Savol-javob: moliyaviy hisobot
Soliq, buxgalteriya, audit va moliyaviy hisobot bo'yicha ko'p so'raladigan savollar va oddiy tildagi javoblar. Savolni bosing, javob ochiladi.
Moliyaviy hisobotMoliyaviy hisobotdagi summalarni so'mda emas, ming so'mga yaxlitlab ko'rsatsak bo'ladimi? Yaxlitlangach qatorlar yig'indisi jamiga to'g'ri kelmay qolsa nima qilamiz?
1-son BHMS buni cheklov bilan ruxsat qiladi. 36-bandga ko'ra axborotni minglab yoki millionlab yaxlitlashda muhimlik tamoyili buzilmaydigan aniqlik darajasidan foydalanishga yo'l qo'yiladi. Ya'ni yaxlitlash o'zi xato emas, lekin foydalanuvchi qaroriga ta'sir qiladigan farq yo'qolib ketmasligi kerak.
Bog'liq qoidalar: - 55-band: hisobot qaysi valyutada o'lchangani va raqamlar qanday aniqlik darajasida berilgani (masalan, minglarda yoki millionlarda) hisobotda ochiq yozilishi kerak. Ya'ni «ming so'mda» degan belgi hisobotda (masalan, jadval sarlavhasida) aniq ko'rinib turishi kerak. - 35-band: muhim axborot boshqa muhim axborot bilan bir moddada birlashtirilgan bo'lsa, uni hisobotga tushuntirishlarda ochib berish zarur. Ya'ni yaxlitlash va birlashtirish muhim ma'lumotni yashirib qo'ymasligi kerak. - 32-band: ma'lumotni qoldirish yoki noto'g'ri ko'rsatish foydalanuvchining iqtisodiy qaroriga ta'sir qilsa, u muhim sanaladi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Zarafshon pishiriq» MChJ balansi aktivlari (so'mda):
| Modda | So'mda | Ming so'mga yaxlitlangan |
|---|---|---|
| Asosiy vositalar (qoldiq qiymati) | 48 349 600 | 48 350 |
| Tovar-moddiy zaxiralar | 21 649 600 | 21 650 |
| Debitorlik qarzi | 9 449 600 | 9 450 |
| Pul mablag'lari | 5 010 480 | 5 010 |
| Jami (so'mda) | 84 459 280 | 84 459 |
Qatorlarni alohida yaxlitlab qo'shsangiz: 48 350 + 21 650 + 9 450 + 5 010 = 84 460, jamining o'zini yaxlitlasangiz — 84 459. Farq 1 ming so'm. Bu hisob xatosi emas, yaxlitlashning matematik natijasi: uchta qator yuqoriga, bittasi pastga yaxlitlandi.
Nima qilish mumkin: 1. Jami qatorni so'mdagi aniq summadan hisoblab yaxlitlasangiz, jami to'g'ri bo'ladi, lekin ko'rinadigan qatorlar yig'indisi 1 ga farq qiladi. 2. Qatorlarni yaxlitlab, jamini ularning yig'indisi deb olsangiz, jadval ichida hamma narsa mos tushadi, lekin jami summa aniq summadan 1 ga farq qiladi. 3. Qaysi yo'lni tanlagan bo'lsangiz, uni bir xil qo'llang va hisobotga izoh qo'shing.
1-son BHMS matnida bu farq uchun alohida qoida yo'q. Shuning uchun yuqoridagi uch qadam standartdan emas, amaliy tavsiya: asosiysi — farq kichik ekani, muhim emasligi va hisobot sarlavhasida aniqlik darajasi ochiq yozilgani.
Yana bir xavf: juda kichik qatorlar. Masalan, «boshqa aktivlar» 412 so'm bo'lsa, ming so'mga yaxlitlaganda 0 chiqadi. Bu muhim bo'lmasa, mumkin (amaliy tavsiya). Lekin qator muhim bo'lsa, uni nolga aylantirib yubormang.
Agar hisobot topshiriladigan shakl yoki tizim o'z o'lchov birligini talab qilsa, o'sha talabga amal qiling: bu javob faqat 1-son BHMSning umumiy qoidasini tushuntiradi.
Manba: 1-son BHMS, 32, 35, 36 va 55-bandlar.
Yana qarang: Muhimlik · Moliyaviy hisobot
Moliyaviy hisobotKichik MChJmizda bosh buxgalter yo'q, buxgalteriyani direktorning o'zi yuritadi. Yillik moliyaviy hisobotni kim imzolaydi va imzo bloki qanday to'ldiriladi?
Direktor ikki marta imzo qo'yadi. Moliyaviy hisobot shakllari rahbar hamda buxgalteriya hisobi va moliyaviy boshqarish vazifalarini bajaruvchi shaxs yoki bosh buxgalter tomonidan imzolanadi. Agar rahbar bu vazifalarni o'z zimmasiga olgan bo'lsa, u bosh buxgalter o'rniga ham imzo qo'yadi (181-son Nizom, 4-band).
Imzo bloki har bir shaklda bir xil (Nizomning 1 va 2-ilovalari):
| Qator | Kim to'ldiradi |
|---|---|
| «Mazkur moliyaviy hisobotda ko'rsatilgan ma'lumotlarning ishonchliligini tasdiqlayman:» | Bosma matn |
| Rahbar (F.I.O., imzo) | Direktor |
| Bosh buxgalter (F.I.O., imzo) | Shu holatda yana direktor |
| Sana (kun/oy/yil) | Imzolangan sana |
Kichik korxona qaysi shakllarni topshiradi: mikrofirma va kichik korxonaning yillik hisoboti buxgalteriya balansi va moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotdan iborat (10-band). Demak, imzo ikki shaklda qo'yiladi. BHMS bo'yicha yillik hisobot hisobot yilidan keyingi yilning 1-martidan kechiktirmay taqdim etiladi (7-band).
Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Ohangaron kafel» MChJ direktori Rustam Qodirov 2026-yil hisobotida balans va moliyaviy natijalar hisobotining har birida «Rahbar» va «Bosh buxgalter» qatorlariga o'z F.I.O.sini yozib, ikki marta imzo qo'ydi va sanani belgiladi.
Amaliy maslahat: direktor buxgalteriya vazifasini o'z zimmasiga olganini ichki buyruq bilan rasmiylashtirib qo'ying — imzolar nega bir xil ekanini so'rashganda tayyor javob bo'ladi.
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 4, 7 va 10-bandlar, 1 va 2-ilovalar.
Yana qarang: Moliyaviy hisobot · Moliyaviy hisobot shakllari (181-son buyruq)
Moliyaviy hisobotKompaniyamiz MHXS bo'yicha moliyaviy hisobot tuzadi. BHMS bo'yicha ham alohida hisobot topshirishimiz kerakmi va muddat qachongacha?
Topshirmaysiz. Moliyaviy hisobotni MHXSga muvofiq tayyorlaydigan tashkilotlar Moliya vazirining 2022-yil 10-noyabrdagi 61-son buyrug'i bilan tan olingan MHXS va ularga tushuntirishlar matnlari asosida hisobot tayyorlaydi va BHMS bo'yicha moliyaviy hisobot taqdim etmaydi (181-son Nizom, 12-band).
| Ko'rsatkich | BHMS bo'yicha | MHXS bo'yicha |
|---|---|---|
| Yillik hisobot muddati | Keyingi yilning 1-martigacha (7-band) | Keyingi yilning 1-mayigacha (7-band) |
| Moliyaviy holat | Buxgalteriya balansi (1-ilova) | Moliyaviy holat to'g'risidagi hisobot (5-ilova) |
| Natijalar | Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot (2-ilova) | Foyda yoki zarar va boshqa umumlashgan daromad to'g'risidagi hisobot (6-ilova) |
| Kapital | Xususiy kapital to'g'risidagi hisobot (3-ilova) | Xususiy kapitaldagi o'zgarishlar to'g'risidagi hisobot (7-ilova) |
| Pul | Pul oqimlari to'g'risida hisobot (4-ilova) | Pul mablag'lari harakati to'g'risidagi hisobot, bilvosita usul (8-ilova) |
| Izohlar | Izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlar | Ahamiyatli hisob siyosati va boshqa tushuntirish ma'lumotlari |
Manba: 9 va 11-bandlar.
Qo'shimcha imkoniyat: MHXS bo'yicha hisobot tuzadigan tashkilotlar Nizomda belgilanganidan tashqari e'lon qiladigan shakllarni, ularni taqdim etish tartibi va usullarini hisob siyosatida belgilashi mumkin (14-band).
Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Navoiy polimer» AJ 2026-yil uchun hisobotni MHXS bo'yicha tuzadi. U 5–8-ilovalar va izohlarni 2027-yil 1-mayigacha taqdim etadi; 1-martgacha BHMS shakllarini alohida topshirmaydi.
Amaliy maslahat: hisob siyosatida korxona MHXS bo'yicha hisobot tuzishini va qaysi sanadan boshlab o'tganini aniq yozing — tekshiruvchi «BHMS shakllari qani?» deb so'rasa, birinchi ko'rsatadigan hujjatingiz shu bo'ladi.
Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 7, 9, 11, 12 va 14-bandlar.
Yana qarang: MHXS · MHXS bo'yicha hisobot shakllari
Moliyaviy hisobotBalansni to'ldiryapman: 6930 da royalti qarzi, 6960 da sud belgilagan jarima, 6970 da hisobdor shaxsga qarz va 6950 da kreditning joriy qismi bor. Ularning hammasi «Boshqa kreditorlik qarzlar» satriga yoziladimi?
Yo'q, 6950 alohida satrga yoziladi. Buxgalteriya balansi shaklida (181-son Nizom, 1-ilova):
| Satr | Nomi | Qaysi schyotlar |
|---|---|---|
| 750 | Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi | 6950 |
| 760 | Boshqa kreditorlik qarzlar | 6950 dan tashqari 6900 guruhi |
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Nurobod sement» MChJda 31-dekabr holatiga:
| Schyot | Qoldiq, so'm |
|---|---|
| 6930 «Royalti bo'yicha qarzlar» | 2 750 000 |
| 6960 «Da'volar bo'yicha to'lovlar» | 4 300 000 |
| 6970 «Hisobdor shaxslarga bo'lgan qarzlar» | 650 000 |
| 6950 «Uzoq muddatli majburiyatlar – joriy qismi» | 36 000 000 |
760-satr: 2 750 000 + 4 300 000 + 650 000 = 7 700 000 so'm. Balans ming so'mda tuzilgani uchun 7 700 yoziladi. 750-satrga 36 000 yoziladi.
Nozik joy: ikkala satr ham «Joriy majburiyatlar, jami» (600-satr) ichiga kiradi. Lekin «joriy kreditorlik qarzlari» (601-satr) formulasida 760-satr bor, 750-satr esa yo'q (601 = 610+630+650+670+680+690+700+710+720+760). Shuning uchun 601-satr 600-satrdan kichik chiqishi xato emas.
Muddati o'tgan qarz bo'lsa, u «shundan: muddati o'tgan joriy kreditorlik qarzlari» (602-satr) qatorida ko'rsatiladi va balansga ilova — muddati o'tgan debitorlik va kreditorlik qarzlari rasshifrovkasi to'ldiriladi.
Amaliy maslahat: balansni to'ldirishdan oldin 6900 guruhidagi har bir subschyot bo'yicha qoldiq ro'yxatini chiqarib oling — 6950 ni ajratib qo'yish shunda esdan chiqmaydi.
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova (buxgalteriya balansi va unga ilova).
Yana qarang: Kreditorlik qarzi · Balans
Moliyaviy hisobotXolding kompaniyamizning ikki sho'ba korxonasi bor, bittasi sug'urta kompaniyasi. Konsolidatsiyalashgan hisobotni ham, sug'urta kompaniyasining o'z hisobotini ham 181-son buyruqdagi shakllarda tuzamizmi?
