 19-iyuldan yangi tahrirda).

11) Qishloq joylardagi (shahar va tuman markazlaridan tashqari) antenna-machta metall konstruksiyalari hamda ularga o'rnatilgan va ularning ajralmas qismi bo'lgan konstruksiyalar egallagan uchastkalar.

12) Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining alohida turuvchi qurilmalari band qilgan uchastkalar: umumiy quvvati 100 kVtgacha bo'lsa — foydalanishga topshirilgan oydan uch yil, quyosh panellari quvvatining kamida 25 foiziga teng quvvatli elektr energiyasini to'plash tizimi bilan o'rnatilgan panellar uchun esa — o'n yil; 100 kVt va undan ko'p bo'lsa — o'n yil.

Kamaytirilgan stavka (428-moddaning ikkinchi qismi): yangi barpo etilayotgan bog'lar, tokzorlar va tutzorlar egallagan uchastkalar uchun besh yil davomida soliq 50 foizga kamaytirilgan stavkada to'lanadi, qator oralariga qishloq xo'jaligi ekinlari ekilganidan qat'i nazar. Shu qismda teskari qoida ham bor: vakolatli organ bog' yoki tokzorni iqtisodiy samarasiz va hosildorligi past deb topgan kundan 12 oy ichida yangi bog' (tokzor) barpo etilmasa, stavka uch baravar oshiriladi.

Muddat qachondan sanaladi (uchinchi qism): kuzda o'tqazilgan ko'chatlar uchun — keyingi yilning 1-yanvaridan, bahorda o'tqazilganlar uchun — joriy soliq davrining 1-yanvaridan.

Umumiy shart (to'rtinchi qism): 428-moddadagi imtiyozlar bevosita mo'ljallangan maqsadida foydalanilmayotgan yer uchastkalariga tatbiq etilmaydi.

Yana bir ogohlantirish 429-moddadan: qurilishi tugallanmagan obyekt egallagan uchastkaga (qonunchilikda boshqacha tartib bo'lmasa) imtiyozlar va kamaytiruvchi koeffitsiyentlar qurilish tugaguncha qo'llanmaydi, soliq esa ikki baravar stavkada to'lanadi.

Amaliy maslahat: imtiyozli uchastkaning maydoni, imtiyoz asosi (masalan, vakolatli organ xulosasi) va muddati tugash sanasini bitta ro'yxatda saqlang. 427-moddaga ko'ra imtiyoz huquqi paydo bo'lsa, soliq bazasi o'sha oydan kamayadi, huquq tugasa — keyingi oydan yana hisoblanadi.

Yo'q, o'lchov birligi noto'g'ri. Soliq kodeksi 429-moddasining birinchi qismidagi jadval sarlavhasi: «1 gektar uchun bazaviy soliq stavkasi (mln so'mda)». Demak, 319,0 — 1 gektar uchun 319,0 million so'm. 1 gektar 10 000 kv.m bo'lgani uchun 1 kv.m ga 31 900 so'm to'g'ri keladi, ya'ni «319 so'm»dan 100 baravar ko'p. Bu stavkalar qishloq xo'jaligi uchun mo'ljallanmagan yerlarga tegishli va shu tahrir 2026-yil 1-yanvardan kuchga kirgan.

Toshkent shahri bo'yicha bazaviy stavkalar (1 gektar uchun, mln so'm; qavsda 1 kv.m ga): 1-zona — 319,0 (31 900 so'm); 2-zona — 254,2 (25 420 so'm); 3-zona — 196,6 (19 660 so'm); 4-zona — 130,6 (13 060 so'm); 5-zona — 65,9 (6 590 so'm).

Qolgan hududlar uchun bittadan bazaviy stavka (1 gektar uchun, mln so'm): Qoraqalpog'iston Respublikasi — 41,2; Andijon viloyati — 51,8; Buxoro — 42,4; Jizzax — 42,4; Qashqadaryo — 42,4; Navoiy — 42,4; Namangan — 51,8; Samarqand — 51,8; Surxondaryo — 37,7; Sirdaryo — 31,8; Toshkent viloyati — 43,5; Farg'ona — 43,5; Xorazm — 42,4.

Aniq stavka koeffitsiyent bilan chiqadi (429-moddaning ikkinchi qismi). Qoraqalpog'iston Respublikasi Jo'qorg'i Kengesi va viloyat kengashlari bazaviy stavkaga 0,5 dan 2,0 gacha koeffitsiyent qo'llab, tuman va shaharlar kesimida stavka belgilaydi. Tuman va shahar kengashlari esa shu stavkalarga, Toshkent shahrida esa bevosita bazaviy stavkaga 0,7 dan 3,0 gacha koeffitsiyentni daha, massiv, mahalla, ko'cha kesimida kiritadi. Tuman va shahar kengashlari stavkalarni har yili 10-yanvarga qadar soliq organlariga taqdim etadi, soliq organlari ularni besh kun ichida soliq to'lovchilarga yetkazadi (uchinchi qism). Shuning uchun aniq uchastka stavkasini jadvaldan emas, soliq organi yetkazgan ma'lumotdan oling.

Qishloq xo'jaligi uchun mo'ljallangan yerlar: stavka ekinzorlarning normativ qiymatiga nisbatan 0,95 foiz (429-moddaning to'rtinchi qismi). Qoraqalpog'iston Respublikasi Jo'qorg'i Kengesi, viloyatlar va Toshkent shahar kengashlari bu stavkaga 0,5 dan 1,2 gacha koeffitsiyent qo'llashga haqli.

0,48 koeffitsiyenti (429-modda) quyidagilar egallagan yerlar uchun: elektr uzatish liniyalari, ularning podstansiyalari va inshootlari; umumdavlat aloqa liniyalari va inshootlari; umumiy foydalanishdagi temir yo'llar (stansiyalar, saralash joylari va temir yo'l korxonalariga berilgan ihota daraxtzorlari bilan); magistral neft va gaz quvurlari va ularning stansiyalari; samolyotlarning uchish-qo'nish maydonlari, yerda boshqarish yo'lkalari, to'xtash joylari, fuqaro aviatsiyasi aeroportlarining radionavigatsiya va elektr yoritish uskunalari; davlat rivojlantirish dasturlariga kiritilgan obyektlar qurilishi uchun ajratilgan yerlar — qurilishning normativ muddati davrida; Vazirlar Mahkamasi qarori bilan konservatsiyaga qo'yilgan obyektlar yerlari — konservatsiya davrida. Bu qoida yuridik shaxslarga belgilangan tartibda ajratilgan yerlarga qo'llanadi. Ro'yxatdagi dastlabki to'rt tur (elektr uzatish liniyalari, aloqa liniyalari, temir yo'llar, magistral neft va gaz quvurlari) uchun koeffitsiyent tuman yoki shahar bo'yicha o'rtacha stavkaga qo'llanadi; o'rtacha stavkani soliq organi har yili 5-yanvarga qadar soliq to'lovchilarga yetkazadi.

Yana ikki qoida (429-modda): qurilishi tugallanmagan obyekt egallagan uchastka uchun soliq (qonunchilikda boshqacha tartib bo'lmasa) ikki baravar stavkada to'lanadi; hujjatsiz yoki hujjatda ko'rsatilganidan katta maydondan foydalanilsa, stavka to'rt baravar qilib belgilanadi. Soliq har bir soliq davrining 1-yanvaridagi holat bo'yicha hisoblanadi (431-modda).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, koeffitsiyent shartli). «Chinor Print» MChJ Toshkentning 2-zonasida 1 200 kv.m (0,12 gektar) yerga ega. Faraz qilaylik, tuman kengashi shu mahalla uchun 1,5 koeffitsiyent belgilagan.

Stavka: 254,2 × 1,5 = 381,3 mln so'm 1 gektar uchun.

Yillik soliq: 381 300 000 × 0,12 = 45 756 000 so'm.

Kv.m orqali tekshiruv: 381 300 000 : 10 000 = 38 130 so'm; 38 130 × 1 200 = 45 756 000 so'm.

Agar kimdir gektar o'rniga kv.m deb o'qib, stavkani 100 baravar kam olsa, soliq ham 100 baravar kam hisoblanadi — keyin qo'shimcha soliq va penya bilan qaytib keladi.

