Savol-javob: moliya

Bu koeffitsientni ingliz tilidagi qisqartma bilan DSCR deyishadi. G'oya oddiy: kredit to'lovidan oldingi oylik pul oqimi bir oylik kredit to'lovidan (asosiy qarz + foiz) necha marta katta.

DSCR = kredit to'lovlaridan oldingi pul oqimi ÷ shu davrdagi kredit to'lovi (asosiy qarz + foiz).

1 dan kam bo'lsa — to'lov pul oqimidan katta; 1 ga yaqin bo'lsa — zaxira yo'q, kichik tebranish ham to'lovni buzadi. Bank qanday chegara talab qilishi shartnomaga va bankka bog'liq; uni bankning o'zidan so'rang (bu yerda qoida sifatida berilmaydi).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). «Yangi non» sexi 240 mln so'm kredit oladi: 36 oy, yillik 24% nominal stavka (oyiga 2%), teng to'lovli (annuitet) to'lov. Oylik to'lov formulasi:

to'lov = summa × i ÷ (1 − (1 + i)^−n), bu yerda i = 0,02, n = 36.

Hisob (Python bilan tekshirilgan): to'lov ≈ 9,416 mln so'm. 36 oyda jami ≈ 338,97 mln so'm to'lanadi, ya'ni foiz ≈ 98,97 mln so'm. Birinchi oyda to'lovning 4,8 mln so'mi foiz (240 × 0,02), qolgani asosiy qarz.

Sex kredit to'lovidan oldin oyiga o'rtacha 13,0 mln so'm sof pul oqimi qiladi (uskunadan tushadigan qo'shimcha pul bilan). Unda:

DSCR = 13,0 ÷ 9,416 ≈ 1,38.

To'lovdan keyin oyiga 13,0 − 9,416 ≈ 3,58 mln so'm qoladi. Endi «agar» savollari:

Demak bu sex pul oqimi taxminan 27,6% kamayguncha to'lovni qoplay oladi. Bu uning «xavfsizlik chegarasi». Bu raqam sizga bankdan oldin kerak: tushum rejadan 20% kam bo'lgan oyda ham to'lovni to'lay olasizmi?

Teskari hisob ham foydali. Agar o'zingiz uchun DSCR kamida 1,25 bo'lsin desangiz (bu bank talabi emas, sizning shaxsiy zaxira qoidangiz), eng katta to'lov 13,0 ÷ 1,25 = 10,4 mln so'm. 36 oy va oyiga 2% stavkada bunday to'lov ≈ 265 mln so'm kreditga to'g'ri keladi. Demak 240 mln so'm sizning o'zingiz belgilagan zaxira ichida.

Eslatma: pul oqimiga foyda emas, aynan pul oqimini oling: amortizatsiya kabi pul chiqmaydigan xarajatlarni qo'shib, lekin soliq va boshqa majburiy to'lovlarni chiqarib hisoblang. Mavsumiy biznesda eng yomon oyni ham ko'ring.

Manba: umumiy moliyaviy hisob-kitob formulalari (annuitet to'lovi, qarzga xizmat ko'rsatish koeffitsienti). Misol muallif tomonidan tuzilgan.

Kichik biznesni baholashning eng oddiy yo'li: «bu biznes yiliga qancha foyda beradi va men o'z pulimga kamida necha foiz daromad kutaman?» degan ikki savolga javob berish. Agar foyda yildan-yilga taxminan bir xil qolsa, chamalab baho shunday topiladi:

Baho ≈ yillik barqaror foyda ÷ siz kutayotgan yillik daromadlilik.

Sotuvchi so'ragan 300 mln so'm 60 mln foydada yiliga 20% daromad degani (60 ÷ 300). Endi o'zingizga savol bering: shu pulni boshqa joyga qo'ysangiz qancha olar edingiz va kichik novvoyxona qanchalik xavfli? Xavf qancha yuqori bo'lsa, kutiladigan foiz ham shuncha baland, demak to'lashga rozi bo'ladigan narx shuncha past bo'ladi.

Lekin avval foydani «tozalash» kerak. Ko'pincha kichik biznes egasi o'zi tongdan kechgacha ishlaydi va o'ziga maosh yozmaydi. Siz uni sotib olsangiz, shu ish uchun boshqa odam yollashingiz yoki o'z vaqtingizni sarflashingiz kerak bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Tandir nafasi» egasi har kuni o'zi xamir qoradi. Shu ishni bajaradigan novvoyga oyiga 2 mln so'm to'lash kerak bo'lsa, yiliga 24 mln ketadi. Haqiqiy, ya'ni egasining mehnatisiz qoladigan foyda: 60 − 24 = 36 mln so'm.