Ikkalasi ham shu Nizom doirasidan tashqarida.
- Sug'urta tashkiloti. Nizom buxgalteriya hisobi subyektlari uchun hisobot muddatlari, tarkibi va mazmunini belgilaydi, lekin budjet va sug'urta tashkilotlari, tijorat banklari va nobank kredit tashkilotlari bundan mustasno (Nizomning kirish qismi). Demak, sug'urta sho'ba korxonasining o'z hisoboti boshqa tartibda tuziladi.
- Konsolidatsiyalashgan hisobot. Nizom bilan tasdiqlangan shakllar konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotni tuzishga tatbiq etilmaydi (1-band).
Nizom kimga to'g'ri keladi:
| Tashkilot | Nizom shakllari |
|---|---|
| Xoldingning o'z (alohida) hisoboti, BHMS bo'yicha | Qo'llanadi |
| Sug'urta bo'lmagan sho'ba korxona, BHMS bo'yicha | Qo'llanadi |
| Sug'urta sho'ba korxonasi | Qo'llanmaydi |
| Guruhning konsolidatsiyalashgan hisoboti | Qo'llanmaydi |
Xoldingning o'z balansida sho'balar bilan bog'liq satrlar (1-ilova):
| Satr | Nomi |
|---|---|
| 050 | Sho'ba xo'jalik jamiyatlariga investitsiyalar (0620) |
| 240 | Sho'ba va qaram xo'jalik jamiyatlarning qarzi (4120) |
| 520 | Sho'ba va qaram xo'jalik jamiyatlarga uzoq muddatli qarz (7120) |
| 630 | Sho'ba va qaram xo'jalik jamiyatlarga qarz (6120) |
Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Zomin invest» AJ o'z alohida hisobotini Nizom shakllarida tuzdi va sho'ba korxonalarga investitsiyasini 050-satrda ko'rsatdi. Sug'urta sho'basi «Zomin sug'urta» hisobotini o'zining alohida tartibida tayyorladi, guruhning konsolidatsiyalashgan hisoboti esa Nizom shakllaridan tashqarida tuzildi.
Amaliy maslahat: guruh ichidagi qarzlarni (4120, 6120) har chorak sho'balar bilan solishtiring — konsolidatsiyada aynan shular bir-biriga mos kelishi kerak bo'ladi.
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, kirish qismi, 1-band, 1-ilova.
Yana qarang: Moliyaviy hisobot · Balans
Moliyaviy hisobotPul oqimlari hisobotini to'ldiryapmiz. Yil davomida to'langan foyda solig'i va mol-mulk solig'ini operatsion faoliyatga yozamizmi?
181-son Nizomdagi pul oqimlari to'g'risida hisobot shaklida (4-ilova) soliqlar uchun alohida «Soliqqa tortish» bo'limi bor:
| Satr | Nomi |
|---|---|
| 190 | To'langan foyda solig'i |
| 200 | To'langan boshqa soliqlar |
| 210 | Jami to'langan soliqlar (190 + 200) |
| 220 | Jami moliyaviy-xo'jalik faoliyatining sof pul kirimi/chiqimi |
220-satr operatsion (050), investitsiya (100) va moliyaviy (180) faoliyat natijalaridan to'langan soliqlar jamini (210) ayirib topiladi. 9-son BHMS ham foyda soliqlari natijasida kelib chiqadigan pul oqimlarini alohida yoritishni talab qiladi (26-band).
Bir nozik joy: 9-son BHMSning 11-bandi operatsion faoliyatga tegishli soliqlar to'lovlarini operatsion pul oqimlariga kirishi mumkin bo'lgan to'lovlar qatorida sanaydi. Lekin 181-son Nizom shaklida soliqlar uchun alohida bo'lim bor, shuning uchun shaklni to'ldirishda ularni 190–200-satrlarga yozing va operatsion faoliyatning boshqa to'lovlariga (040-satr) ikkinchi marta qo'shmang.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, ming so'mda, summalar shartli). «Asaka avtoservis» MChJ:
| Satr | Summa |
|---|---|
| 050 Operatsion faoliyatning sof pul kirimi | 120 000 |
| 100 Investitsiya faoliyatining sof pul chiqimi | 45 000 |
| 180 Moliyaviy faoliyatning sof pul chiqimi | 20 000 |
| 190 To'langan foyda solig'i | 14 000 |
| 200 To'langan boshqa soliqlar (mol-mulk solig'i) | 3 600 |
| 210 Jami to'langan soliqlar | 14 000 + 3 600 = 17 600 |
| 220 Jami sof pul kirimi | 120 000 − 45 000 − 20 000 − 17 600 = 37 400 |
Amaliy maslahat: soliq to'lovlarini bank ko'chirmasidan soliq turlari bo'yicha alohida ro'yxatga oling — 190 va 200-satrlarni shundan to'ldirish oson.
Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 9-band, 4-ilova; 9-son BHMS «Pul oqimlari to'g'risidagi hisobot», 11 va 26-bandlar.
Yana qarang: Pul oqimlari to'g'risidagi hisobot · Moliyaviy hisobot shakllari (181-son buyruq)
Moliyaviy hisobotPul oqimlari to'g'risidagi hisobotning oxirida chet el valyutasining harakati haqida alohida jadval bor. Uni qanday to'ldiramiz?
Bu 4-ilovaning «Chet el valyutasidagi pul mablag'larining harakati to'g'risida ma'lumot» qismi (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom). Unda faqat bitta «Miqdori» ustuni bor va summalar, butun hisobot kabi, ming so'mda yoziladi.
Satrlar:
| Satr | Ko'rsatkich |
|---|---|
| 250 | Yil boshiga qoldiq |
| 260 | Kelib tushgan valyuta, jami (261 + 262 + 263 + 264): 261 — sotishdan tushum; 262 — konvertatsiya qilingan; 263 — moliyaviy faoliyat bo'yicha; 264 — boshqa manbalar |
| 270 | Sarflangan valyuta, jami (271 + 272 + 273): 271 — mol yetkazib beruvchi va pudratchilarga; 272 — moliyaviy faoliyat bo'yicha; 273 — boshqa maqsadlar |
| 280 | Qayta baholashdan kurs farqlari saldosi |
| 290 | Yil oxiridagi qoldiq (250 + 260 − 270 ± 280) |
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, ming so'mda). «Atlas Eksport» MChJ:
| Satr | Summa |
|---|---|
| 250 | 120 000 |
| 261 | 900 000 |
| 262 | 150 000 |
| 263 | 0 |
| 264 | 10 000 |
| 260 | 1 060 000 |
| 271 | 980 000 |
| 272 | 50 000 |
| 273 | 20 000 |
| 270 | 1 050 000 |
| 280 | +15 000 |
| 290 | 120 000 + 1 060 000 − 1 050 000 + 15 000 = 145 000 |
O'z-o'zini tekshirish: 290-satr yil oxiridagi valyuta qoldiqlari jamiga teng bo'lishi kerak. Agar valyuta faqat bankdagi valyuta hisobvarag'ida bo'lsa, uni balansning 350-satri «Chet el valyutasidagi pul mablag'lari (5200)» bilan solishtiring; kassada ham valyuta bo'lsa, uni qo'shib hisoblang.
E'tibor bering: hisobotning asosiy qismida ham kurs farqi uchun satr bor — 221 «Chet el valyutasidagi pul mablag'larini qayta baholashdan yuzaga kelgan kurs farqlari saldosi». 280-satr esa faqat valyuta jadvali ichidagi qayta baholashni ko'rsatadi.
Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 4-ilova; 1-ilova (350-satr).
Yana qarang: Pul oqimlari to'g'risidagi hisobot · Moliyaviy hisobot shakllari 2025-yildan: buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar, xususiy kapital va pul oqimlari (181-son buyruq)
Moliyaviy hisobotTa'sischilar foydadan 20 mln so'mni rezerv kapitaliga ajratdi va 45 mln so'm dividend e'lon qildi. Xususiy kapital to'g'risidagi hisobotda bular qaysi ustunlarga yoziladi?
Xususiy kapital to'g'risidagi hisobotda (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 3-ilova) har bir satr uchun to'ldirilmaydigan kataklar «x» bilan belgilangan. Shu belgilar qaysi ustunga yozishni ko'rsatib turadi.
Ustunlar: 3 — ustav kapitali; 4 — qo'shilgan kapital; 5 — rezerv kapitali; 6 — taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar); 7 — sotib olingan xususiy aksiyalar; 8 — maqsadli tushumlar va boshqalar; 9 — jami.
| Satr | «x» qo'yilgan ustunlar | To'ldiriladigan ustunlar |
|---|---|---|
| 050 «Rezerv kapitaliga ajratmalar» | 3, 4, 7, 8 | 5, 6, 9 |
| 090 «Hisoblangan dividendlar» | 3, 4, 5, 7, 8 | 6, 9 |
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, ming so'mda). «Zarafshon Agro» MChJ:
| Satr | 5 Rezerv | 6 Taqsimlanmagan foyda | 9 Jami |
|---|---|---|---|
| 050 | +20 000 | −20 000 | 0 |
| 090 | x | −45 000 | −45 000 |
Mantiq oddiy: rezervga ajratish kapitalning bir qismidan boshqasiga ko'chirish, shuning uchun 050-satrda jami o'zgarmaydi. Dividend esa kapitaldan chiqib, ta'sischilar oldidagi qarzga aylanadi, shuning uchun jami 45 000 ga kamayadi va 120-satrdagi «Xususiy kapitalning ko'payishi (+) yoki kamayishi (−)» ga ta'sir qiladi.
Tekshirish: 110-satr «Yil oxiridagi qoldiq»ning 5 va 6-ustunlari balansning 430 «Rezerv kapitali (8500)» va 450 «Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar) (8700)» satrlaridagi yil oxiri summalari bilan bir xil bo'lishi kerak.
Eslatma: mikrofirma va kichik korxonalar bu hisobotni topshirmaydi — ularning yillik hisoboti balans va moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotdan iborat (Nizom, 10-band).
Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 10-band; 1 va 3-ilovalar.
Yana qarang: Rezerv kapitali · Dividend
Moliyaviy hisobotDo'konimizda tovarlar sotish narxida, 2980 «Savdo ustamasi» bilan yuritiladi. Balansdagi «Tovarlar» satriga 2920 dagi summani to'liq yozamizmi?
Yo'q. Balansning 180-satri «Tovarlar» 2900 guruhidan 2980 ning ayirmasi sifatida to'ldiriladi (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova). 2980 «Savdo ustamasi» kontraktiv schyot: u sotish narxidagi tovar qiymatidan hali olinmagan ustamani ajratib turadi, shuning uchun balansda tovar xarid qiymatiga qaytariladi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Mehr Market» MChJda 31-dekabr holatiga:
| Schyot | So'm |
|---|---|
| 2910 Ombordagi tovarlar (xarid qiymatida) | 54 000 000 |
| 2920 Chakana savdodagi tovarlar (sotish narxida) | 186 000 000 |
| 2980 Savdo ustamasi (kredit qoldig'i) | 31 000 000 |
| 180-satr: 54 000 000 + 186 000 000 − 31 000 000 | 209 000 000 → 209 000 ming so'm |
Agar 2920 ni to'liq yozsangiz, tovarlar 31 mln so'mga oshib ketadi: balans hali sotilmagan tovardan olinadigan foydani ham aktiv sifatida ko'rsatadi.