Avval nima yo'qligini aytaylik: Soliq kodeksida «soliq uzilishi» degan atama yo'q, xavf darajasini aniqlash mezonlari ham Kodeksga yozilmagan. 266¹-moddaning sakkizinchi qismiga ko'ra, hisobvaraq-fakturalarning xavf darajasini aniqlash, reyestrini yuritish va ular asosida soliq to'lash tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Kodeksning o'zida esa quyidagilar bor (266¹-modda; uchinchi — to'qqizinchi qismlar 2026-yil 1-yanvardan kuchga kirgan):

1) Hisobvaraq-faktura soliq xavfining yuqori darajasiga kiritilsa, xaridor shu QQSni hisobga olish uchun uni soliq agenti sifatida o'zi budjetga to'lashi mumkin. Soliq agenti — o'zi QQS to'lovchisi bo'lgan va QQS to'lovchisidan tovar (xizmat) oluvchi yuridik shaxs, yakka tartibdagi tadbirkor yoki o'zini o'zi band qilgan shaxs (uchinchi qism). Agent sifatida to'lanmasa, yuqori xavfli hisobvaraq-fakturadagi QQS xaridorda hisobga olinmaydi (267-moddaning ikkinchi qismi).

2) Bunday holda QQS xaridorda soliq agenti sifatida budjetga to'langan davrda hisobga olinadi (oltinchi qism). Agar to'lov hisobot topshirishning oxirgi muddati hali kelmagan davrga oid hisobvaraq-faktura bo'yicha qilingan bo'lsa, QQS hisobvaraq-faktura sanasi bo'yicha tegishli davrda hisobga olinadi (yettinchi qism).

3) Yetkazib beruvchida shu tufayli QQS bo'yicha salbiy farq yoki ortiqcha to'lov hosil bo'lsa, u kelgusi to'lovlar hisobiga hisobga olinishi yoki Kodeksda belgilangan tartibda qaytarilishi mumkin (to'rtinchi qism).

4) Yetkazib beruvchi rasmiylashtirgan hisobvaraq-fakturalarning yuqori xavf darajasiga kirishi uning o'zi sotib olgan tovarlar (xizmatlar) bo'yicha QQSni hisobga olish huquqidan mahrum etmaydi (beshinchi qism).

5) Past xavf darajasidagi hisobvaraq-faktura bo'yicha hisobga olingan QQS qalbaki yoki ko'zbo'yamachilik uchun tuzilgan bitimdan kelib chiqqaniga dalil bo'lsa, soliq organi hisobga olishni bekor qilishi yoki tuzatishi mumkin. Bu xaridor dastlab yuqori xavfli deb topilgan fakturalar bo'yicha agent sifatida to'lagani uchun hisobga olgan summalarga tatbiq etilmaydi (to'qqizinchi qism).

Guvohnoma haqida (shu moddaning birinchi va ikkinchi qismlari): QQS to'lovchisi guvohnomasining amal qilishi to'xtatib turilgan, tugatilgan yoki bekor qilingan bo'lsa, bunday to'lovchi o'zi olgan tovarlar bo'yicha QQSni hisobga ololmaydi, undan tovar olgan xaridorlarda ham shu QQS hisobga olinmaydi. Guvohnoma qayta tiklansa, to'xtatib turilgan sanadan boshlab QQS to'lovchining o'zida ham, xaridorlarida ham hisobga olinadi (tuzatiladi). Vazirlar Mahkamasi quyidagilarning tartibini ham belgilaydi (237-moddaning beshinchi qismi): guvohnomani berish; uning amal qilishini to'xtatib turish, qayta tiklash, tugatish yoki bekor qilish; guvohnoma o'z vaqtida berilmagani yoki berish rad etilgani, amal qilishi to'xtatib turilgani, tugatilgani yoki bekor qilingani, shuningdek o'z vaqtida qayta tiklanmagani munosabati bilan soliq organi qarori ustidan shikoyat qilish; maxsus ro'yxatga olish hisobidan chiqarish.

Amaliy maslahat: yangi yetkazib beruvchi bilan shartnoma tuzishdan oldin uning QQS to'lovchisi guvohnomasi amalda ekanini tekshiring. Yuqori xavfli faktura bo'yicha agent sifatida to'lash-to'lamaslikni hal qilishdan oldin Vazirlar Mahkamasining amaldagi tartibini o'qing: mezonlar va amaliy qadamlar o'sha hujjatda, Kodeksda emas.

6410 dan chiqariladi. 21-son BHMS bunday qarz uchun ikki schyot ajratgan. 7240 «Soliqlar va yig'imlar bo'yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar» schyotida qonunchilikka muvofiq tegishli idora qarori bilan bir necha yilga kechiktirib to'lashga ruxsat etilgan soliq bo'yicha uzoq muddatli qarz aks ettiriladi (325-band). 6240 «Soliqlar va yig'imlar bo'yicha kechiktirilgan majburiyatlar» schyotida esa shu qarzning joriy qismi turadi (266-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chorbog' mebel» MChJning 6410 dagi soliq qarzi 90 000 000 so'm. Qarorga ko'ra u uch yilda, har yili 30 000 000 so'mdan to'lanadi.

Natija: balansda 30 000 000 so'm joriy majburiyat (6240) va 60 000 000 so'm uzoq muddatli majburiyat (7240) ko'rinadi. Har yili navbatdagi 30 000 000 so'm yana 7240 dan 6240 ga o'tkazib boriladi.

To'lov qilinganda 6240 qoldig'i kamayadi. Standartning namunaviy jadvallarida 6240 dan to'lash uchun alohida qator berilmagan, shuning uchun bu yozuvni hisob siyosatingizda belgilab qo'ying.

Analitik hisob: 7240 har bir soliq turi va qoplanish muddati bo'yicha (325-band), 6240 har bir soliq turi bo'yicha (266-band) yuritiladi.

Maslahat: to'lov jadvalini va qarordagi boshqa shartlarni qaror matnidan ko'chirib, 7240 analitikasi bilan har chorak solishtirib turing — qaysi summa qachon joriy qismga o'tishi oldindan ko'rinib turadi.

Yo'q. 21-son BHMSning 378-bandiga ko'ra mahsulot sotishdagi QQS, aksiz va boshqa to'lovlar olinadigan hisobvaraqlar yoki pul mablag'lari schyotlarining debetida va «budjetga to'lovlar bo'yicha qarzlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlarning (6400) kreditida» aks ettiriladi. Daromad schyotiga esa summa «QQS, aksizlardan tashqari» yoziladi (383-band, 1-qator). Ya'ni 9010 da faqat korxonaga qoladigan qiymat turadi, aksiz esa xaridordan olinib budjetga o'tkaziladigan summa.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; summalar shartli, aksiz stavkasi va QQS hisoblash tartibi bu yerda ko'rsatilmaydi). «Oqsoy ichimliklari» MChJ xaridorga mahsulot jo'natdi: mahsulot qiymati 200 000 000 so'm, aksiz 20 000 000 so'm, QQS hisob-fakturada alohida ko'rsatilgan.

Natijada moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotdagi sotishdan sof tushum 200 000 000 so'm bo'ladi. Agar aksiz ham 9010 ga yozilsa, tushum 220 000 000 so'm bo'lib, shishirilgan ko'rinadi va sotish rentabelligi kabi ko'rsatkichlar noto'g'ri chiqadi.

6410 bo'yicha analitik hisob har bir soliq turi bo'yicha alohida yuritiladi (274-band), shuning uchun aksiz va QQSni bitta subschyotda aralashtirmang: oy oxirida har birining qoldig'i alohida ko'rinishi kerak.

Yakuniy hisob-kitobdan keyin ortiqcha to'lov 6410 ning shu soliq bo'yicha analitikasida debet qoldiq bo'lib ko'rinadi (6410 analitikasi har bir soliq turi bo'yicha yuritiladi, 21-son BHMS, 274-band). Uni ikki yo'l bilan yopish mumkin, ikkalasi ham bitta namunaviy qatorda ko'rsatilgan: «Budjetdan mablag'lar qaytarilishi yoki kelgusi to'lovlar hisobiga o'tkazilishi» — Dt 5110, 5210, 5530, 4410 — Kt 6410 (275-band, 3-qator). Pul qaytsa, debetda 5110; kelgusi to'lovlarga qoldirilsa, debetda 4410 «Budjetga soliqlar va yig'imlar bo'yicha bo'nak to'lovlari» bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Zarafshon print» MChJ:

Endi 6 000 000 so'm 4410 ning foyda solig'i analitikasida bo'nak sifatida turadi. Keyingi yil soliq hisoblanib, yakuniy hisob-kitob qilinganda u yana Dt 6410 — Kt 4410 bilan yopiladi (191-band, 4-qator).