Ko'rinib turibdiki, 300 mln faqat ikki shart birga bajarilganda o'zini oqlaydi: foyda haqiqatan 60 mln bo'lsa va sizga yiliga 20% daromad yetsa. Egasining mehnati hisobga olinsa, xuddi shu 20% da biznes 180 mln so'm turadi.

Narx bo'yicha gaplashishdan oldin tekshiring:

1. Foyda qayerdan olingan: bank ko'chirmalari, kassa ma'lumotlari, soliq hisobotlari bir-biriga mos keladimi?
2. Tandir, xamir qorgich va boshqa jihozlar yaqin yillarda almashtirilishi kerakmi? Kerak bo'lsa, shu xarajatni ham yillik foydadan chegiring.
3. Joy ijarami? Ijara shartnomasi qancha muddatga va kimning nomida?
4. Xaridorlar kimga bog'langan: novvoyxonagami yoki egasining o'ziga?

Bu usul faqat qo'pol chamalash: foyda o'sib boradigan yoki o'zgaruvchan bo'lsa, kelgusi yillar pul oqimini diskontlash usuli aniqroq natija beradi.

Yo'q, bunday solishtirish noto'g'ri. Siz 20% ko'p mahsulot chiqargansiz, demak hajmga bog'liq xarajatlar — bu sexda xom ashyo va ishbay ish haqi — oshishi tabiiy. To'g'ri savol: «12 000 dona chiqarish uchun qancha xarajat bo'lishi kerak edi?» Buning uchun moslashuvchan smeta (byudjet) tuziladi: reja haqiqiy hajmga qayta hisoblanadi, keyin haqiqiy xarajat bilan solishtiriladi.

Buning uchun rejadagi xarajatni ikkiga ajratish kerak: hajmga qarab o'zgaradiganlar (bir donaga qancha) va hajmdan qat'i nazar oyma-oy bir xil turadiganlar.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Ko'k gumbaz qadoq» sexining oylik rejasi:

• xom ashyo: 1 donaga 6 000 so'm;
• ishbay ish haqi: 1 donaga 2 000 so'm;
• doimiy xarajatlar (ijara, boshqaruv): oyiga 40 mln so'm.

10 000 dona uchun: 60 + 20 + 40 = 120 mln so'm. 12 000 dona uchun esa: 72 + 24 + 40 = 136 mln so'm.

Natija rahbar o'ylagandan teskari: hajmni hisobga olsak, sex 4 mln so'm tejagan. Lekin jadval bitta haqiqiy muammoni ham ko'rsatadi: xom ashyoga 2 mln ortiqcha ketgan. Endi uning sababini qidirish kerak: narx oshdimi yoki chiqindi ko'paydimi.

Ishbay ish haqidagi 4 mln tejamni ham darhol maqtamang: rejadagi stavka bo'yicha to'lanmagan bo'lsa, bu hisoblashda xato yoki kechikkan to'lov bo'lishi mumkin. Katta farq yaxshi tomonga bo'lsa ham tekshiriladi.

Amaliy maslahat: oylik smetani Excel'da ikki ustun bilan yuriting, biri «bir donaga» stavkalar, biri doimiy summalar. Shunda haqiqiy hajmni kiritishingiz bilan moslashuvchan reja o'zi hisoblanadi.

Shoshilmang: ko'p hollarda bunday qaror foydani oshirmaydi, aksincha kamaytiradi. Sabab shundaki, bu sexning umumiy xarajatlari — ijara, boshqaruv xodimlari maoshi va qo'riqlash — javon to'xtagani bilan yo'qolmaydi. Ular endi qolgan mahsulotlar zimmasiga tushadi.

To'g'ri savol: javon o'zining o'zgaruvchan xarajatlarini (material, ishbay ish haqi, qadoq) qoplab, ustiga umumiy xarajatlar uchun qancha pul qoldirayapti? Bu summa marjinal daromad deyiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chinor mebel» sexining oylik ko'rsatkichlari, mln so'm. Umumiy xarajatlar 120 mln, ular tushumga mutanosib taqsimlangan:

Javon to'xtatilsa: marjinal daromad 80 + 60 = 140 mln, umumiy xarajat esa o'sha 120 mln. Foyda 45 dan 20 mln so'mga tushadi. Javon «zarar» ko'rsatsa ham, aslida har oy 25 mln so'mni umumiy xarajatni yopishga qo'shib turgan ekan.

Qachon javonni to'xtatish o'rinli bo'lishi mumkin:

1. Umumiy xarajatlarning bir qismi faqat javon tufayli bo'lsa va to'xtatilganda haqiqatan yo'qolsa. Masalan, javon uchun alohida ombor 10 mln so'mga ijaraga olingan bo'lsa, foyda 140 − 110 = 30 mln bo'ladi. Bu ham hozirgi 45 mln dan kam, ya'ni bu holatda ham javonni saqlash foydali.
2. Bo'shagan dastgoh va ishchilar vaqti yanada foydaliroq mahsulotga ketsa. Masalan, stolga talab cheklanmagan bo'lsa va javon o'rniga qo'shimcha stol 25 mln so'mdan ko'p marjinal daromad bersa.
3. Javonning marjinal daromadi manfiy bo'lsa, ya'ni u o'z o'zgaruvchan xarajatini ham qoplamasa.