To'g'ri summa uchun 2980 qoldig'i aniq bo'lishi kerak. 21-son BHMSga ko'ra 2980 tovar kirim qilinganda ustama summasiga kreditlanadi, sotilgan yoki boshqa sabab bilan hisobdan chiqarilgan tovar bo'yicha debetlanadi; qoldiqqa to'g'ri keladigan ustama inventarizatsiya dalolatnomasi asosida aniqlashtiriladi (152-band). Shuning uchun yil oxiridagi inventarizatsiyadan keyin 2980 qoldig'ini qayta hisoblab, keyin balansni to'ldiring.
Eslatma: 180-satr 140-satr «Tovar-moddiy zaxiralari, jami» tarkibiga kiradi (140 = 150 + 160 + 170 + 180).
Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova; 21-son BHMS, 152-band.
Yana qarang: Savdo ustamasi · 2980 Savdo ustamasi
Moliyaviy hisobotMChJmizni yil o'rtasida tugatyapmiz. Oxirgi moliyaviy hisobot qaysi davr uchun va qaysi shakllarda tuziladi?
181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 5-bandiga ko'ra hisobot yili davomida tugatilgan, qayta tashkil etilgan yoki boshqa tashkilotga qo'shib yuborilgan tashkilot oxirgi hisobotni 1-yanvardan shu jarayon yakunlangan sanagacha bo'lgan davr uchun tuzadi va bunda yillik hisobotning amaldagi shakllaridan foydalanadi.
Amalda nima qilinadi:
| Masala | Qoida | Asos (Nizom) |
|---|---|---|
| Davr | 1-yanvardan tugatish paytigacha | 5-band |
| Shakllar | Yillik hisobotning amaldagi shakllari; mikrofirma va kichik korxonada — balans va moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot | 5 va 10-bandlar |
| Valyuta | So'mda (shakllarda ming so'mda) | 3-band, 1-ilova |
| Imzo | Rahbar va bosh buxgalter (yoki buxgalteriya va moliyaviy boshqarish vazifasini bajaruvchi shaxs) | 4-band |
| Bo'sh satrlar | Ma'lumot bo'lmasa, satr chizib qo'yiladi | 13-band |
Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Shams Print» MChJ (kichik korxona) tugatilishi 2027-yil 14-avgustda yakunlanmoqda. Oxirgi hisobot 2027-yil 1-yanvardan 14-avgustgacha bo'lgan davrni qamraydi va ikki shakldan iborat bo'ladi: buxgalteriya balansi va moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot.
Yana bir nozik jihat. Nizomning 6-bandida yangi tashkil etilgan tashkilotlarning birinchi hisobot davri qanday belgilanishi aytilgan, lekin bu tartib tugatilgan yoki qayta tashkil etilgan tashkilot, shuningdek uning alohida bo'linmalari negizida tuzilgan tashkilotlarga qo'llanmaydi. Masalan, qayta tashkil etish natijasida paydo bo'lgan yangi jamiyatning birinchi hisobot davrini 6-banddagi sxema bo'yicha belgilab bo'lmaydi.
E'tibor bering: 5-bandda bunday hisobotni taqdim etish muddati alohida ko'rsatilmagan. Muddatni tugatish tartibini belgilovchi hujjatlar bo'yicha aniqlang.
Manba: 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 3, 4, 5, 6, 10 va 13-bandlar.
Yana qarang: Moliyaviy hisobot shakllari 2025-yildan: buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar, xususiy kapital va pul oqimlari (181-son buyruq) · Balans valyutasi
Moliyaviy hisobotUskunani moliyaviy ijaraga (lizingga) oldik, u hali lizing kompaniyasiniki. Balansda uni ko'rsatamizmi va qarzni qaysi satrlarga yozamiz?
Ko'rsatasiz. Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar ijarachida 0310 «Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar» schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 33-band). Kirim qilinganda Dt 0310, Kt 6950 «Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi» va 7910 «To'lanadigan moliyaviy ijara» (34-band). Eskirishi 0299 «Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi»da yig'iladi (28-band).
Balans satrlari (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova):
| Schyot | Balans satri |
|---|---|
| 0310 | 010 «Boshlang'ich (qayta tiklash) qiymati (0100, 0300)» |
| 0299 | 011 «Eskirish summasi (0200)» |
| 7910 | 590 «Boshqa uzoq muddatli kreditorlik qarzlar (7900)» |
| 6950 | 750 «Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi (6950)» |
Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Olmaliq Metall» MChJ 1-iyulda 240 mln so'mlik stanokni lizingga oldi. 31-dekabr holatiga hisoblangan eskirish 12 mln so'm, lizing bo'yicha qolgan qarz 210 mln so'm, shundan keyingi 12 oyda to'lanadigani 60 mln so'm.
| Satr | Summa, ming so'm |
|---|---|
| 010 (stanok ulushi) | 240 000 |
| 011 (stanok ulushi) | 12 000 |
| 012 qoldiq qiymat (010 − 011) | 228 000 |
| 590 (210 000 − 60 000) | 150 000 |
| 750 | 60 000 |
Nega mulk lizing kompaniyasiniki bo'lsa ham balansda? 21-son BHMS bu obyektni ijarachining aktivlari qatorida 0300 guruhida yuritadi: korxona stanokdan foydalanadi va uning narxini to'laydi. Ijara tugab, mulk sizga o'tganda uning qiymati 0310 dan 0100 dagi tegishli schyotga, eskirishi 0299 dan tegishli eskirish schyotiga ko'chiriladi (37-band).
Manba: 21-son BHMS, 28, 33, 34 va 37-bandlar; 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova.
Yana qarang: Moliyaviy ijara · Lizing yoki bank krediti: uskunani qaysi yo'l bilan olish arzonroq tushadi?
Moliyaviy hisobotBu yil narxni ushlab turish uchun mahsulotni tannarxidan arzon sotdik va yalpi zarar chiqdi. Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda minus belgisini qo'yamizmi?
Shaklning o'zi bunga javob beradi. 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 2-ilovasidagi moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda har bir davr uchun ikki ustun bor: «Daromadlar (foyda)» va «Xarajatlar (zararlar)». 030-satr «Mahsulot (tovar, ish va xizmat)larni sotishning yalpi foydasi (zarari)» 010-satrdan 020-satrni ayirib topiladi va bu satrda ikkala ustun ham ochiq (shaklda «x» qo'yilmagan). Demak, yalpi zarar minus belgisi bilan emas, «Xarajatlar (zararlar)» ustunida yoziladi.
Shaklda ikkala ustuni ochiq bo'lgan boshqa satrlar: 100 (asosiy faoliyatning foydasi (zarari)), 220 (umumxo'jalik faoliyatining foydasi (zarari)), 230 (favquloddagi foyda va zararlar), 240 (foyda solig'ini to'lagunga qadar foyda (zarar)) va 270 (hisobot davrining sof foydasi (zarari)). Ularda ham zarar «Xarajatlar (zararlar)» ustuniga yoziladi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli, mln so'm).
| Satr | Ko'rsatkich | Daromadlar (foyda) | Xarajatlar (zararlar) |
|---|---|---|---|
| 010 | Sotishdan sof tushum | 480 | x |
| 020 | Sotilgan mahsulot tannarxi | x | 515 |
| 030 | Yalpi zarar: 480 − 515 = −35 | 35 | |
| 040 | Davr xarajatlari | x | 60 |
| 090 | Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari | 12 | x |
| 100 | Asosiy faoliyatning zarari: −35 − 60 + 12 = −83 | 83 |
100-satr shakldagi «030 − 040 + 090» formulasi bilan topiladi; 030 zarar bo'lgani uchun hisobda u manfiy son sifatida olinadi.
Yalpi zarar takrorlansa, bu faqat hisobot masalasi emas: narx va tannarx tarkibini qayta ko'rib chiqing. Zaxiralar realizatsiya qilishning sof qiymatidan qimmat turgan bo'lsa, ularni kamaytirish masalasi ham paydo bo'ladi (4-son BHMS, 49-band).
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni to'g'risidagi Nizom, 2-ilova (moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot shakli); 4-son BHMS, 49-band.
Yana qarang: Yalpi foyda · Davr xarajatlari
Moliyaviy hisobotBu yildan yetkazib berish bo'limi xarajatlarini ma'muriy xarajatlardan sotish xarajatlariga o'tkazdik. Hisobotdagi o'tgan yil ustunini ham o'zgartiramizmi yoki eskisicha qoldiramizmi?
O'zgartirasiz. 1-son BHMSga ko'ra moliyaviy hisobotda oldingi davr bo'yicha qiyosiy axborot berilishi shart (25-band). Moddalarni tasniflash o'zgarsa, qiyosiylikni ta'minlash uchun qiyosiy summalar qayta tasniflanadi va bir vaqtning o'zida qayta tasniflashning tavsifi, summasi va sababi ochib beriladi (26-band).
Agar o'tgan yil ma'lumotlarini amalda qayta tasniflab bo'lmasa (masalan, ular boshqacha to'plangan bo'lsa), qayta tasniflash sababi va qiyosiy summalarga kiritilishi mumkin bo'lgan tuzatishlar tavsifi yoziladi (26, 28 va 29-bandlar).
Yana bir shart: 38–39-bandlarga ko'ra moddalarni taqdim etish va tasniflash tartibi davrdan davrga saqlanishi kerak; uni faoliyatdagi muhim o'zgarish tufayli yoki yangi tuzilish uzoq vaqt saqlanadigan yoxud afzalroq bo'lsa o'zgartirish mumkin.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli, mln so'm). «Baraka Non» MChJ o'tgan yili ma'muriy xarajatlarni 140, sotish xarajatlarini 90 deb ko'rsatgan. Ma'muriy xarajatlar ichida yetkazib berish bo'limining xarajati 25 bo'lgan.
| Satr | O'tgan yil, avvalgi hisobotda | Qayta tasniflash | O'tgan yil, joriy hisobotda |
|---|---|---|---|
| 050 Sotish xarajatlari | 90 | +25 | 115 |
| 060 Ma'muriy xarajatlar | 140 | −25 | 115 |
| 040 Davr xarajatlari, jami | 230 | 0 | 230 |
Izohda shunday yoziladi: «Yetkazib berish bo'limi xarajatlari joriy yildan sotish xarajatlari tarkibida ko'rsatilmoqda. Qiyosiylik uchun o'tgan yilning 25 mln so'm summasi ma'muriy xarajatlardan sotish xarajatlariga o'tkazildi. Sababi: bo'lim mahsulotni xaridorlarga yetkazish bilan shug'ullanadi.»
E'tibor bering: jami davr xarajatlari va sof foyda o'zgarmaydi, faqat satrlar orasidagi taqsimot o'zgaradi. Bu xatoni tuzatish emas, shuning uchun taqsimlanmagan foydaga tuzatish kiritilmaydi.
Manba: 1-son BHMS, 25, 26, 28, 29, 38 va 39-bandlar; Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni to'g'risidagi Nizom, 2-ilova (040, 050, 060-satrlar).
Yana qarang: Davr xarajatlari · Moliyaviy hisobot
Moliyaviy hisobotKompaniyamizning ikki yo'nalishi bor edi: ulgurji savdo va avtoyuvish tarmog'i. Iyunda avtoyuvish tarmog'ini butunlay sotdik. Yillik hisobotda buni qanday ko'rsatamiz?
1-son BHMSda bu «tugatilgan faoliyat» deyiladi. 93-bandga ko'ra tugatilgan faoliyat — tashkilot faoliyatining aktivlari, sof daromadi yoki zarari va faoliyati (shu jumladan hisobotdagi ko'rsatkichlari) ajratib olinishi mumkin bo'lgan alohida, asosiy yo'nalishini sotish yoki boshqa shaxsga berish natijasi. Avtoyuvish tarmog'i alohida yo'nalish bo'lgani uchun sizning holatingiz shunga kiradi.