Maslahat: summani qaytarish yoki boshqa soliq hisobiga o'tkazish tartibi va muddatlari Soliq kodeksida belgilanadi. Yozuv berishdan oldin soliq organi bilan hisob-kitoblarni solishtirib, ortiqcha summa ikkala tomonda bir xil ekaniga ishonch hosil qiling.

21-son BHMSning 326-bandida bu aniq yozilgan: «Foyda solig'i bo'yicha xarajatlar hisob daromadidan kelib chiqqan holda hisoblanadi, to'lanadigan foyda solig'i esa soliq solinadigan daromaddan kelib chiqib hisoblanadi». Shu bandga ko'ra hisob daromadidan hisoblangan foyda solig'i bilan soliq solinadigan daromaddan hisoblangan to'lanadigan foyda solig'i o'rtasidagi farq vaqtinchalik farq sifatida yuritiladi va 7250 «Vaqtinchalik farqlar bo'yicha kechiktirilgan foyda solig'i uzoq muddatli majburiyatlari» schyotining kreditida aks ettiriladi. Ya'ni hozir to'lanmagan, lekin kelajakda to'lanadigan soliq kechiktirilgan foyda solig'i majburiyati sifatida yoziladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chorsu servis» MChJ faqat savdo kompleksi xizmatlarini ko'rsatadi, shuning uchun unga PF-175-son Farmon bilan bozor va savdo komplekslari xizmatlaridan olingan foyda uchun 20 foizdan 15 foizga tushirilgan stavka qo'llanadi. Buxgalteriya foydasi 200 000 000 so'm. Shundan 40 000 000 so'mlik daromad soliq hisobida keyingi yilda hisobga olinadi deb faraz qilamiz (qaysi daromad qachon soliqqa tortilishini Soliq kodeksi belgilaydi). Soliq bazasi: 160 000 000 so'm.

Provodkalar (21-son BHMS):

Keyingi bosqich uchun standartning namunaviy jadvallarida alohida qator yo'q: 267-bandda faqat 6250 keyinchalik soliq vujudga kelishiga qarab 6410 «Budjetga to'lovlar bo'yicha qarzlar» schyoti bilan bog'lanishi aytilgan, ya'ni summa budjetga to'lanadigan soliqqa o'tadi. Aniq provodkani hisob siyosatida belgilang.

Natija: shu yilning sof foydasi 200 000 000 − 30 000 000 = 170 000 000 so'm. Agar faqat joriy soliq yozilganda, foyda 176 000 000 so'm bo'lib, keyingi yil to'lanadigan 6 000 000 so'm hisobda ko'rinmay qolardi.

Ko'rsatish kerak, lekin qayerda — imtiyoz hujjatida bo'shagan mablag'ni ma'lum maqsadga ishlatish talab qilinganmi yoki yo'qmi, shunga bog'liq. 21-son BHMSda ikki yo'l bor:

Maqsadli imtiyozda soliqdan ozod qilingan summa Dt 6410 — Kt 8840 bilan yoziladi (374-band, 6-qator). Imtiyozli davr tugagach, bo'shagan mablag' Dt 8840 — Kt 8530 bilan hisobdan chiqariladi (374-band, 7-qator).

Maqsadsiz vaqtinchalik imtiyozda har bir budjet to'lovi turi bo'yicha bo'shagan summa 013 debetida yoziladi. 450-bandga ko'ra bu summa «Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot»da aks ettirilmaydi va moliyaviy natijaga ta'sir qilmaydi. Imtiyoz davri tugashi bilan summa 013 dan hisobdan chiqariladi, ma'lumot esa shundan keyin yana 5 yil saqlanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Yangiyo'l tola» MChJga 12 oylik imtiyoz berildi, har oy bo'shagan summa 3 500 000 so'm, mablag'ni maqsadli ishlatish talab qilinmagan.

Tekshiruv: 3 500 000 × 12 = 42 000 000 so'm. Bu jamlanma imtiyozdan qancha foyda ko'rilganini ko'rsatadi va tekshiruvda tez tushuntirib berishga yordam beradi.

Maslahat: imtiyoz berilgan hujjatni o'qib, mablag'ni nimaga ishlatish shartmi, alohida hisobot talab qilinadimi — shuni aniqlang va tanlagan schyotingizni hisob siyosatida yozib qo'ying.

Aksincha, muhimligicha qoladi. Prezidentning 2026-yil 27-avgustdagi PF-175-son Farmonida bu borada to'rtta qoida belgilangan:

• davlat organi aksini isbotlamaguncha, tadbirkor qonunga muvofiq harakat qilgan deb hisoblanadi;
• qoidabuzarlik sodir etilganini tadbirkor emas, davlat organi isbotlaydi;
• qonunchilikdagi bartaraf etib bo'lmaydigan ziddiyatlar, noaniqliklar va tushunmovchiliklar tadbirkor foydasiga talqin qilinadi;
• davlat organi dalillari yetarli bo'lmasa, bu ham tadbirkor foydasiga talqin qilinadi.

Bu qoidalar kim birinchi bo'lib isbotlashi kerakligini belgilaydi, lekin tadbirkorni hujjat saqlashdan ozod qilmaydi. Davlat organi biror dalil keltirsa, unga javob beradigan narsa — sizning shartnomangiz, hisob-fakturangiz va to'lov hujjatingiz. Hujjatlar tartibli bo'lsa, davlat organi dalillari yetarli emasligini ko'rsatish osonlashadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Gulshan qandolat" MChJ (umumbelgilangan tartib) "Don mahsulot" MChJdan QQSsiz 18 000 000 so'mlik un oldi. QQS 18 000 000 × 12% = 2 160 000 so'm, jami 20 160 000 so'm. Tekshiruvchi xarid haqiqatan bo'lganiga shubha bildirdi. Har bir savolga qaysi hujjat javob berishini oldindan tayyorlab qo'yish mumkin (muallif tavsiyasi):

Buxgalteriyadagi yozuvlar ham shu hujjatlarga tayanadi (21-son BHMS, 257-band, 3 va 6-qatorlar; 226-band, 15-qator): un kirim qilinganda Dt 1010 "Xom ashyo va materiallar" – Kt 6010 18 000 000 so'm; QQS hisobga olinganda Dt 4410 – Kt 6010 2 160 000 so'm; to'langanda Dt 6010 – Kt 5110 20 160 000 so'm.

Amaliy maslahat: har bir yirik xarid bo'yicha shartnoma, hisob-faktura, kirim va to'lov hujjatlarini bitta papkada (qog'oz yoki elektron) jamlang. Shunda tekshiruvda savol tug'ilsa, javobni bir necha daqiqada ko'rsatasiz va nizo sizning foydangizga hal bo'lishi uchun asos bo'ladi.

PF-175-son Farmon (2026-yil 27-avgust) bilan yuridik shaxsning jismoniy shaxs bo'lgan ta'sischisi o'z korxonasiga ijaraga yoki tekin foydalanishga bergan ko'chmas mulkka nisbatan ijara to'lovining eng kam miqdorini qo'llash bekor qilindi. Demak, ta'sischi o'z xonasini korxonaga ijaraga bersa, kelishilgan ijara haqi eng kam miqdordan past bo'lgani uchungina muammo bo'lmaydi.

Qoida qachon qo'llanadi? Uchta shart birga bo'lishi kerak:

• mulk ko'chmas mulk (bino, xona, ombor) bo'lishi;
• mulk egasi korxonaning ta'sischisi va jismoniy shaxs bo'lishi;
• mulk aynan shu ta'sischining korxonasiga ijaraga yoki tekin foydalanishga berilgan bo'lishi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Durdona tikuv" MChJ ta'sischisi Sevara opa o'ziga tegishli 40 kv. metrlik xonani korxonaga oyiga 1 500 000 so'mga ijaraga berdi. Xona boshqaruv uchun ishlatiladi, shuning uchun har oy ijara hisoblanganda: Dt 9420 "Ma'muriy xarajatlar" – Kt 6910 "To'lanadigan operativ ijara" 1 500 000 so'm; to'langanda: Dt 6910 – Kt 5110 (21-son BHMS, 298-band; 412-band, 7-qator; 226-band, 25-qator). Agar Sevara opa xonani tekin bergan bo'lsa, ijara xarajati yozilmaydi.

E'tibor bering: bu yengillik hujjatsiz ishlashga ruxsat emas. Ijara yoki tekin foydalanish shartnomasini yozma tuzing va «e-ijara» tizimida ro'yxatdan o'tkazing: ro'yxatdan o'tmagan shartnoma asosidagi binoda saqlanayotgan tovarlar Soliq kodeksining 223-moddasiga ko'ra soliq bazasini yashirish sifatida baholanishi mumkin.