Umumiy xarajatni taqsimlash hisob uchun kerak, lekin «qaysi mahsulotni yopamiz?» degan savolda taqsimlangan xarajat chalg'itadi.

Pul cheklangan bo'lsa, maqsad bitta loyihaning emas, tanlangan loyihalar to'plamining jami sof joriy qiymatini (SJQ) eng katta qilishdir. Buning uchun ikkita usul ishlatiladi va ular ba'zan har xil javob beradi.

Birinchi usul: har loyihada 1 so'm investitsiyaga qancha SJQ to'g'ri kelishini hisoblash (SJQ ÷ investitsiya) va eng samaralisidan boshlab tanlash. Ikkinchi usul: sig'adigan barcha kombinatsiyalarni ko'rib chiqish.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oltin vodiy savdo» to'rt loyihani ko'rmoqda, SJQ allaqachon diskontlab hisoblangan, mln so'm:

Birinchi usul bo'yicha avval B (50), keyin C (50) tanlanadi. Qolgan 50 mln ga na A (100), na D (60) sig'adi. Jami SJQ = 38 mln, 50 mln esa ishlamay qoladi.

Endi 150 mln ga sig'adigan kombinatsiyalarni solishtiramiz:

Eng yaxshi tanlov A + B: jami SJQ 50 mln. «1 so'mga samaradorlik» bo'yicha A uchinchi o'rinda tursa ham, u pulni to'liq ishlatadi.

Xulosalar:

1. Loyihalarni bo'lib bo'lmasa (yarim do'kon ochib bo'lmaydi), faqat koeffitsient bo'yicha saralash yetmaydi: kombinatsiyalarni ko'rib chiqing. To'rt-besh loyihada buni qo'lda yoki Excel'da qilish oson.
2. Ortib qolgan pulni ham hisobga oling: B + C da qolgan 50 mln ni omonatga qo'yish mumkin, lekin omonat foizi odatda diskont stavkasidan past bo'ladi, shuning uchun bu pul SJQ ni deyarli oshirmaydi.
3. Loyihalar bir-biriga bog'liq bo'lsa (masalan, onlayn tizim yangi do'kon ochilgandagina kerak), ularni alohida emas, bitta paket sifatida baholang.

Buxgalter haq: bu xaridorlar konsentratsiyasi xavfi. Bitta xaridor ketsa, narxni keskin tushirishni talab qilsa yoki to'lovni kechiktirsa, butun korxona birdaniga qiyin ahvolga tushadi. Uni uchta oddiy hisob bilan o'lchash mumkin.

1. Eng yirik xaridor ulushi va eng yirik uchtasining ulushi. Bu eng tez ko'rsatkich.
2. Ulushlar kvadratlari yig'indisi. Har xaridor ulushini foizda olib, kvadratga ko'tarib qo'shasiz. Natija qancha katta bo'lsa, tushum shuncha kam sonli xaridorga bog'langan. Barcha xaridorlar teng bo'lsa, natija kichik chiqadi; bitta xaridor bo'lsa, eng katta qiymat — 10 000.
3. «Ketib qolsa nima bo'ladi?» stress-testi. Bu eng muhimi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sarbon qadoq» yillik tushumi 1 000 mln so'm. Xaridorlar ulushi: 55%, 15%, 10%, 8%, 7%, 5%.

• Eng yirik xaridor — 55%, eng yirik uchtasi — 80%.
• Kvadratlar yig'indisi: 3 025 + 225 + 100 + 64 + 49 + 25 = 3 488.

Stress-test. Marjinal daromad tushumning 30 foizi, doimiy xarajatlar yiliga 200 mln so'm.

Ya'ni bitta xaridor ketsa, 100 mln foyda o'rniga 65 mln zarar chiqadi. Doimiy xarajatlar tezda kamaymaydi.

Xavfni kamaytirish yo'llari:

1. Yangi xaridorlarni maqsadli izlash: masalan, har yili yirik xaridor ulushini 5 foiz punktga kamaytirishni reja qilib qo'yish.
2. Yirik xaridor bilan uzoq muddatli shartnoma: hajm, narx o'zgarishi tartibi va to'lov muddati yozilgan bo'lsin.
3. Uning qarzini alohida kuzatish: debitorlik qarzi limiti belgilang va oshsa, darhol choralar ko'ring.
4. Pul zaxirasi: kamida bir necha oylik doimiy xarajatni yopadigan zaxira, xaridor ketgan taqdirda yangisini topishga vaqt beradi.