Qayerda ko'rsatiladi. 94-bandga ko'ra tugatilgan faoliyat natijalari odatda umumxo'jalik (odatiy) faoliyatining daromad va zararlariga kiritiladi. Faqat tugatish odatiy faoliyatdan aniq farq qiladigan yoki unda sodir bo'lmaydigan hodisalar natijasi bo'lsa, natija favqulodda modda sifatida tasniflanishi mumkin. Rejali sotish, odatda, bunday hodisa hisoblanmaydi (muallif talqini).
Izohlarda nima yoziladi. 95-bandga ko'ra har bir tugatilgan operatsiya bo'yicha (to'liq ro'yxat):
- Tugatilgan faoliyatning mohiyati.
- U tegishli bo'lgan tarmoq va uning geografik joylashuvi.
- Buxgalteriya hisobi maqsadlarida tugatish kuchga kirgan sana.
- Tugatish usuli (standartda sotish va boshqa shaxsga berish nomlari keltirilgan).
- Tugatishdan daromad yoki zararlar va ularni baholashda foydalanilgan hisob turi.
- Har bir taqdim etilgan davr uchun shu faoliyatning sotishdan tushumi hamda umumxo'jalik faoliyati bo'yicha daromadi yoki zarari, summalari bilan.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Yulduz Treyd» MChJ izohidagi jadval:
| Ko'rsatkich | Joriy yil (yanvar–iyun) | O'tgan yil |
|---|---|---|
| Avtoyuvish tarmog'ining sotishdan tushumi, mln so'm | 180 | 340 |
| Avtoyuvish tarmog'ining umumxo'jalik faoliyati bo'yicha natijasi, mln so'm | 14 (foyda) | 31 (foyda) |
| Tarmoqni sotishdan natija: sotish narxi 260 − aktivlarning qoldiq qiymati 215, mln so'm | 45 (foyda) | — |
Matnda tarmoq Toshkent shahridagi uchta shoxobchadan iborat bo'lgani, buxgalteriya hisobida 30-iyundan tugatilgan deb olingani va sotish yo'li bilan tugatilgani yoziladi.
Manba: 1-son BHMS, 93, 94 va 95-bandlar.
Yana qarang: Moliyaviy hisobot · Operatsion faoliyat
Moliyaviy hisobotYil davomida eskirgan tovarlarni arzonlashtirib, qiymatini kamaytirdik, bitta rezervni esa bekor qildik. Bularni moliyaviy hisobotga izohda alohida yozish shartmi?
Ha. 1-son BHMSning 92-bandi izohlarda ochib berishni talab qiladigan muhim xo'jalik operatsiyalarini sanaydi (to'liq ro'yxat):
- Tovar-moddiy zaxiralarni sof sotish qiymatigacha yoki asosiy vositalarni qayta tiklash qiymatigacha kamaytirish, shuningdek bunday kamaytirishni bekor qilish.
- Faoliyatni tarkibiy jihatdan o'zgartirish, shuningdek tarkibiy o'zgartirish xarajatlari bo'yicha har qanday rezervlarni bekor qilish.
- Uzoq muddatli investitsiyalarni tugatish.
- Faoliyatni tugatish.
- Sud ishlari.
- Rezervlarni bekor qilish.
Sizning ikkala holatingiz ham ro'yxatda bor: zaxira qiymatini kamaytirish 1-bandga, rezervni bekor qilish 6-bandga to'g'ri keladi.
Izohni qanday yozish kerak? Standart qat'iy shakl bermaydi: tushuntirishlar, izohlar va hisob-kitoblar erkin shaklda taqdim etiladi (14-band). O'quvchi uchun eng foydalisi — nima bo'ldi, qancha summa, qaysi moddaga ta'sir qildi va nima sababdan.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Gulzor Kosmetika» MChJ izohi:
| Operatsiya | Summa, mln so'm | Sabab | Qaysi moddaga ta'sir qildi |
|---|---|---|---|
| Yaroqlilik muddati yaqinlashgan kremlar sof sotish qiymatigacha kamaytirildi | 8,0 | Ular 40% arzonlashtirib sotilmoqda | Tovar-moddiy zaxiralar |
| Shubhali qarzlar rezervining bir qismi bekor qilindi | 5,0 | Xaridor qarzining bir qismini to'ladi | Xaridor va buyurtmachilarning qarzi |
Qisqa jadval va bir-ikki jumla yetarli. Asosiysi, o'quvchi bu summalarni hisobotdagi raqamlar ichidan topa olsin.
Manba: 1-son BHMS, 14 va 92-bandlar.
Yana qarang: Tovar narxi tushsa, zaxira balansda qaysi qiymatda ko'rsatiladi · Tovar-moddiy zaxiralar
Moliyaviy hisobotUch yillik bank kreditimizning keyingi yil to'lanadigan qismini joriy majburiyatga o'tkazishimiz kerak. Lekin bank bilan shu qismni yangi uzoq muddatli kredit hisobidan yopish bo'yicha bitim tuzdik. Baribir o'tkazamizmi?
Bu holat uchun 1-son BHMSda alohida qoida bor.
Umumiy qoida: hisobot kunidan boshlab 12 oy ichida hisob-kitob qilinadigan majburiyat joriy hisoblanadi (73-band). Shuning uchun uzoq muddatli kreditning keyingi 12 oyda to'lanadigan qismi odatda balansda «Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi (6950)» — 750-satrda ko'rsatiladi (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi).
Istisno (77-band): agar tashkilot kredit bitimiga muvofiq majburiyatlarni uzoq muddat asosida qayta moliyalashtirishni nazarda tutayotgan bo'lsa, uzoq muddatli majburiyatlarning joriy ulushi joriy majburiyatlardan chiqarib tashlanishi mumkin. Bunda majburiyatlar summasi va qayta moliyalashtirish shartlari izohlarda ochib beriladi.
Shartlar (80-band, to'liq ro'yxat). Hisobot sanasidan keyin 12 oy ichida to'lanishi kerak bo'lgan majburiyat joriy bo'lmagan deb faqat quyidagi uchala shart bajarilganda tasniflanadi:
- Dastlabki muddati 12 oydan uzun.
- Tashkilot uni uzoq muddatli asosda so'ndirishni rejalashtirmoqda.
- Bu niyat moliyaviy hisobot tasdiqlangunga qadar tuzilgan qayta moliyalashtirish yoki to'lovlarni qayta tuzish bo'yicha bitim bilan tasdiqlangan.
Demak, asos — kredit bitimi; muzokara yoki og'zaki va'da yetarli emas. Joriy majburiyatlardan chiqarilgan summa uni asoslovchi ma'lumot bilan birga izohlarda ochiladi (80-band).
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli, mln so'm). «Qo'qon Tekstil» MChJning 7810 dagi kredit qoldig'i 31-dekabr holatiga 600, shundan 300 keyingi yili to'lanishi kerak. Dekabrda, ya'ni hisobot tasdiqlanishidan oldin, bank bilan bitim tuzildi: shu 300 yangi uch yillik kredit hisobidan yopiladi. Dastlabki kredit uch yillik bo'lgani uchun 80-bandning uchala sharti bajariladi.
| Balans satri | Bitim bo'lmasa | 77 va 80-bandlar qo'llanganda |
|---|---|---|
| 570 Uzoq muddatli bank kreditlari (7810) | 300 | 600 |
| 750 Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi (6950) | 300 | 0 |
| Kredit bo'yicha jami qarz | 600 | 600 |
Izohda kredit summasi, qayta moliyalashtirish bitimining sanasi va shartlari yoziladi. Bundan tashqari 78-bandga ko'ra uzoq muddatli majburiyatlar bo'yicha foiz stavkalari, shartnoma majburiyatlarini qoplash shartlari, qoplash ketma-ketligi, murojaat shartlari hamda mukofot va diskont summalari ham izohlarda ochib beriladi.
Nega bu muhim: joriy majburiyatlar kamaysa, likvidlik ko'rsatkichlari yaxshiroq ko'rinadi. Shuning uchun bunday tanlov izohda ochiq yozilmasa, hisobotni o'qigan bank yoki ta'sischi noto'g'ri xulosa chiqarishi mumkin.
Manba: 1-son BHMS, 73, 77, 78 va 80-bandlar; Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni to'g'risidagi Nizom, 1-ilova (570 va 750-satrlar).
Yana qarang: 6950 Uzoq muddatli majburiyatlar – joriy qismi · 7810 Uzoq muddatli kreditlar
Moliyaviy hisobotMChJmiz 2026-yil 15-oktabrda davlat ro'yxatidan o'tdi. 2026-yil uchun yillik moliyaviy hisobot topshiramizmi yoki birinchi hisobot boshqa davrni qamraydimi?
181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 6-bandi bu savolga aniq javob beradi. Muhim sana — hisobot yilining 1-oktabri:
| Ro'yxatdan o'tgan payt | Birinchi moliyaviy hisobot qamraydigan davr |
|---|---|
| Hisobot yilining 1-oktabriga qadar | Ro'yxatdan o'tgan oyning 1-sanasidan shu yilning 31-dekabrigacha |
| Hisobot yilining 1-oktabridan keyin | Davlat ro'yxatidan o'tgan sanadan keyingi yilning 31-dekabrigacha (31-dekabr ham kiradi) |
Sizning holatda MChJ 1-oktabrdan keyin ro'yxatdan o'tgan. Demak, birinchi yillik hisobot 2026-yil 15-oktabrdan 2027-yil 31-dekabrgacha bo'lgan davrni qamraydi.
Taqqoslash uchun (muallif tomonidan tuzilgan misol): «Ko'k gumbaz» MChJ 2026-yil 20-martda ro'yxatdan o'tgan bo'lsa, uning birinchi hisoboti 2026-yil 1-martdan 31-dekabrgacha bo'lgan davrni qamraydi.
E'tibor bering: bu tartib tugatilgan yoki qayta tashkil etilgan tashkilotlar va ularning alohida bo'linmalari asosida tuzilgan tashkilotlarga tatbiq etilmaydi (6-band).
Topshirish muddati: BHMS asosidagi yillik hisobot hisobot yilidan keyingi yilning 1-martidan, MHXS asosidagisi esa 1-mayidan kechiktirmay topshiriladi (7-band).
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 6 va 7-bandlar.
Yana qarang: Moliyaviy hisobot · Balans
Moliyaviy hisobotBiz kichik korxonamiz. Yillik hisobotda pul oqimlari va xususiy kapital to'g'risidagi hisobotlarni ham to'ldirishimiz shartmi?
Yo'q. 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 10-bandiga ko'ra mikrofirmalar va kichik korxonalarning yillik moliyaviy hisoboti ikki shakldan iborat:
- buxgalteriya balansi (Nizomga 1-ilova);
- moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot (Nizomga 2-ilova).
Taqqoslash uchun, BHMS bo'yicha hisobot tuzadigan boshqa tashkilotlar 9-bandga ko'ra beshta qismni topshiradi:
| Qism | Mikrofirma va kichik korxona | Boshqa tashkilotlar |
|---|---|---|
| Buxgalteriya balansi | Ha | Ha |
| Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot | Ha | Ha |
| Xususiy kapital to'g'risidagi hisobot | Yo'q | Ha |
| Pul oqimlari to'g'risidagi hisobot | Yo'q | Ha |
| Moliyaviy hisobotga izohlar | Yo'q | Ha |
Korxona qaysi toifaga kirishi tadbirkorlik subyektlari toifalari bo'yicha qonunchilikda (PF-21-son Farmon) belgilanadi. Hisobotdan oldin o'z toifangizni o'sha hujjat bo'yicha tekshiring.