Ha. PF-100-son Farmonga ko'ra (2026-yil 26-may, PF-175-son Farmon bilan o'zgartirilgan) QQSning 6 foizlik soddalashtirilgan tartibidagi tadbirkordan tovar yoki xizmat sotib olgan xaridor QQSni hisobga olish huquqiga ega. Cheklov sotuvchining o'ziga tegishli: u o'zi sotib olgan tovarlar bo'yicha kirish QQSini hisobga olmaydi.

Xaridor uchun farq faqat summada: hisob-fakturada QQS 12% emas, 6% stavkada ko'rsatiladi, demak hisobga olinadigan summa ham shunga mos ravishda kichik bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Sayqal mebel" MChJ (umumbelgilangan tartib) 6% tartibdagi "Yog'och olami" do'konidan QQSsiz 10 000 000 so'mlik taxta oldi.

Provodkalar: Dt 1010 "Xom ashyo va materiallar" – Kt 6010 10 000 000; Dt 4410 "Budjetga soliqlar va yig'imlar bo'yicha bo'nak to'lovlari" – Kt 6010 600 000. Shu taxta umumbelgilangan tartibdagi yetkazib beruvchidan olinganida QQS 10 000 000 × 12% = 1 200 000 so'm bo'lar edi.

Amaliy maslahat: narxni solishtirganda QQSli yakuniy summaga emas, QQSsiz narxga qarang. Masalan, 6% tartibdagi sotuvchi taklif qilgan 10 600 000 so'm bilan 12% stavkadagi sotuvchining 11 200 000 so'mini (10 000 000 + 1 200 000) solishtirganda, ikkalasida ham QQSsiz qiymat bir xil — farq faqat hisobga olinadigan QQS summasida.

PF-100-son Farmonga ko'ra 2026-yil 1-iyundan umumbelgilangan soliq tartibiga o'tish chegarasi bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) 12 000 baravari etib belgilangan. Chegara so'mda qat'iy yozilmagan, BHMga bog'langan. Shuning uchun BHM o'zgarsa, chegaraning so'mdagi ifodasi ham o'zgaradi.

PF-115-son Farmonga ko'ra 2026-yil 1-sentabrdan BHM 440 000 so'm. Hisob: 440 000 × 12 000 = 5 280 000 000 so'm, ya'ni 5,28 mlrd so'm.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Mehrigiyo market" daromadini har oy chegaraga solishtirib boradi:

Bir oyda daromad 360 000 000 so'mga o'sgan. Shu sur'at saqlansa, qolgan 660 000 000 so'm taxminan 1,8 oyda (660 000 000 : 360 000 000) tugaydi. Bu do'kon uchun ogohlantirish: umumbelgilangan tartibga tayyorgarlikni hozirdan boshlash kerak.

Tayyorgarlik nimadan iborat? Kirish QQSini hisobga olish uchun yetkazib beruvchilardan hisob-fakturalarni tartibli yig'ish, QQS va foyda solig'i hisobini yuritadigan buxgalteriya dasturini sozlash, narxlarni QQS bilan qayta ko'rib chiqish.

E'tibor bering: chegaraga qaysi davr daromadi solishtirilishi va o'tish qaysi sanadan amalga oshishi Soliq kodeksida belgilanadi, shuning uchun aniq sanani amaldagi tahrirdan tekshiring.

PF-100-son Farmonga ko'ra soddalashtirilgan tartibga o'tish ham, undan voz kechish ham xabarnoma yuborilgan oydan keyingi oyning birinchi kunidan amalga oshadi. Ya'ni xabarnoma oyning qaysi kunida yuborilishidan qat'i nazar, yangi tartib keyingi oyning 1-sanasidan boshlanadi.

Ombordagi tovarlar haqida: umumbelgilangan tartibga qaytganda soliq to'lovchi o'tish sanasida balansida turgan tovar-moddiy zaxiralar va uzoq muddatli aktivlar qoldiqlarining balans qiymatidagi QQSni belgilangan tartibda hisobga olishi mumkin. 6% tartibda bu QQS hisobga olinmagan va tannarxga kirib ketgan edi, endi uni qaytarish imkoniyati paydo bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Lazzat oshxonasi" 20-noyabrda voz kechish haqida xabarnoma yubordi. Umumbelgilangan tartib 1-dekabrdan boshlanadi. 1-dekabr holatiga omborda umumbelgilangan tartibdagi yetkazib beruvchilardan olingan mahsulotlar turibdi:

QQSsiz bozordan olingan mahsulotlar bo'yicha hisobga olinadigan QQS yo'q, chunki ularning narxida QQS bo'lmagan.

Amaliy maslahat: xabarnoma yuborishdan oldin o'tish sanasiga inventarizatsiya o'tkazing va qoldiqlarni yetkazib beruvchilarning hisob-fakturalari bilan bog'lang: qaysi tovar qaysi hujjat bilan, qancha QQS bilan kelganini ko'rsata olsangiz, hisobga olish oson bo'ladi.

Investitsiyaviy chegirma — Soliq kodeksining 308-moddasida nazarda tutilgan, foyda solig'i bo'yicha chegirma. Bino-inshootlar va yangi texnologik uskunalar sotib olingan va foydalanishga topshirilgan yilda uni amortizatsiya xarajati sifatida qo'llash mumkin.

Miqdori ikki xil:

1) 20 foiz — yangi texnologik uskunalar qiymatidan, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik va (yoki) texnologik jihatdan qayta jihozlash xarajatlaridan hamda axborot tizimlarini yaratishga doir investitsiya loyihalari doirasida mahalliy ishlab chiqarishning dasturiy ta'minotini sotib olishga yo'naltiriladigan mablag'lar summasidan;

2) 10 foiz — ishlab chiqarishni yangi qurilish shaklida kengaytirishga, ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun foydalaniladigan binolar va inshootlarni rekonstruksiya qilishga yo'naltiriladigan mablag'lar summasidan.

«Yangi» texnologik uskuna deganda ishlab chiqarilganiga 3 yildan oshmagan uskuna tushuniladi.

Investitsiyaviy chegirma haqidagi ma'lumotnoma foyda solig'i hisobotining 3-ilovasida ko'rsatiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Chinor qandolat" MChJ 2026-yilda 2025-yilda ishlab chiqarilgan yangi qadoqlash liniyasini 600 mln so'mga sotib olib, shu yili foydalanishga topshirdi. Bundan tashqari, ishlab chiqarish binosini rekonstruksiya qilishga 1 mlrd so'm sarfladi.

• Uskuna bo'yicha: 600 mln × 20% = 120 mln so'm.
• Bino bo'yicha: 1 000 mln × 10% = 100 mln so'm.
• Jami investitsiyaviy chegirma: 220 mln so'm.

Agar korxona 2021-yilda ishlab chiqarilgan uskunani 2026-yilda sotib olganida edi, u ishlab chiqarilganiga 3 yildan oshgani uchun «yangi» hisoblanmasdi va 20 foizlik chegirma qo'llanmasdi.

Maslahat: uskunaning ishlab chiqarilgan yilini tasdiqlovchi hujjatni (pasport, sertifikat yoki yuk hujjatlari) va foydalanishga topshirish dalolatnomasini saqlab qo'ying — chegirma asoslanganini aynan shu hujjatlar ko'rsatadi.

Bunday holatda QQS butun sotish narxidan emas, faqat ustama (farq) qismidan hisoblanadi. Soliq kodeksining 248-moddasi 11-qismiga ko'ra, jismoniy shaxslardan olib sotish uchun sotib olingan avtomobillar va uy-joy ko'chmas mulk obyektlari realizatsiya qilinganda soliq bazasi sotish narxi bilan sotib olish qiymati o'rtasidagi ijobiy farq sifatida aniqlanadi. Muhim jihat: bu farq soliq summasini o'z ichiga oladi, ya'ni QQS farqning "ichida" turadi.

Shuning uchun hisob formulasi quyidagicha: QQS = (sotish narxi − sotib olish qiymati) × 12/112. Bu yerda 12 — QQS stavkasi (12%), 112 esa 100 + 12, chunki summa QQSni o'z ichiga olgan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Tez avto savdo" MChJ fuqaro Jasurdan ishlatilgan avtomobilni qayta sotish uchun 185 000 000 so'mga sotib oldi va bir oydan keyin uni 212 500 000 so'mga sotdi.

To'g'ri hisob: farq 212 500 000 − 185 000 000 = 27 500 000 so'm. QQS = 27 500 000 × 12/112 = 2 946 428,57 so'm. Farqning qolgan qismi, 24 553 571,43 so'm, firmaning QQSsiz ustamasi.