Muddat qisqarmaydi: BHMS bo'yicha yillik hisobot keyingi yilning 1-martidan kechiktirmay topshiriladi (7-band).
Misol (muallif tomonidan tuzilgan). Kichik korxona toifasidagi «Gulobod non» MChJ 2026-yil uchun 2027-yil 1-martdan kechiktirmay faqat balans va moliyaviy natijalar hisobotini topshiradi. Shu bilan birga, rahbar pul qayerga ketayotganini tushunishi uchun pul oqimlari jadvalini ichki foydalanish uchun tuzib borishi foydali.
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 7, 9 va 10-bandlar.
Yana qarang: Mikrofirma · Kichik korxona
Moliyaviy hisobotBalans shaklidagi ko'p satrlar bo'yicha bizda ma'lumot yo'q. Ularga 0 yozamizmi, bo'sh qoldiramizmi? Summalarni so'mda yozamizmi?
181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom ikkala savolga ham javob beradi.
- Bo'sh satrlar. 13-bandga ko'ra moliyaviy hisobot shakllarida barcha rekvizitlar, satrlar va ustunlar to'ldirilishi lozim. Ma'lumot yo'qligi sababli satr (ustun) to'ldirilmasa, u chizib qo'yiladi. Demak, bo'sh qoldirish noto'g'ri — ma'lumot yo'q satr chizib qo'yiladi.
- O'lchov birligi. Balans va moliyaviy natijalar hisobotining shakllari ming so'mda tuziladi (Nizomga 1 va 2-ilovalar sarlavhasi). Hisobot valyutasi — so'm, chet el valyutasidagi aktiv va majburiyatlar esa Markaziy bank kursi bo'yicha so'mga qayta hisoblanadi (3-band).
Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bek-avto servis» MChJ yil oxiridagi qoldiqlarni ming so'mga o'tkazdi:
| Satr | Schyot qoldig'i, so'm | Balansda, ming so'm |
|---|---|---|
| 330 Kassadagi pul mablag'lari (5000) | 4 870 000 | 4 870 |
| 340 Hisob-kitob schyotidagi pul mablag'lari (5100) | 126 350 000 | 126 350 |
| 350 Chet el valyutasidagi pul mablag'lari (5200) | qoldiq yo'q | chizib qo'yiladi |
Imzo: shakllarni rahbar va bosh buxgalter (yoki buxgalteriya hisobi hamda moliyaviy boshqarish vazifasini bajaruvchi shaxs) imzolaydi. Rahbar bu vazifani o'z zimmasiga olgan bo'lsa, bosh buxgalter o'rniga ham u imzo qo'yadi (4-band).
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 3, 4, 13-bandlar va 1, 2-ilovalar.
Yana qarang: Balans · Balans valyutasi
Moliyaviy hisobotXaridorlarning qarzi 4010 da 86,4 mln, olingan veksellar 4020 da 3,6 mln, shubhali qarzlar rezervi 4910 da 12,5 mln so'm. Balansning 220-satriga qancha yozamiz? Qarzning bir qismi muddati o'tgan bo'lsa-chi?
220-satr «Xaridor va buyurtmachilarning qarzi» 4000 guruhidan 4900 ning ayirmasi sifatida to'ldiriladi (181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi). Ya'ni rezerv qarz summasidan ayriladi va balansda sof summa ko'rinadi.
Hisob (muallif tomonidan tuzilgan misol, «Durdona tekstil» MChJ):
| Ko'rsatkich | So'm |
|---|---|
| 4010 Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to'lovlar | 86 400 000 |
| 4020 Olingan veksellar | 3 600 000 |
| 4000 jami | 90 000 000 |
| 4910 Shubhali qarzlar bo'yicha rezerv | (12 500 000) |
| 220-satr: 90 000 000 − 12 500 000 | 77 500 000 → 77 500 ming so'm |
Muddati o'tgan qarz. Balansda «Debitorlar, jami» (210-satr) ostida «shundan: muddati o'tgan» degan 211-satr bor. Muddati o'tgan debitorlik yoki kreditorlik qarzi bo'lsa, balansga ilova — «Muddati o'tgan debitorlik va kreditorlik qarzlari rasshifrovkasi» to'ldiriladi (1-ilovadagi izoh).
Ilovada qarzlar quyidagicha guruhlanadi:
- muddati o'tgan qarzdorlikka ega debitorlar, jami;
- respublika ichidagi muddati o'tgan qarzlar, shu jumladan debitorlar nomi bo'yicha va ichki idoraviy qarzlar;
- respublikadan tashqaridagi muddati o'tgan qarzlar, shu jumladan debitorlar nomi bo'yicha.
Kreditorlik qarzlari uchun ham xuddi shunday tuzilma bor.
Misolning davomi: 90 000 000 so'mning 30 000 000 so'mi muddati o'tgan bo'lsa (boshqa debitorlarda muddati o'tgan qarz yo'q), shu summa 211-satrda «shundan» sifatida ko'rsatiladi va ilovada har bir qarzdor nomi bilan yoziladi. 211-satr 210-satr jamiga qo'shilmaydi. Shaklda 211-satrdagi summani rezervdan oldin yoki keyin ko'rsatish alohida aytilmagan, shuning uchun tanlangan yondashuvni hisob siyosatida belgilab, har yili bir xil qo'llang.
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 1-ilova va unga ilova.
Yana qarang: Shubhali qarzlar rezervi · Debitorlik qarzi
Moliyaviy hisobotMoliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda yalpi foydadan sof foydagacha qaysi satrlar orqali boriladi? Bir misolda ko'rsatib bera olasizmi?
181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 2-ilovasidagi shaklda hisob zinapoyasimon tuzilgan. Har bosqichning formulasi shaklning o'zida yozilgan.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, «Samarqand chinni» MChJ, ming so'mda; summalar shartli):
| Satr | Ko'rsatkich | Hisob | Summa |
|---|---|---|---|
| 010 | Sotishdan sof tushum | — | 640 000 |
| 020 | Sotilgan mahsulot tannarxi | — | 452 000 |
| 030 | Yalpi foyda | 010 − 020 | 188 000 |
| 040 | Davr xarajatlari | 050 (41 000) + 060 (73 500) + 070 (9 500) | 124 000 |
| 090 | Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari | — | 6 400 |
| 100 | Asosiy faoliyat foydasi | 030 − 040 + 090 | 70 400 |
| 110 | Moliyaviy faoliyat daromadlari | 120 dividendlar (2 000) + 150 kurs farqi (1 100) | 3 100 |
| 170 | Moliyaviy faoliyat xarajatlari | 180 foizlar (18 600) + 200 kurs farqi (2 900) | 21 500 |
| 220 | Umumxo'jalik faoliyati foydasi | 100 + 110 − 170 | 52 000 |
| 230 | Favquloddagi foyda va zararlar | — | chizib qo'yiladi |
| 240 | Foyda solig'ini to'lagunga qadar foyda | 220 ± 230 | 52 000 |
| 250 | Foyda solig'i (shartli summa) | — | 7 800 |
| 260 | Foydadan boshqa soliqlar va boshqa majburiy to'lovlar | — | chizib qo'yiladi |
| 270 | Sof foyda | 240 − 250 − 260 | 44 200 |
Tekshiruv: 188 000 − 124 000 + 6 400 = 70 400; 70 400 + 3 100 − 21 500 = 52 000; 52 000 − 7 800 = 44 200.
E'tibor bering: sof foyda yalpi foydaning to'rtdan biriga ham yetmaydi (44 200 / 188 000 ≈ 23,5%). Asosiy «yeyuvchilar» — ma'muriy xarajatlar (73 500) va kredit foizlari (18 600). Zinapoya ko'rinishidagi shakl aynan shuni ko'rsatadi: qaysi bosqichda foyda eng ko'p kamayayotganini.
Jami satrlarni tekshirish: 040 = 050 + 060 + 070; 110 = 120 + 130 + 140 + 150 + 160; 170 = 180 + 190 + 200 + 210. Misolda ma'lumot bo'lmagan satrlar (130, 140, 160, 190, 210, shuningdek 230 va 260) hisobga hech narsa qo'shmaydi va Nizomning 13-bandiga ko'ra chizib qo'yiladi.
Maslahat: 270-satrdagi sof foydani xususiy kapital to'g'risidagi hisobotning 060-satri («Joriy yilning taqsimlanmagan foydasi (zarari)», 3-ilova) bilan solishtirib ko'ring — farq chiqsa, sababini izohlay olishingiz kerak.
Manba: Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizom, 13-band, 2 va 3-ilovalar.
Yana qarang: Yakuniy moliyaviy natija · Davr xarajatlari
Moliyaviy hisobotIyun oyida tovarlarni FIFO usulidan o'rtacha tannarx usuliga o'tkazishga qaror qildik. Yangi usulni iyuldan qo'llasak bo'ladimi?
Yo'q. 1-son BHMS («Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati») 52-bandida «Hisob siyosati kalendar yil davomida o'zgartirilmaydi» deyilgan. O'zgartirishga quyidagi hollarda yo'l qo'yiladi (52-band, to'liq ro'yxat):
- tashkilot qayta tashkil etilganda (qo'shib yuborilganda, bo'linganda, qo'shib olinganda);
- mulk egalari almashganda;
- qonunchilik hujjatlarida yoki buxgalteriya hisobini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarda o'zgarishlar bo'lganda;
- buxgalteriya hisobining yangi usullari ishlab chiqilganda;
- o'zgartirishlar moliyaviy hisobotlarda axborotni yanada ishonchliroq taqdim etishga ko'maklashganda.
O'zgartirish asoslanishi va 51-bandda belgilangan tartibda rasmiylashtirilishi kerak: rahbar buyrug'i bilan, tanlangan usul esa buyruq chiqarilgan yildan keyingi yilning 1-yanvaridan qo'llanadi (yil davomida yangi tashkil etilgan tashkilotlar bundan mustasno).
Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Sirdaryo qurilish savdo» MChJ:
| Sana | Nima bo'ladi |
|---|---|
| 2026-yil 20-iyun | Rahbar buyrug'i: 2027-yildan o'rtacha tannarx usuli; asos — axborot ishonchliroq bo'lishi |
| 2026-yil 31-dekabrgacha | Tovarlar avvalgidek FIFO bo'yicha hisobdan chiqariladi |
| 2027-yil 1-yanvar | Yangi usul qo'llana boshlaydi |
| 2027-yil yillik hisoboti | O'zgarish ta'siri muhim bo'lsa, izohlarda 110-bandda talab qilingan ma'lumotlar yoritiladi |
Qonunchilikdagi o'zgarish bilan bog'liq bo'lmagan o'zgarishning oqibati o'zgartirilgan usul qo'llana boshlagan vaqtdagi (oyning birinchi kunidagi) tekshirilgan ma'lumotlar asosida baholanadi (52-band). Tuzatish summasi yil boshidagi taqsimlanmagan foyda saldosini o'zgartirish yo'li bilan yoki hisobot davri sof foydasi (zarari)ni hisoblashda hisobga olinadi (109-band).
Maslahat: yangi usulga o'tishni rejalashtirsangiz, buyruqni yil oxirigacha chiqaring va buxgalteriya dasturini 1-yanvarga tayyorlab qo'ying.
Yana qarang: Hisob siyosati · Taqsimlanmagan foyda · Ombordan chiqqan material qaysi narxda hisobdan chiqariladi: FIFO yoki o'rtacha qiymat?
Moliyaviy hisobotUskunaning foydali xizmat muddatini 10 yil deb olgandik. 4 yildan keyin texnologiya eskirib, u yana atigi 4 yil ishlashi ma'lum bo'ldi. O'tgan yillar amortizatsiyasini qayta hisoblaymizmi?