Ko'p uchraydigan xato: 12/112 ni butun sotish narxiga qo'llash. 212 500 000 × 12/112 = 22 767 857,14 so'm chiqadi — bu to'g'ri summadan qariyb 7,7 baravar ko'p, ya'ni soliq butun ustamaning (27 500 000 so'm) qariyb 83 foizini yutib yuborardi. Ikkinchi xato: farqqa 12/112 emas, 12% ni qo'llash (27 500 000 × 12% = 3 300 000 so'm) — bu ham noto'g'ri, chunki soliq bazasi QQSni o'z ichiga oladi.

E'tibor bering: bu tartib faqat jismoniy shaxslardan olib sotish maqsadida sotib olingan avtomobillar va uy-joyga tegishli. Agar firma avtomobilni o'zi foydalanish uchun olgan bo'lsa va u asosiy vosita sifatida hisobda tursa, keyinchalik uni sotishda bu qoida qo'llanmaydi. Shu sababli xarid paytidayoq obyekt qayerda hisobga olinayotganini (tovar sifatidami yoki asosiy vosita sifatidami) aniq belgilab qo'ying.

Asosiy xavf ijara haqida emas, o'sha binoda turgan tovarlaringiz haqida. Amaldagi tartibga ko'ra, «e-ijara» tizimida hisobga qo'yilmagan shartnoma asosida ijaraga olingan yoki tekin foydalanilayotgan ko'chmas mulkda saqlanayotgan tovar-moddiy zaxiralar qoldig'i inventarizatsiyadan o'tkazilmaydi. Soliq maqsadlarida ular sizning omboringizda umuman yo'q deb baholanadi va bu soliq bazasini yashirish sifatida qaraladi.

Nega bu jiddiy? Soliq kodeksining 223-moddasiga ko'ra, hisobda sotilmagan deb turgan tovarning omborda yoki savdo joyida yo'qligi soliq bazasini yashirish (kamaytirib ko'rsatish) deb e'tirof etiladi va yashirilgan baza summasining 20 foizi miqdorida jarimaga sabab bo'ladi. Amalda soliq organi bunday tovarlarni sotilgan deb hisoblaydi, ularga 12% QQS hisoblaydi va ustiga 20% jarima qo'llaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Nurli plitka" MChJ shahar chetidagi omborni og'zaki kelishuv va oddiy qog'oz shartnoma bilan ijaraga oldi, lekin uni «e-ijara»da ro'yxatdan o'tkazmadi. Buxgalteriya hisobida shu omborda 150 000 000 so'mlik sotilmagan plitka turibdi.

Shartli hisob: tovar sotilgan deb qaralsa, QQS 150 000 000 × 12% = 18 000 000 so'm. Yashirilgan baza 150 000 000 so'm deb olinsa, jarima 150 000 000 × 20% = 30 000 000 so'm. Jami qo'shimcha yuk: 48 000 000 so'm — bu firma bir tiyin ham foyda ko'rmagan tovar uchun. Bu raqamlar faqat tushuntirish uchun: amalda yashirilgan baza va QQS bazasini soliq organi aniqlaydi va u bu misoldagidan farq qilishi mumkin.

Amaliy maslahat: tovar saqlanadigan har bir ijara yoki tekin foydalanish shartnomasini foydalanishni boshlashdan oldin «e-ijara»da ro'yxatdan o'tkazing. Shartnoma muddati uzaytirilsa yoki yangi shartnoma tuzilsa, uni ham qayta tekshiring. Ro'yxatdan o'tganini tasdiqlovchi ma'lumotni shartnoma nusxasi bilan birga saqlab qo'ying: tekshiruvda u kerak bo'lishi mumkin.

Soliq kodeksining 59-moddasiga ko'ra ijtimoiy soha faoliyatlari quyidagilar:

1) tibbiy xizmatlar: tashxis qo'yish, profilaktika, davolash, stomatologiya (kosmetologiya bu ro'yxatga kirmaydi); 2) ta'lim xizmatlari, shu jumladan test va imtihonlar o'tkazish; 3) ilmiy faoliyat (faqat akkreditatsiyadan o'tgan subyektlar uchun); 4) jismoniy tarbiya va sport sohasidagi xizmatlar, mashg'ulotlar, musobaqalar, sport inshootlari va sport anjomlarini ijaraga berish; 5) ijtimoiy himoya: bolalar, keksalar va nogironligi bo'lgan shaxslar uchun.

Faoliyat ro'yxatda bo'lishining o'zi yetarli emas. Asosiy shart "90 foiz qoidasi": shu faoliyatdan olingan daromad (bepul olingan mol-mulk bilan birga) jami yillik daromadning kamida 90 foizini tashkil etishi kerak. Ulush bundan kam bo'lsa, ijtimoiy soha maqomi berilmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Sog'lom tish" klinikasining yillik jami daromadi 1 000 000 000 so'm.

1-holat: davolash va stomatologiya xizmatlaridan 920 000 000 so'm, kosmetologiya va bo'sh xonani ijaraga berishdan 80 000 000 so'm. Ulush: 920 / 1 000 = 92%. Bu 90 foizdan yuqori, ijtimoiy soha maqomi saqlanadi.

2-holat: tibbiy xizmatlardan 850 000 000 so'm, kosmetologiyadan 150 000 000 so'm. Ulush 85%. Kosmetologiya tibbiy xizmat hisoblanmaydi, shuning uchun 90 foiz qoidasi bajarilmaydi va maqom berilmaydi.

Amaliy maslahat: yil davomida har chorakda asosiy faoliyat ulushini hisoblab boring. Ulush 90 foizga yaqinlashsa, yangi yo'nalish (masalan, kosmetologiya) ochishdan oldin uning yillik ulushga ta'sirini oldindan hisoblang.

Bu holat Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 23-noyabrdagi 943-son qarori bilan tartibga solinadi. Avvalo bir narsani yodda tuting: doimiy internet bilan ta'minlash mas'uliyati tadbirkorning o'ziga yuklangan. Shuning uchun internet uzilib qolishi ehtimolini oldindan o'ylab, zaxira ulanish imkoniyatini tayyorlab qo'ygan ma'qul.

Qadamma-qadam tartib:

1-qadam. Nosozlik bo'lsa, NKMga texnik xizmat ko'rsatish markazini (TXKM) xabardor qiling; buni kechiktirmaslik maqsadga muvofiq.

2-qadam. TXKM 1 soat ichida soliq organini maxsus axborot tizimi orqali xabardor qiladi. Bu markazning vazifasi; siz esa o'zingiz murojaat qilgan vaqtni yozib qo'ying.

3-qadam. Apparat tuzatilguncha yoki zaxira apparat berilgunga qadar xaridorlarga davlat soliq xizmati organlarida ro'yxatdan o'tkazilgan maxsus kvitansiya bering. Uning shakli nizomning 4-ilovasida keltirilgan.

4-qadam. NKM sozlangandan keyin 1 ish kuni ichida maxsus kvitansiya daftaridagi savdo ma'lumotlarini onlayn-NKM yoki virtual kassa tizimiga kiriting.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Mehrigiyo" dorixonasida seshanba kuni soat 11:00 da kassa apparati o'chib qoldi. Kassir darhol TXKMga qo'ng'iroq qildi va vaqtni daftarga yozdi. Apparat tuzatilgunga qadar 14 ta xaridorga maxsus kvitansiya berildi. Apparat chorshanba kuni sozlandi, shuning uchun 14 ta kvitansiyadagi savdo ma'lumotlari NKM sozlangandan keyin 1 ish kuni ichida tizimga kiritilishi kerak.

Amaliy maslahat: ro'yxatdan o'tkazilgan kvitansiya daftarini nosozlik bo'lgandan keyin emas, oldindan tayyorlab, kassa yonida saqlang.

"Ikkinchi imkoniyat" Prezidentning 2026-yil 27-avgustdagi PF-175-son Farmoni bilan e'lon qilingan iqtisodiy amnistiya. U kichik va o'rta biznes uchun mo'ljallangan va 2026-yil 31-dekabrga qadar amal qiladi.

Penya bo'yicha shart: Farmon qabul qilingunga qadar yuzaga kelgan soliq qarzi 2026-yil 31-dekabrgacha to'liq to'lansa, shu qarz bo'yicha hisoblangan penya hisobdan chiqariladi. Shart "to'liq to'lash" bo'lgani uchun qarzning bir qismini yopish bilan bu natijaga tayanib bo'lmaydi.

Jarimalar bo'yicha: soliq hisobotini o'z vaqtida topshirmagani uchun 2026-yil 1-yanvarga qadar qo'llangan, ammo hali to'lanmagan ma'muriy jarimalarning qolgan qismi ham hisobdan chiqariladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Barakali non" novvoyxonasining eski soliq qarzi 7 000 000 so'm, unga hisoblangan penya 900 000 so'm. Agar novvoyxona 7 000 000 so'mni dekabr oxirigacha to'liq to'lasa, 900 000 so'mlik penya hisobdan chiqariladi. Agar faqat 5 000 000 so'm to'lasa, to'liq to'lash sharti bajarilmaydi.

Nima qilish kerak: 1) soliq organidagi hisob-kitob holatidan qarz va penya summasini aniqlang; 2) qarzni qachon va qaysi mablag' hisobidan yopishni rejalashtiring; 3) to'lovni oxirgi kunlarga qoldirmang, chunki pul hisobga tushishiga vaqt kerak; 4) to'lovdan keyin qarz nolga tushganini tekshiring.

QQSning umumiy stavkasi 12 foiz. Demak, QQSsiz narx 100 deb olinsa, QQS bilan narx 112 bo'ladi. Shuning uchun yakuniy narxdan QQSni topish uchun uni 12 ga ko'paytirib, 112 ga bo'lish kerak. QQSsiz narxni topish uchun esa yakuniy narxni 1,12 ga bo'lamiz.

Ko'p uchraydigan xato: yakuniy narxdan to'g'ridan-to'g'ri 12 foizni olish. Bu QQSni oshirib ko'rsatadi, chunki 12 foiz QQSsiz narxdan hisoblanadi, yakuniy narxdan emas.

Misol: "Lazzat taomlari" oshxona uskunasini 5 600 000 so'mga (QQS bilan) oldi. QQS = 5 600 000 × 12 / 112 = 600 000 so'm. QQSsiz narx = 5 600 000 / 1,12 = 5 000 000 so'm. Tekshiruv: 5 000 000 × 12% = 600 000. Agar xato usulda 5 600 000 × 12% hisoblansa, 672 000 so'm chiqadi, ya'ni 72 000 so'mga ortiq.

Alohida. 21-son BHMS bo'yicha daromad schyotiga QQSsiz summa yoziladi: Dt 4010 – Kt 9020 "Tovarlarni sotishdan daromadlar" (383-band jadvalida "QQS, aksizlardan tashqari" deb ko'rsatilgan). QQS esa budjet oldidagi qarz sifatida alohida: Dt 4010 – Kt 6410. Xaridorning umumiy qarzi 4010 da ikkala summaning yig'indisiga teng bo'ladi.

Shu bilan birga sotilgan tovar tannarxi ham chiqariladi: Dt 9120 – Kt 2910. Agar QQS 9020 ga qo'shib yuborilsa, tushum sun'iy oshadi va daromad hisobotdagi ko'rsatkichlar buziladi.

Misol: "Oydin texnika" 20 000 000 so'mlik (QQSsiz) muzlatkichlarni nasiyaga sotdi, tannarxi 15 000 000 so'm. QQS 12% = 2 400 000. Provodkalar: Dt 4010 – Kt 9020 20 000 000; Dt 4010 – Kt 6410 2 400 000; Dt 9120 – Kt 2910 15 000 000. Xaridor 22 400 000 so'm to'lashi kerak.

Xarid QQSi avval 4410 schyotiga yig'iladi: Dt 4410 – Kt 6010 (21-son BHMS, 190-band: 4410 da xarid qilingan TMZ bo'yicha hisob-kitob hujjatlarida ko'rsatilgan QQS ham hisobga olinadi). Sotuv QQSi esa 6410 kreditida turadi: Dt 4010 – Kt 6410.

Xarid QQSi hisobga olinganda u 6410 ga qarshi yopiladi: Dt 6410 – Kt 4410. Shundan keyin 6410 dagi QQS bo'yicha kredit qoldiq budjetga to'lanadigan summa bo'ladi va to'lov Dt 6410 – Kt 5110 bilan yoziladi. 6410 analitikasi soliq turlari bo'yicha alohida yuritiladi (274-band), shuning uchun QQS qoldig'ini boshqa soliqlar bilan qo'shib yubormang.

Misol: "Mevali bog'" soliq davrida 8 000 000 so'mlik (QQSsiz) tovar oldi, xarid QQSi 960 000 so'm. Shu davrda sotuv QQSi 2 400 000 so'm bo'ldi. Dt 6410 – Kt 4410 960 000 dan keyin 6410 da 1 440 000 so'm qoladi, u to'langach Dt 6410 – Kt 5110 1 440 000.

Qaytarilgan qism bo'yicha QQS ham kamayadi. 21-son BHMS (381-band) bo'yicha oldin hisoblangan QQS 6410 debetida, olinadigan hisobvaraq yoki pul schyoti kreditida yoziladi: Dt 6410 – Kt 4010. Daromadning o'zi esa kontrpassiv 9040 "Sotilgan tovarlar (mahsulotlar)ning qaytishi" orqali kamaytiriladi: Dt 9040 – Kt 4010.

Tovar omborga qaytgani uchun uning tannarxi ham tiklanadi: Dt 2910 – Kt 9120. Shunda sotuv, QQS va tannarx uchalasi bir xil hajmda orqaga qaytadi va hisobot "bo'rttirilgan" tushum ko'rsatmaydi.

Misol: "Ipak yo'li textile" 10 000 000 so'mlik (QQSsiz) mato sotgan edi, xaridor 2 000 000 so'mlik qismini qaytardi, uning tannarxi 1 500 000 so'm. Provodkalar: Dt 9040 – Kt 4010 2 000 000; Dt 6410 – Kt 4010 240 000; Dt 2910 – Kt 9120 1 500 000.

Yo'q, asosiy vosita sotuvi tovar savdosi emas, u 9210 "Asosiy vositalarning chiqib ketishi" orqali yuritiladi. Xaridor qarzi: Dt 4010 – Kt 9210 (21-son BHMS). Sotuv bo'yicha hisoblangan QQS esa: Dt 9210 – Kt 6410 (9200 guruhi jadvalidagi 17-qator).

Shunday qilib, 9210 kreditiga xaridordan olinadigan to'liq summa tushadi, debetiga esa mashinaning boshlang'ich qiymati va QQS yoziladi, eskirish esa kreditga qaytariladi. Qolgan farq sotishdan foyda yoki zarar bo'ladi.

Misol: "Saxovat logistika" mashinani 44 800 000 so'mga (QQS bilan) sotdi. QQS = 44 800 000 × 12 / 112 = 4 800 000. Mashinaning boshlang'ich qiymati 90 000 000, eskirishi 55 000 000. 9210 da: kredit 44 800 000 + 55 000 000 = 99 800 000; debet 90 000 000 + 4 800 000 = 94 800 000. Farq 5 000 000 so'm foyda: Dt 9210 – Kt 9310.

Ish beruvchi bu yerda soliq agenti: soliq xodimning daromadidan ushlanadi, korxona esa uni budjetga o'tkazadi. 21-son BHMSda tayyor provodka bor: "Jismoniy shaxslarning ish haqidan daromad solig'i summasi ushlab qolinishi" Dt 6710 – Kt 6410. Budjetga o'tkazilganda: Dt 6410 – Kt 5110.

E'tibor bering: bu soliq korxonaning xarajati emas, shuning uchun 9420 yoki 9430 ga yozilmaydi. Xarajat bu ish haqining o'zi (masalan, Dt 9420 – Kt 6710), soliq esa shu summaning ichidan ushlanadi va xodim qo'liga kamroq pul oladi.

Misol (summalar shartli, ushlanadigan soliq miqdori amaldagi soliq qonunchiligi bo'yicha aniqlanadi): "Durdona kafe" hisobchisi Sanjarga 6 000 000 so'm ish haqi hisoblandi, undan daromad solig'i sifatida 700 000 so'm ushlandi deylik. Provodkalar: Dt 9420 – Kt 6710 6 000 000 (boshqaruv xodimining ish haqi); Dt 6710 – Kt 6410 700 000; xodimga to'lov Dt 6710 – Kt 5110 5 300 000; budjetga Dt 6410 – Kt 5110 700 000.

21-son BHMSning 6400 guruhi jadvalida (275-band, 1-qator) davr xarajatlariga taalluqli ajratmalar, soliqlar va yig'imlar bo'yicha budjetga qarzlar Dt 9430 – Kt 6410 bilan yozilishi ko'rsatilgan. To'langanda: Dt 6410 – Kt 5110.