Yo'q. 5-son BHMS («Asosiy vositalar») 47-bandiga ko'ra foydali xizmat muddati qaytadan ko'rib chiqilishi mumkin, jumladan xizmat muddatini qisqartiradigan texnologik o'zgarishlar hisobga olinib. Bu hisob bahosining o'zgarishi hisoblanadi. 1-son BHMSning 111-bandiga ko'ra hisob bahosi o'zgarishining natijasi o'zgarish yuz bergan hisobot davrida va, agar keyingi davrlarga ham ta'sir qilsa, keyingi davrlarda hisobga olinadi. O'tgan yillar hisoboti qayta ochilmaydi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chinor print» MChJ uskunasi: boshlang'ich qiymati 120 000 000 so'm, tugatish qiymati yo'q, to'g'ri chiziqli usul, muddat 10 yil — yiliga 12 000 000 so'm. 4 yilda eskirish 48 000 000 so'm, qoldiq qiymat 72 000 000 so'm. Yangi bahoga ko'ra qolgan muddat 4 yil: 72 000 000 : 4 = 18 000 000 so'm.
| Ko'rsatkich | Eski baho | Yangi baho |
|---|---|---|
| 1–4-yillar amortizatsiyasi | 48 000 000 | o'zgarmaydi |
| 5-yildan yillik amortizatsiya | 12 000 000 | 18 000 000 |
| Qoldiq qiymat nolga tushadigan payt | 10-yil oxiri | 8-yil oxiri |
Solishtirish mumkin bo'lishi uchun amortizatsiya moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotning avval ishlatilgan o'sha moddasida ko'rsatilishda davom etadi (112-band). O'zgarish joriy davrga jiddiy ta'sir qilsa yoki keyingi davrlarda muhim o'zgarishlarga olib kelsa, uning mohiyati va qiymati izohlarda yoritiladi (113-band).
Farqni unutmang: agar 10 yillik muddat o'sha paytdagi ma'lumotlarga ko'ra ham aniq noto'g'ri bo'lgan bo'lsa, bu baho o'zgarishi emas, balki xato bo'ladi va boshqacha tuzatiladi (1-son BHMS, 114–116-bandlar).
Yana qarang: Hisob bahosi · Foydali xizmat muddati · Asosiy vositalarga amortizatsiya qanday hisoblanadi?
Moliyaviy hisobot2026-yil hisobotini tuzayotganda 2025-yilda ko'rsatilgan, lekin hisobga olinmay qolgan xizmat daromadi topildi. Uni 2026-yil daromadiga yozamizmi yoki 2025-yil hisobotini qayta ochamizmi?
Bu xato muhim (jiddiy)mi yoki yo'qmi, shunga bog'liq. 1-son BHMSning 114-bandiga ko'ra muhim xatolar — joriy hisobot davrida aniqlangan, o'tgan davrlardagi moliyaviy hisobotlar ishonchli deb hisoblanmasligiga sabab bo'ladigan xatolar.
| Xato | Qanday tuzatiladi | Asos (1-son BHMS) |
|---|---|---|
| Muhim emas | Tuzatish summasi joriy hisobot davri sof foydasi yoki zarariga qo'shiladi | 115-band |
| Muhim | Yil boshidagi taqsimlanmagan foyda saldosi o'zgartiriladi; o'tgan yilning qiyosiy ma'lumotlari tuzatiladi; izohlarda xato mohiyati va tuzatish summalari yoritiladi | 116, 117-band |
Misol A (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Mirishkor servis» MChJda 2025-yilda ko'rsatilgan 3 000 000 so'mlik xizmat yozilmay qolgan. Yillik tushum katta bo'lgani uchun rahbariyat buni muhim emas deb baholadi. 2026-yilda yoziladi: Dt 4010 — Kt 9340 «O'tgan yillar foydalari» 3 000 000 so'm (21-son BHMS, 405-band, 4-qator). Aksincha, o'tgan yilga tegishli xarajat yoki zarar topilsa, u Dt 9430 bilan yoziladi (21-son BHMS, 412-band, 20-qator).
Misol B (shartli). Boshqa korxonada 2025-yilda 180 000 000 so'mlik shartnoma daromadi ikki marta yozilgan, holbuki 2025-yil foydasi 250 000 000 so'm deb ko'rsatilgan edi. Bunday xato o'tgan yil hisobotini ishonchsiz qiladi, demak muhim. U 2026-yil boshidagi taqsimlanmagan foyda qoldig'ini kamaytirish orqali tuzatiladi, 2026-yil hisobotidagi 2025-yil ustuni esa tuzatilgan raqamlar bilan ko'rsatiladi va izohda tushuntiriladi.
Maslahat: qaysi xato muhim ekanini oldindan baholash uchun mezonni hisob siyosatida yozib qo'yish foydali. Xatoning soliq hisobotlariga ta'sirini esa alohida ko'rib chiqing.
Yana qarang: Taqsimlanmagan foyda · Muhimlik · Xato provodkani qanday tuzatish kerak: qizil storno, teskari yoki qo'shimcha provodka?
Moliyaviy hisobotSof foydamiz 50 mln so'm, lekin hisob raqamda pul unchalik ko'paymadi. Operatsion faoliyatdan pul oqimini foydadan boshlab qanday hisoblayman?
Buning uchun bilvosita usul bor. 9-son BHMS («Pul oqimlari to'g'risidagi hisobot») 15-bandiga ko'ra operatsion faoliyat pul oqimi bevosita yoki bilvosita usulda ko'rsatiladi. 17-bandga ko'ra bilvosita usulda foyda yoki zarar uch xil moddaga tuzatiladi: tovar-moddiy zaxiralar, joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi o'zgarishlar; eskirish kabi pulsiz moddalar; investitsiya yoki moliyaviy faoliyat pul oqimlariga tegishli moddalar.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar, mln so'm). «Yashnobod tekstil» MChJ:
| Modda | Summa | Nega shunday |
|---|---|---|
| Sof foyda | 50 | Boshlang'ich nuqta |
| Amortizatsiya | +12 | Xarajat bo'lgan, lekin pul chiqmagan |
| Asosiy vosita sotishdan foyda | −3 | Bu tushum investitsiya faoliyatida ko'rsatiladi |
| Debitorlik qarzining o'sishi | −35 | Sotilgan, lekin puli hali kelmagan |
| Zaxiralarning kamayishi | +5 | Avval olingan tovar sotildi, yangi pul chiqmagan |
| Kreditorlik qarzining o'sishi | +8 | Xarajat bor, lekin hali to'lanmagan |
| Operatsion faoliyatdan sof pul oqimi | 37 |
Hisob: 50 + 12 − 3 − 35 + 5 + 8 = 37 mln so'm.
Asosiy vositani sotishdan kelgan pulning o'zi (masalan, 10 mln so'm) investitsiya faoliyati qismida ko'rsatiladi, chunki 9-son BHMSning 11-bandiga ko'ra asosiy vositani sotish bo'yicha pul oqimlari investitsiya faoliyatiga kiritiladi.
Jadval savolga aniq javob beradi: foyda bilan pul orasidagi asosiy farq — 35 mln so'mlik undirilmagan debitorlik qarzi. Demak birinchi navbatda xaridorlar bilan hisob-kitobga e'tibor qaratish kerak.
Tekshiruv uchun: uchala faoliyat pul oqimlari yig'indisi balansdagi pul mablag'larining yil boshidan yil oxirigacha o'zgarishiga teng chiqishi kerak. 31-bandga ko'ra hisobotdagi summalar balansning tegishli moddalari bilan solishtirilib yoritiladi.
Yana qarang: Pul oqimi · Operatsion faoliyat · Foyda bor, pul yo'q: nega shunday bo'ladi?
Moliyaviy hisobotKuchli bo'ron ombor tomini buzib, tovarlarimiz nobud bo'ldi. Bu zarar moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda boshqa xarajatlar bilan birga ko'rsatiladimi?
Yo'q, alohida ko'rsatiladi. 1-son BHMSning 88-bandiga ko'ra favqulodda vaziyatlardan foyda yoki zarar — tashkilotning odatdagi faoliyatidan aniq farq qiladigan, ya'ni tez-tez yoki muntazam sodir bo'lmaydigan hodisalar natijasida yuzaga kelgan daromad yoki xarajatlar. 89-bandga ko'ra ular hisobotda alohida ko'rsatiladi, har birining mohiyati va qiymati izohlarda yoritiladi. 85-banddagi ketma-ketlikda bu qator umumxo'jalik faoliyati natijasidan keyin va foyda solig'i to'lagunga qadar umumiy natijadan oldin turadi.
Buxgalteriyada zarar 9720 «Favqulodda vaziyatlardan ko'rilgan zararlar» schyotida yig'iladi va davr oxirida 9910 ga yopiladi (21-son BHMS, 430-band).
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar, mln so'm). «Sayxun savdo» MChJda bo'rondan 30 mln so'mlik tovar nobud bo'ldi:
| Provodka | Summa | Asos (21-son BHMS) |
|---|---|---|
| Dt 9720 — Kt 2910 | 30 | 431-band, 6-qator |
| Dt 9910 — Kt 9720 (davr oxirida) | 30 | 431-band, 8-qator |
Hisobotda (soddalashtirilgan ko'rinish):
| Qator | Summa |
|---|---|
| Sotishdan sof tushum | 900 |
| Sotilgan tovarlar tannarxi | (700) |
| Sotishdan yalpi moliyaviy natija | 200 |
| Operatsion xarajatlar va boshqa operatsion daromadlar (sof) | (120) |
| Asosiy xo'jalik faoliyatining moliyaviy natijasi | 80 |
| Moliyaviy faoliyat bo'yicha boshqa daromad va xarajatlar (sof) | (10) |
| Umumxo'jalik faoliyatining moliyaviy natijasi | 70 |
| Favqulodda vaziyatlardan zarar | (30) |
| Foyda solig'i to'lagunga qadar umumiy natija | 40 |
Nega bu muhim: hisobotni o'qigan ta'sischi yoki bank korxonaning odatdagi faoliyati 70 mln so'm natija berayotganini, 30 mln so'm esa bir martalik hodisa ekanini darhol ko'radi. Zarar boshqa xarajatlar ichiga qo'shib yuborilsa, korxona odatdagidan yomon ishlayotgandek ko'rinadi.
E'tibor bering: muntazam takrorlanadigan yo'qotishlar (masalan, saqlashdagi odatiy buzilish) bu mezonga to'g'ri kelmaydi va favqulodda deb ko'rsatilmaydi.
Yana qarang: Favqulodda vaziyatlardan foyda (zarar) · Yakuniy moliyaviy natija · Moliyaviy hisobot
Moliyaviy hisobotBo'sh pulimizning bir qismini ikki oylik, bir qismini olti oylik depozitga qo'ydik. Pul oqimlari hisobotida ikkalasi ham "pul" bo'lib ko'rinadimi?
Yo'q, ikkalasining taqdiri har xil. 9-son BHMS (3-band) pul mablag'lari ekvivalentlarini shunday ta'riflaydi: ma'lum miqdordagi pulga tez va oson almashtiriladigan, qiymati o'zgarishi tavakkalchiligi ahamiyatsiz bo'lgan "qisqa muddatli (3 oy yoki undan kam), yuqori likvidli investitsiyalar".
Demak:
- ikki oylik depozit pul ekvivalenti hisoblanadi va hisobotda pul bilan birga turadi;
- olti oylik depozit bu chegaraga kirmaydi, u investitsiya obyekti bo'ladi.
Bundan muhim xulosa chiqadi. 8-bandga ko'ra pul mablag'lari bilan pul ekvivalentlari o'rtasidagi harakat pul oqimi emas, u pulni boshqarishning bir qismi. Olti oylik depozitga qo'yilgan pul esa pul ekvivalentlariga kirmaydigan investitsiya obyektini xarid qilish bo'lgani uchun (3-banddagi investitsiya faoliyati ta'rifi) investitsiya faoliyatining chiqimi sifatida ko'rsatiladi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Zarafshon qandolat" hisob raqamida dekabr boshida 120 mln so'm bor edi. Dekabrda u 30 mln so'mni ikki oylik va 50 mln so'mni olti oylik depozitga qo'ydi.
| Qatorlar | Summa |
|---|---|
| Hisob raqamdagi qoldiq | 40 mln so'm |
| Ikki oylik depozit (pul ekvivalenti) | 30 mln so'm |
| Yil oxiridagi pul va pul ekvivalentlari | 70 mln so'm |
| Investitsiya faoliyati: olti oylik depozitga qo'yilgan pul | −50 mln so'm |
30 mln so'mlik ko'chirish hisobotda hech qanday oqim sifatida chiqmaydi: pul shaklini o'zgartirdi, xolos.
Maslahat: depozit shartnomalarini yil oxirida muddati bo'yicha saralab chiqing, shunda pul oqimlari hisobotidagi yakuniy qoldiq balans bilan osongina solishtiriladi (31-band shuni talab qiladi).
Yana qarang: Pul ekvivalentlari · Investitsiya faoliyati · Pul oqimi
Moliyaviy hisobotEski yuk mashinasini sotib, qo'shimcha pul qo'shib yangisini oldik. Pul oqimlari hisobotida faqat farqini yozsak bo'ladimi?
Yo'q. 9-son BHMS (18-band) bo'yicha investitsiya va moliyaviy faoliyatda pulning yalpi tushumlari va yalpi to'lovlari alohida ko'rsatiladi; netto (faqat farq) ko'rinishi faqat 19-bandda sanab o'tilgan hollarda ruxsat etiladi, mashina almashtirish esa ular qatoriga kirmaydi.
Ikkala operatsiya ham investitsiya faoliyatiga tegishli: 13-bandda asosiy vositalarni xarid qilish uchun to'lovlar ham, ularni sotishdan tushum ham investitsiya oqimi sifatida keltirilgan, 11-band esa asosiy vosita sotishdan pul oqimi investitsiya faoliyatiga kiritilishini alohida ta'kidlaydi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Marg'ilon yuk tashish" eski mashinani 40 mln so'mga sotdi va pul hisob raqamiga tushdi. Mashinaning qoldiq qiymati 30 mln so'm edi. Keyin yangi mashina uchun 150 mln so'm to'landi.
| Investitsiya faoliyati | Summa |
|---|---|
| Asosiy vosita sotishdan tushum | 40 mln so'm |
| Asosiy vosita xarid qilish uchun to'lov | −150 mln so'm |
| Investitsiya faoliyatidan sof pul oqimi | −110 mln so'm |
Yana bir nozik joy bor. Sotishdan 40 − 30 = 10 mln so'm foyda chiqdi va u moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda (9310 "Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda") ko'rinadi. Agar operatsion pul oqimi bilvosita usulda tuzilsa, bu 10 mln so'm sof foydadan ayiriladi: 15-band va 17-bandga ko'ra investitsiya pul oqimlari bilan bog'liq daromadlar bo'yicha tuzatish kiritiladi. Aks holda bu summa hisobotda ikki marta ko'rinib qoladi.
Istisno: ijaraga berib, keyin sotish uchun xarid qilingan aktivlar bo'yicha to'lov va tushumlar operatsion faoliyatga kiradi (11-band).
Yana qarang: Investitsiya faoliyati · Asosiy vosita · Operatsion faoliyat
Moliyaviy hisobotUskunani lizingga oldik, hali bir so'm ham to'lamadik. U pul oqimlari hisobotida investitsiya chiqimi bo'lib ko'rinadimi?
Yo'q. 9-son BHMS (30-band) bo'yicha pul yoki pul ekvivalentlaridan foydalanishni talab qilmaydigan investitsiya va moliyaviy operatsiyalar pul oqimlari hisobotiga kiritilmaydi. Shu bandda pulsiz operatsiyaga birinchi misol sifatida aktivlarni moliyaviy ijara asosida xarid qilish keltirilgan.
Lekin operatsiya yashirib qo'yilmaydi: 30-bandga ko'ra u boshqa moliyaviy hisobot shaklida (amalda izohlarda) barcha muhim ma'lumot bilan yoritiladi.
Keyingi lizing to'lovlari esa haqiqiy pul chiqimi. 14-band moliyaviy ijara bo'yicha pul to'lovlarini moliyaviy faoliyatning asosiy oqimlari qatorida sanaydi. To'lov ichidagi foiz qismini qaysi faoliyatga kiritishni korxona 23–24-bandlar bo'yicha bir marta tanlaydi va har yili shu tartibni izchil saqlaydi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Shahrisabz plastik" noyabrda 240 mln so'mlik qoliplash uskunasini lizingga oldi. Dekabrda birinchi to'lov 20 mln so'm o'tkazildi.
| Qayerda ko'rinadi | Summa |
|---|---|
| Investitsiya faoliyati: uskuna xaridi | ko'rsatilmaydi (pulsiz operatsiya) |
| Moliyaviy faoliyat: lizing to'lovi | −20 mln so'm |
| Izoh: lizing asosida olingan uskuna | 240 mln so'm, shartlari bilan |
Shunday qilib hisobotni o'qigan bank yoki ta'sischi "uskuna qayerdan keldi?" degan savolga izohdan javob topadi, pul oqimlari esa faqat haqiqatda ketgan pulni ko'rsatadi.
Yana qarang: Moliyaviy ijara · Moliyaviy faoliyat · Pul oqimi
Moliyaviy hisobotYil oxirida bitta sud ishi davom etyapti: biz ham da'vogarmiz, bizga qarshi ham da'vo bor. Natija noma'lum. Yillik hisobotda bularni qanday ko'rsatamiz?
Bu 16-son BHMSdagi "nazarda tutilmagan holat": 4-bandga ko'ra, yakuniy natijasi (foyda yoki zarar) kelgusida bir yoki bir nechta noaniq hodisa sodir bo'lishiga qarab tasdiqlanadigan vaziyat. Standart foyda va zararga turlicha yondashadi, ya'ni ehtiyotkorlik bilan.
Biz da'vogar bo'lsak (kutilayotgan foyda). 9-bandga ko'ra nazarda tutilmagan holat bo'yicha foyda hisobotda daromad sifatida ko'rsatilmaydi. Istisno: foyda olish ehtimoli yuqori bo'lgan vaziyat. Unda u nazarda tutilmagan holat bo'yicha foyda deb hisoblanmaydi va hisobotda tan olinadi.
Bizga qarshi da'vo bo'lsa (kutilayotgan zarar). 11-bandga ko'ra zarar miqdori hisobotda majburiyat sifatida ko'rib chiqiladi, agar:
- balans sanasida kelgusidagi hodisalar natijasida aktivlar qiymatini pasaytirib yuborish ehtimoli bo'lsa;
- kelgusida ko'riladigan zarar qiymatini (bahosini) aniqlash imkoniyati mavjud bo'lsa.
Zarar hisobotda tan olinmasa ham, uning mohiyati va bahosi izohlarda yoritiladi; zarar ko'rish ehtimoli kam bo'lgan holatgina bundan mustasno (12 va 17-bandlar). Izohda nima yoziladi (18-band): holatning mohiyati; kelgusi natijaga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan noaniq hodisalar; moliyaviy ta'sir bahosi yoki uni baholab bo'lmasligining isboti. Baholashni tashkilot rahbari amalga oshiradi (8-band).
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Qo'qon qadoq" sifatsiz xom ashyo uchun yetkazib beruvchidan 60 mln so'm undirishni so'rab sudga bergan, natija aniq emas. Bir vaqtda xaridor uni 25 mln so'mlik kechikkan yetkazib berish uchun sudga bergan; yurist yutqazish ehtimoli katta, summa da'vo arizasida aniq deb hisoblaydi.
| Da'vo | Hisobotda |
|---|---|
| Biz talab qilayotgan 60 mln so'm | daromad sifatida ko'rsatilmaydi (9-band) |
| Bizdan talab qilinayotgan 25 mln so'm | ikkala shart bajarilgani uchun majburiyat sifatida (11-band) va izohda (12-band) |
Maslahat: yurist xulosasini yozma oling. Rahbar bahosi aynan shu hujjatga tayanadi, auditor ham birinchi navbatda uni so'raydi.
Yana qarang: Balans tuzilgandan keyin bilingan hodisa hisobotni o'zgartiradimi? · Balans
Moliyaviy hisobotYil davomida valyuta hisobvarag'imizda hech qanday harakat bo'lmadi, lekin kurs o'zgargani uchun so'mdagi qoldiq oshdi. Pul oqimlari hisobotida bu farq qayerga yoziladi?
Kurs farqi pul oqimi emas: hech kim sizga pul o'tkazmadi. 9-son BHMS (22-band) shuni aytadi: kurs o'zgarishidan hosil bo'lgan realizatsiya qilinmagan foyda va zararlar pul oqimlari hisoblanmaydi.
Lekin hisobot boshidagi va oxiridagi qoldiqlar bir-biriga mos kelishi kerak. Shuning uchun 22-band bo'yicha kurs o'zgarishining valyutadagi pulga ta'siri pul oqimlari hisobotida alohida qatorda ko'rsatiladi: operatsion, investitsiya va moliyaviy faoliyat oqimlaridan tashqarida.
Buxgalteriyada esa monetar modda bo'yicha ijobiy kurs farqi 9540 "Valyutalar kurslari farqidan daromadlar" schyotiga yoziladi (21-son BHMS, 417-band): Dt 5210 – Kt 9540. Bu daromad sof foydani oshiradi, ammo pul keltirmaydi. Shu sababli bilvosita usulda u realizatsiya qilinmagan kurs farqi sifatida pulsiz modda deb tuzatiladi (9-son BHMS, 17-band).
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli kurslar). "Buxoro gilam" valyuta hisobvarag'ida yil davomida 10 000 AQSh dollari turdi. Yil boshida shartli kurs 12 000 so'm, yil oxirida 12 500 so'm.
| Qator | Summa |
|---|---|
| Yil boshidagi qoldiq (10 000 × 12 000) | 120 000 000 so'm |
| Operatsion, investitsiya, moliyaviy oqimlar | 0 |
| Valyuta kursi o'zgarishining ta'siri | +5 000 000 so'm |
| Yil oxiridagi qoldiq (10 000 × 12 500) | 125 000 000 so'm |
Kurs tushganda ham xuddi shunday, faqat ta'sir minus bilan chiqadi va zarar 9620 "Valyutalar kurslari farqidan zararlar" schyotiga yoziladi.
Yana qarang: Valyuta kursi o'zgarsa, kurs farqi qayerda aks etadi? · Kurs farqi · Pul oqimi
Moliyaviy hisobotTovarni dekabrda sotdik, puli yanvarda keldi. Daromad qaysi yil hisobotida ko'rinadi?
Dekabr hisobotida. 1-son BHMSning 16-bandiga ko'ra operatsiyalar pul olingan yoki to'langan paytda emas, balki ular sodir bo'lgan paytda aks ettiriladi. Bu hisoblash usuli deyiladi. 15-bandga ko'ra pul oqimlari hisobotidan tashqari barcha moliyaviy hisobotlar shu usulda tuziladi.
Shuning uchun dekabrda daromad tan olinadi, yil oxirida esa xaridorning qarzi balansda debitorlik qarzi bo'lib turadi. Pul oqimlari hisobotida esa bu tushum yanvar, ya'ni keyingi yil ko'rsatkichiga tushadi.