Buni QQS va foyda solig'idan farqlash kerak. QQS xaridordan olinadi va xarajat emas (Dt 4010 – Kt 6410). Foyda solig'i esa alohida 9810 schyotida yuritiladi (Dt 9810 – Kt 6410). Davr xarajatiga tegishli soliq esa oddiy operatsion xarajat sifatida foydani kamaytiradi.

Misol (shartli summa): "Navro'z mebel" chorakda davr xarajatiga taalluqli yig'im bo'yicha 900 000 so'm qarz hisobladi. Provodka: Dt 9430 – Kt 6410 900 000; to'lov: Dt 6410 – Kt 5110 900 000. 6410 analitikasida bu summa QQS va boshqa soliqlardan alohida qatorda turadi.

Pul korxona hisob raqamiga tushmagan bo'lsa ham, budjet oldidagi qarz yopildi, uning o'rniga bank oldida qarz paydo bo'ldi. 21-son BHMSda bunday holat uchun alohida qator bor: "Olingan kreditlar va qarzlar hisobidan budjetga qarzlar to'lanishi" Dt 6410 – Kt 6810 (qisqa muddatli kredit bo'lsa).

Agar kredit avval hisob raqamga tushib, keyin undan soliq to'lansa, ikki provodka bo'ladi: Dt 5110 – Kt 6810 va Dt 6410 – Kt 5110. Natija bir xil, faqat bank ko'chirmasida pul harakati ko'rinadi. Kredit bo'yicha foizlar alohida xarajat sifatida hisoblanadi (Dt 9610 – Kt 6920).

Misol: "Qo'qon charm" ning 30 000 000 so'm soliq qarzi bor edi. Bank shu summani kredit sifatida to'g'ridan-to'g'ri budjetga o'tkazdi: Dt 6410 – Kt 6810 30 000 000. Endi 6410 dagi bu soliq bo'yicha qoldiq nol, 6810 da esa bankka 30 000 000 so'm qarz turibdi.

PF-100-son Farmonga ko'ra (2026-yil 26-may, PF-175-son Farmon bilan o'zgartirilgan) savdo, umumiy ovqatlanish va xizmat ko'rsatish sohasidagi tadbirkorlar 2026-yil 1-iyundan 2030-yil 1-yanvargacha ixtiyoriy ravishda QQSni 6 foizlik soddalashtirilgan tartibda to'lashi mumkin. Bu tartibda foyda solig'i 0 foiz, kirish QQSi esa hisobga olinmaydi.

Kirish QQSi hisobga olinmasa, u alohida 4410 da yig'ilmaydi. 4-son BHMSning 15-bandiga ko'ra TMZ xarid qilish bilan bog'liq soliqlar, agar ular qoplanmasa (hisobga olishga qabul qilinmasa), TMZ tannarxiga kiritiladi. Ya'ni tovar yetkazib beruvchiga to'lanadigan to'liq summada kirim qilinadi: Dt 2910 – Kt 6010. Sotuvda esa QQS 6 foiz stavkada hisoblanadi va Dt 4010 (yoki 5010) – Kt 6410 bilan yoziladi.

Misol (shartli raqamlar; soddalik uchun 6 foizlik QQS QQSsiz sotuv narxi ustiga qo'shiladi deb olingan, hisoblash bazasi soliq qonunchiligiga ko'ra aniqlanadi): "Gulbahor market" 11 200 000 so'mga (shundan QQS 1 200 000) tovar oldi: Dt 2910 – Kt 6010 11 200 000. Uni 14 000 000 so'mga (QQSsiz) sotdi: Dt 4010 – Kt 9020 14 000 000; QQS 6% = 840 000: Dt 4010 – Kt 6410 840 000. Tannarx 11 200 000 bo'lgani uchun yalpi foyda 2 800 000 so'm. Shu do'kon umumiy tartibda bo'lsa, tannarx 10 000 000 bo'lardi: shuning uchun tanlashdan oldin ikkala variantni hisoblab ko'ring.

Yo'q. 6410 schyotining nomida ham "turlari bo'yicha" deb yozilgan va 21-son BHMSning 274-bandida 6410 bo'yicha analitik hisob har bir soliq turi bo'yicha alohida yuritilishi ko'rsatilgan. Xuddi shunday, 4410 dagi bo'naklar ham soliq turlari bo'yicha ajratiladi.

Umumiy qoldiq xavfli: bir soliq bo'yicha ortiqcha to'lov boshqa soliq bo'yicha qarzni "yashirib" qo'yadi. Natijada balansda qarz yo'qdek ko'rinadi, aslida esa ma'lum bir soliq bo'yicha to'lanmagan summa turgan bo'ladi.

Misol: "Sarbon sayohat" ning 6410 umumiy qoldig'i nolga teng edi. Analitikaga ajratilganda QQS bo'yicha 3 000 000 so'm qarz, foyda solig'i bo'yicha esa 3 000 000 so'm ortiqcha to'lov (debet qoldiq) chiqdi. Shuning uchun dasturda har bir soliq turi uchun alohida subschyot yoki analitik kartochka ochish tavsiya etiladi.

Hisoblangan foyda solig'i budjet oldidagi qarz bo'ladi. 21-son BHMSga ko'ra u 9810 "Foyda solig'i bo'yicha xarajatlar" debetida va 6410 "Budjetga to'lovlar bo'yicha qarzlar" kreditida aks ettiriladi: Dt 9810 – Kt 6410. Pul o'tkazilganda qarz yopiladi: Dt 6410 – Kt 5110.

9810 tranzit schyot, yil oxirida unda qoldiq qolmaydi. Yillik hisobot tuzilganda u yakuniy moliyaviy natija schyotiga yopiladi: Dt 9910 – Kt 9810. Shu sababli sof foyda soliqdan keyingi summa bo'lib chiqadi.

Misol: "Oqtepa plast" MChJ deklaratsiyasi bo'yicha 9 000 000 so'm foyda solig'i chiqdi. Buxgalter Dt 9810 – Kt 6410 yozadi, to'lov kuni Dt 6410 – Kt 5110 beradi, yil yakunida esa 9810 ni 9910 ga yopadi. Bitta tekshiruv: to'lovdan keyin 6410 dagi foyda solig'i analitikasida qoldiq nolga tushishi kerak.

21-son BHMS (190-band) bo'yicha budjetga o'tkazilgan bo'naklar 4410 "Budjetga soliqlar va yig'imlar bo'yicha bo'nak to'lovlari" schyotida yig'iladi: Dt 4410 – Kt 5110. Bu aktiv, ya'ni budjetdan "oldindan berib qo'yilgan" pul.

Yakuniy hisob-kitobda soliq qarzi 6410 kreditida turadi, bo'naklar esa unga qarshi yopiladi: Dt 6410 – Kt 4410. Qarz bo'nakdan katta bo'lsa, farq to'lanadi (Dt 6410 – Kt 5110). Analitika har bir soliq turi bo'yicha alohida yuritiladi, shuning uchun bir soliqning bo'nagi boshqa soliq qarzi bilan aralashtirilmaydi.

Misol: "Sayhun avto" yil davomida jami 12 000 000 so'm bo'nak o'tkazdi, yakuniy hisob-kitobda soliq 14 500 000 so'm chiqdi. Provodkalar: Dt 6410 – Kt 4410 12 000 000; qolgan 2 500 000 so'm to'langanda Dt 6410 – Kt 5110.

Jarima mahsulot tannarxiga ham, xaridor hisobiga ham kirmaydi. 21-son BHMSning 9400 schyotlari bo'yicha misollarida (412-band) aniq ko'rsatilgan: soliq idoralari qaroriga ko'ra hisoblangan jarima Dt 9430 "Boshqa operatsion xarajatlar" – Kt 6410 "Budjetga to'lovlar bo'yicha qarzlar" bilan yoziladi. To'langanda: Dt 6410 – Kt 5110.

Qarzni 6410 da shunchaki to'lov bilan yopib, xarajatni o'tkazmay qo'yish xato: unda 6410 da debet qoldiq paydo bo'ladi va xuddi budjetga ortiqcha to'langandek ko'rinadi.

Misol: "Bog'ishamol savdo" ga 2 000 000 so'm jarima qo'yildi. Qaror olingan kuni Dt 9430 – Kt 6410, to'lov kuni Dt 6410 – Kt 5110. Qarorning nusxasi provodkaga asos hujjat sifatida saqlanadi.

Dividend taqsimlanmagan foydadan hisoblanadi, ta'sischiga to'lanadigan summa esa 6610 "To'lanadigan dividendlar" kreditida turadi: Dt 8710 – Kt 6610. Korxona to'lov manbaida soliqni ushlab qolib, budjetga o'tkazadi. 21-son BHMS (285-band misollari) bo'yicha ushlab qolingan soliq: Dt 6610 – Kt 6410.

Shundan keyin ta'sischiga faqat qolgan summa to'lanadi: Dt 6610 – Kt 5110, soliq esa budjetga o'tkaziladi: Dt 6410 – Kt 5110. Natijada 6610 ham, 6410 ham yopiladi.

Misol: "Ko'kcha mebel" ta'sischisiga D so'm dividend hisoblandi, qonunchilikka ko'ra ushlanadigan soliq S so'm chiqdi. Provodkalar: Dt 8710 – Kt 6610 (D); Dt 6610 – Kt 6410 (S); Dt 6610 – Kt 5110 (D − S). Stavkani hisoblashda amaldagi soliq qonunchiligiga qarang.

PF-100-son Farmonda (2026-yil 26-may) 10 mln so'mgacha bo'lgan QQS salbiy farqi avtomatik qaytarilishi belgilangan. Salbiy farq deganda hisobga olinadigan (kirish) QQS sotishda hisoblangan QQSdan ko'p bo'lib qolgan holat tushuniladi. Qaytarish tartibining batafsil shartlarini Farmonning o'zidan o'qing.

Buxgalteriyada budjetdan pul qaytishi 21-son BHMS (275-band misollari) bo'yicha Dt 5110 "Hisob-kitob hisobvarag'i" – Kt 6410 "Budjetga to'lovlar bo'yicha qarzlar" bilan yoziladi. Shu provodkadan keyin QQS bo'yicha 6410 analitikasidagi debet qoldiq yopilishi kerak.

Misol: "Oydin print" yangi uskuna sotib oldi va hisobot davri yakunida QQS bo'yicha 7 400 000 so'm salbiy farq chiqdi. Summa bankka qaytib tushganda Dt 5110 – Kt 6410 7 400 000 yoziladi. Umumiy QQS stavkasi esa avvalgidek 12%.

Ha, ortiqcha to'langan summa yo'qolmaydi, u sizning mablag'ingiz bo'lib qoladi. Uni kelgusi to'lovlar yoki boshqa soliqlar hisobiga hisobga olish, yoki ariza bilan bank hisobingizga qaytarishni so'rash mumkin.

Avval soliq organi bilan hisob-kitoblarni solishtirib, ortiqcha summani aniqlang. Boshqa soliqlar bo'yicha qarzingiz bo'lsa, ortiqcha summa avval shu qarzga yo'naltirilishi mumkin. Ariza berish va qaytarish muddatlarini Soliq kodeksining amaldagi tahriridan tekshiring.

Xavfli. Soliq hisobida xarajat chegirilishi uchun u hujjat bilan tasdiqlangan bo'lishi kerak. Hujjat bo'lmasa, tekshiruvda bu xarajat tan olinmasligi va soliq qayta hisoblanishi mumkin.

Chek yo'qolgan bo'lsa, sotuvchidan hujjat nusxasini, hisob-faktura yoki boshqa tasdiqlovchi hujjatni so'rab ko'ring. Bank kartasi bilan to'langan bo'lsa, bank ko'chirmasi qo'shimcha dalil bo'ladi.

Agar operatsiya amalda bo'lmagani, faqat qog'ozda rasmiylashtirilgani aniqlansa, soliq organi siz hisobga olgan QQSni tan olmasligi, yetishmagan soliqni undirishi va unga penya hisoblashi mumkin.

Shuning uchun tovar haqiqatan kelganini tasdiqlovchi hujjatlarni (shartnoma, yuk xati, dalolatnoma, ombor kirim hujjati, bank orqali to'lov) saqlang. Yangi hamkorni esa shartnomadan oldin tekshiring.

Tavsiya etilmaydi. ERI bilan imzolangan har bir hujjat ERI egasi imzolagan hujjat hisoblanadi va uning javobini ham u beradi. Kalit va parol boshqa qo'lga o'tsa, kim nimani imzolaganini nazorat qilish qiyinlashadi.

To'g'ri yo'l: buxgalterning o'z ERI si bo'lishi va unga tegishli vakolat rasmiy tartibda berilishi. Elektron tizimlarda xodimga qanday huquq berish mumkinligini o'sha tizimning amaldagi qoidalaridan tekshiring.

Buxgalteriya hisobida yo'q. Tovar yoki xizmat topshirilgunga qadar olingan bo'nak majburiyat bo'lib, 6310 schyotida turadi. Daromad tovar topshirilganda tan olinadi.

Soliq maqsadlari uchun esa daromad va oborot qaysi sanada yuzaga kelishi har bir soliq bo'yicha Soliq kodeksida alohida belgilangan. Shuning uchun bo'nak olganda QQS va boshqa soliqlar bo'yicha tartibni amaldagi tahrirdan tekshiring.

Yo'q. Ijtimoiy soliqni ish beruvchi o'z hisobidan to'laydi. U xodimga hisoblangan ish haqi summasidan hisoblanadi, lekin xodim qo'liga oladigan puldan ayrilmaydi.

Xodimning maoshidan esa JShDS ushlanadi. Uni ish beruvchi soliq agenti sifatida ushlab, byudjetga o'tkazadi.

To'g'ri rasmiylashtirilgan hisob-faktura kerak. Unda sotuvchi va xaridorning STIR raqami, tovar nomi, summasi hamda QQS summasi ko'rsatilgan bo'lishi lozim.

Hujjat bo'lmasa yoki unda xato bo'lsa, to'langan QQS hisobga olinmasligi mumkin.

Penya soliq kechiktirib to'langani uchun har bir kechikkan kunga hisoblanadi va qarz to'lanmaguncha hisoblanib boradi.

Jarima esa soliq qoidabuzarligi uchun qo'llanadigan moliyaviy sanksiya, masalan, hisobotni o'z vaqtida topshirmaslik uchun. Ikkalasining miqdori Soliq kodeksida belgilanadi.

Javobgarlik soliq agentiga, ya'ni ish beruvchiga tushadi. Soliqni to'g'ri hisoblash, ushlab qolish va o'z vaqtida byudjetga o'tkazish uning majburiyati.

Kechiktirilgan summaga penya hisoblanishi va qonunda nazarda tutilgan boshqa choralar qo'llanishi mumkin.

Umumiy qoida bo'yicha yo'q. Aylanmadan olinadigan soliq foydadan emas, tushumdan hisoblanadi, shuning uchun xarajatlar soliq bazasini kamaytirmaydi.

Soliq bazasiga kirmaydigan ayrim tushumlar Soliq kodeksida alohida sanab o'tilgan.

Soliq organi soliq to'lovchidan tushuntirish berishni yoki xatoni tuzatib, aniqlashtirilgan hisobot topshirishni so'raydi.

Talabga o'z vaqtida javob berish muhim: bu ko'pincha keyingi chuqurroq tekshiruvning oldini oladi.

Ha. Xato topilganda aniqlashtirilgan (tuzatilgan) soliq hisoboti topshiriladi.

Agar xato tufayli soliq kam to'langan bo'lsa, farqni va unga hisoblangan penyani to'lash kerak bo'ladi. Xatoni o'zingiz qancha erta tuzatsangiz, oqibati shuncha yengil bo'ladi.

Imtiyoz qonunda aniq belgilangan bo'lishi va korxona uning barcha shartlariga mos kelishi kerak: faoliyat turi, hudud, muddat va boshqalar.

Shartlar bajarilganini hujjat bilan tasdiqlang va imtiyozni hisobotda to'g'ri ko'rsating. Shart buzilsa, imtiyoz bekor bo'lib, soliq qayta hisoblanishi mumkin.

Yo'q. Soliq davri har bir soliq uchun Soliq kodeksida alohida belgilanadi: ayrimlari uchun oy, ayrimlari uchun chorak yoki yil.

Shuning uchun har bir soliq bo'yicha hisobot va to'lov muddatlarini alohida soliq kalendarida yuritish qulay.

To'g'ri soliq daromad yoki mol-mulkdan bevosita olinadi va og'irligi to'lovchining o'ziga tushadi: masalan, foyda solig'i yoki JShDS.

Egri soliq tovar narxiga qo'shiladi, uni sotuvchi byudjetga o'tkazadi, lekin oxir-oqibat iste'molchi to'laydi: masalan, QQS va aksiz solig'i.