Misol: "Bekobod sement savdo" 28-dekabrda 60 000 000 so'mlik tovar jo'natdi, pul 10-yanvarda keldi. Yil hisobotida: moliyaviy natijalarda daromad bor, balansda 60 mln debitorlik, pul oqimlari hisobotida bu tushum yo'q.
Yana qarang: 1-son BHMS · Debitorlik qarzi · Pul oqimi
Moliyaviy hisobot"Faoliyatning uzluksizligi" tamoyili nimani anglatadi va rahbar bu bo'yicha nima qilishi kerak?
1-son BHMSning 18-bandiga ko'ra hisobot tayyorlashda rahbariyat korxona faoliyatini davom ettira olish imkoniyatini baholaydi. Rahbariyat korxonani tugatish yoki faoliyatini to'xtatishni rejalashtirmasa (yoki bundan boshqa muqobil chorasi yo'q holat bo'lmasa), hisobot uzluksizlik asosida tuziladi.
Agar baholash paytida rahbariyat faoliyat davom etishiga ta'sir qiluvchi muhim hodisa yoki sharoitlardan xabardor bo'lsa, bu fakt hisobotga izohlarda ochib beriladi.
Misol: "Mohir tikuv" fabrikasining yagona yirik buyurtmachisi shartnomani bekor qildi. Rahbar yopilishni rejalashtirmayapti, shuning uchun hisobot odatdagidek tuziladi. Lekin bu voqea faoliyat davomiyligiga ta'sir qilishi mumkin bo'lgani uchun izohlarda vaziyat va rahbariyat rejalari yoziladi.
Yana qarang: 1-son BHMS · Auditorlik xulosasi · Hisob siyosati
Moliyaviy hisobotEhtiyotkorlik tamoyili nimani talab qiladi? Bu "zaxira uchun xarajatni ko'paytirib yozish" degani emasmi?
1-son BHMSning 22-bandiga ko'ra ehtiyotkorlik aktivlar va daromadlarni oshirib, majburiyatlar va xarajatlarni kamaytirib baholashga yo'l qo'ymaslikni anglatadi.
Lekin shu bandning o'zida chegarasi ham aytilgan: bu tamoyil yashirin zaxiralar tuzishga, aktiv yoki foydani ataylab kamaytirishga, majburiyat va xarajatni ataylab oshirib ko'rsatishga huquq bermaydi. Ya'ni ehtiyotkorlik bu betaraflik, "ko'proq xarajat yozib qo'yish" emas.
Misol: "Lazzat qandolat" xaridorlaridan biri qarzini ikki yildan beri to'lamayapti. Uni to'liq undiriladigan qarz sifatida ko'rsatish aktivni oshirib baholash bo'ladi. Ammo hamma xaridorlar qarzini "ehtiyot uchun" yarmiga tushirib qo'yish ham noto'g'ri: baho haqiqiy holatga asoslanishi kerak.
Yana qarang: 1-son BHMS · Debitorlik qarzi · Aktiv
Moliyaviy hisobotBir hamkor bizga ham qarz, biz ham unga qarzmiz. Balansda ikkalasini bir-biridan ayirib, faqat farqini ko'rsatsak bo'ladimi?
Yo'q. 1-son BHMSning 42-bandiga ko'ra aktivlar va majburiyatlar o'rtasida o'zaro hisobga olish (netting) qilinmaydi, boshqa BHMSda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Debitorlik qarzi aktivda, kreditorlik qarzi majburiyatda alohida ko'rsatiladi.
Daromad va xarajatlar uchun ham shunday qoida bor (43-band): ular faqat BHMS talab qilsa yoki ruxsat bersa, yoki tegishli summalar alohida ham, jamlangan holda ham muhim bo'lmasa, o'zaro hisobga olinadi.
Misol: "Navbahor tekstil" ga "Paxtakor ip" 80 mln so'm qarz, "Navbahor" esa unga 50 mln so'm qarz. Balansda aktivda 80 mln debitorlik, majburiyatda 50 mln kreditorlik turadi. Agar tomonlar o'zaro hisob-kitob dalolatnomasini imzolab, qarzlarni haqiqatan yopsa, bu endi operatsiya bo'ladi va provodka bilan yoziladi; shundan keyingina balansda faqat qolgan 30 mln ko'rinadi.
Yana qarang: Debitorlik qarzi · Kreditorlik qarzi · Balans
Moliyaviy hisobotBalansda majburiyatni joriy yoki uzoq muddatli deb qanday ajratamiz?
Asosiy mezon muddat. 1-son BHMSning 73-bandiga ko'ra hisobot kunidan boshlab 12 oy mobaynida hisob-kitob qilinadigan majburiyatlar joriy majburiyat hisoblanadi. Keyingi 12 oydan keyin to'lanadigan qism esa uzoq muddatli majburiyatlar bo'limida ko'rsatiladi.
Shuning uchun bitta kredit ikki qismga bo'linishi mumkin: keyingi 12 oyda qaytariladigan qismi joriy, qolgani uzoq muddatli. 21-son BHMSda buning uchun 6950 "Uzoq muddatli majburiyatlar – joriy qismi" schyoti bor.
Misol: "Sirdaryo don" 31-dekabr holatiga bankka 90 mln so'm qarz, shundan 30 mln keyingi yil qaytariladi. Balansda: 30 mln joriy majburiyat, 60 mln uzoq muddatli majburiyat. Yetkazib beruvchiga bo'lgan 3 oylik qarz esa to'liq joriy.
Yana qarang: Majburiyat · 6950 Uzoq muddatli majburiyatlar – joriy qismi · Balans
Moliyaviy hisobotYillik moliyaviy hisobot qaysi hisobotlardan iborat?
1-sonli BHMSga ko'ra ("Buxgalteriya hisobi to'g'risida"gi Qonunga muvofiq) yillik moliyaviy hisobotlar to'plami beshta qismdan iborat: buxgalteriya balansi; moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot; xususiy kapital to'g'risidagi hisobot; pul oqimlari to'g'risidagi hisobot; moliyaviy hisobotlarga izohlar.
Har birining o'z vazifasi bor. Balans ma'lum sanadagi holatni, moliyaviy natijalar hisoboti yil davomida qancha foyda yoki zarar ko'rilganini, kapital hisoboti egalar ulushi qanday o'zgarganini, pul oqimlari hisoboti pul qayerdan kelib qayerga ketganini ko'rsatadi. Izohlar esa raqamlarning orqasidagi tafsilotlarni tushuntiradi.
Bularning birontasi yo'q bo'lsa, hisobot to'plami to'liq hisoblanmaydi.
Yana qarang: 1-sonli BHMS · Balans · Pul oqimi
Moliyaviy hisobotBalans bilan moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotning farqi nimada?
Balans bu suratga o'xshaydi: u bitta sanadagi holatni ko'rsatadi. Masalan, 31-dekabr holatiga korxonaning aktivlari, majburiyatlari va xususiy kapitali qancha ekanini.
Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot esa videoga o'xshaydi: u butun davr, masalan yanvardan dekabrgacha, qancha daromad olingani, qancha xarajat qilingani va oxirida qancha foyda yoki zarar qolganini ko'rsatadi.
Ikkalasi bir-biri bilan bog'langan. "Kumush qaychi" sartaroshxonasi yil davomida 40 000 000 so'm sof foyda ko'rdi, deylik. Bu raqam moliyaviy natijalar hisobotining oxirida turadi, balansda esa taqsimlanmagan foyda shu summaga ko'payadi (agar dividend to'lanmagan va kapitalda boshqa o'zgarish bo'lmagan bo'lsa).
Yana qarang: Balans · Sof foyda · Taqsimlanmagan foyda
Moliyaviy hisobotHisobotda foyda ko'rinyapti, lekin bankda pul yo'q. Buni qaysi hisobot tushuntiradi?
Pul oqimlari to'g'risidagi hisobot. 1-sonli BHMSga ko'ra boshqa hisobotlar hisoblash usulida tuziladi: daromad pul kelgan kuni emas, tovar berilgan kuni yoziladi. Pul oqimlari hisoboti esa bundan mustasno, unda faqat haqiqatda kelgan va ketgan pul ko'rinadi.
9-sonli BHMSga ko'ra pul oqimlari uch toifaga bo'linadi: operatsion faoliyat (asosiy ish: sotish, xarid, ish haqi), investitsiya faoliyati (asosiy vosita va boshqa investitsiyalarni olish va sotish) va moliyaviy faoliyat (kredit olish va qaytarish, kapitaldagi o'zgarishlar).
Misol: "Mevali bog'" firmasi yil davomida foyda ko'rdi, lekin xaridorlar hali to'lamagan, o'zi esa yangi sovutgich sotib olib, kreditning bir qismini qaytardi. Pul oqimlari hisobotida bularning har biri o'z bo'limida ko'rinadi va pul qayerga ketgani aniq bo'ladi.
Yana qarang: Pul oqimi · Operatsion faoliyat · Investitsiya faoliyati · Moliyaviy faoliyat
Moliyaviy hisobotXususiy kapital to'g'risidagi hisobotda nimalar ko'rsatiladi?
Bu hisobot egalar mablag'i yil boshida qancha bo'lgani, yil oxirida qancha bo'lgani va yil davomida nima sababdan o'zgarganini ko'rsatadi. 1-sonli BHMSga ko'ra unda xususiy kapitalning tarkibiy qismlari aks etadi: ustav kapitali, qo'shilgan kapital, rezerv kapital, taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar), sotib olingan xususiy aksiyalar va xususiy kapitalning boshqa elementlari.
O'zgarishlar bo'yicha standart quyidagilarni ko'rsatishni talab qiladi: qimmatli qog'ozlar emissiyasi; uzoq muddatli aktivlarning qayta baholanishi; ustav kapitalini shakllantirishdagi valyuta kursidagi farqlar; rezerv kapitalga ajratmalar; joriy yilning taqsimlanmagan foydasi (zarari); tekinga olingan mol-mulk; pul va aksiyalar ko'rinishida to'lanadigan dividendlar; xususiy kapitalni shakllantirishning boshqa manbalari.
Misol: ta'sischilar ustav kapitalini oshirdi, yil foyda bilan yopildi va dividend to'landi. Bu uchala harakat kapital hisobotida alohida qator bo'lib ko'rinadi.
Yana qarang: Ustav kapitali · Dividend · Taqsimlanmagan foyda
Moliyaviy hisobotMoliyaviy hisobotga izohlar nima uchun kerak? Raqamlarning o'zi yetmaydimi?
Yetmaydi. Balansdagi bitta qator, masalan "debitorlik qarzi", ortida qancha qarz borligini, undan qanchasi umidsiz deb rezervga olinganini yoki qaysi aktivlar garovda ekanini ko'rsatmaydi. 1-sonli BHMSga ko'ra izohlar moliyaviy hisobotlar to'plamining majburiy qismi va ular erkin shaklda tuziladi.
Izohlar raqamlar ortidagi tafsilotni ochib beradi. Izohda aynan qaysi ma'lumotlar berilishi kerakligini 1-sonli BHMS va har bir mavzu bo'yicha tegishli BHMS belgilaydi, shuning uchun hisobot tuzishda shu standartlarning talablari bandma-band tekshiriladi.
Misol: "Tong yulduzi" MChJ balansida katta kredit bor. Izohda kredit foizi, qaytarish muddati va garovga qo'yilgan bino ko'rsatilsa, bank yoki investor korxona holatini ancha aniq baholaydi.
Yana qarang: 1-sonli BHMS · Hisob siyosati · Moliyaviy faoliyat
Javoblar umumiy tushuntirish uchun berilgan. Aniq stavka, muddat va jarimalarni amaldagi qonunchilik hujjatlaridan tekshiring.