Bank ham kredit berishda bunga qaraydi: tushumi bitta xaridorga bog'liq korxona qarz oluvchi sifatida xavfliroq ko'rinadi.

Bu savolga ichki daromadlilik darajasi (IRR) javob beradi. U shunday foiz stavkasiki, unda kelgusi tushumlarning bugungi qiymati qo'yilgan pulga aniq teng bo'ladi. Boshqacha aytganda, IRR — loyihaning «o'z foizi». Uni pul topish narxi bilan solishtirasiz: IRR kredit foizidan yuqori bo'lsa, loyiha qarzni ham qoplaydi, ustiga foyda ham qoldiradi.

140 mln ning 100 mln dan ko'pligi hali hech narsani bildirmaydi, chunki 4-yilda keladigan 35 mln bugungi 35 mln ga teng emas.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qorasuv quti» MChJ qadoqlash liniyasiga 100 mln so'm sarflaydi, liniya 4 yil har yili 35 mln so'm sof pul tushumi beradi. IRR ni topish uchun tushumlarni turli stavkalarda diskontlaymiz va sof joriy qiymat (SJQ) qayerda nolga tushishini qidiramiz:

SJQ 14% va 15% oralig'ida nolga tushadi: IRR ≈ 14,96%. Excel'da buni bitta IRR funksiyasi bilan topish mumkin: yacheykalarga −100, 35, 35, 35, 35 yozasiz.

Xulosa: loyiha yiliga taxminan 15% «ishlaydi», kredit esa 18% turadi. Kredit puliga qilinsa, har yili farq zararga ketadi; 18% stavkada SJQ −5,85 mln so'm. Jami 140 mln degan raqam aldagan.

Qarorni o'zgartiradigan narsalar:

1. Liniya 4 yildan keyin ham ishlasa yoki oxirida sotilsa, o'sha tushumni ham jadvalga qo'shing. Masalan, 4-yilda 35 mln o'rniga 60 mln (25 mln — eski liniyani sotishdan) kelsa, IRR ≈ 21,3% ga chiqadi va loyiha 18% li kreditdan yuqori bo'ladi.
2. Tushumlar orasida minus yillar bo'lsa (o'rtada katta ta'mir), IRR bir nechta chiqishi mumkin. Bunday holatda SJQ ga tayaning.
3. Ikki loyihadan birini tanlashda faqat IRR ga qaramang: kichik loyihaning foizi baland, lekin so'mdagi foydasi kam bo'lishi mumkin. SJQ ni ham solishtiring.

Bu valyuta (kurs) xavfi. Siz so'mda ishlaysiz, majburiyat esa dollarda: kurs ko'tarilsa, bir xil qarz uchun ko'proq so'm to'laysiz. Xavfni kamaytirish usullari mohiyatan uchta:

1. Dollarni hozir sotib olib qo'yish. So'mdagi xarajat bugunoq aniq bo'ladi. Narxi: shu so'm 3 oy davomida boshqa joyda ishlay olmaydi (masalan, omonatda foiz olmaydi).
2. Bo'lib sotib olish. Summaning bir qismini hozir, bir qismini o'rtada, qolganini to'lov kuni olasiz. Natija o'rtacha kursga yaqin bo'ladi: eng yaxshi ham emas, eng yomon ham emas.
3. Kutish va xavfni ochiq qoldirish. Kurs tushsa yutasiz, oshsa yutqazasiz.

Bundan tashqari ikki «tabiiy» yo'l bor: shartnomani so'mda yoki qat'iy kursda tuzishga kelishish va dollar tushumi bo'lsa (eksport), to'lovni shu tushum bilan yopish.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chorvoq jihoz» MChJ uchun bugungi kurs shartli 12 000 so'm. Hozir olingan so'm 3 oyda omonatda 2% daromad berardi, demak hozir sotib olishning qo'shimcha narxi 240 mln × 2% = 4,8 mln so'm. Bo'lib olishda uchdan bir qismi hozir, uchdan biri 1,5 oydan keyin (o'sha paytdagi o'rtacha kursda, yo'qotilgan daromad 1%), qolgani to'lov kuni olinadi.

Jadval tanlovni ko'rsatadi: «hozir olish» har qanday holatda 244,8 mln — aniq, lekin kurs tushsa qimmatga tushadi. «Kutish» natijasi 230 dan 260 mln gacha tarqoq. «Bo'lib olish» oraliqni toraytiradi.

Qanday tanlash kerak? Asosiy savol: 30 mln so'mlik kutilmagan farq korxonani qiyin ahvolga soladimi? Agar bu summa oylik foydangizdan katta bo'lsa, xavfni ochiq qoldirmang. Ayirboshlashda bankning sotish va sotib olish kurslari orasidagi farqni ham hisobga oling: dollarni bir necha marta sotib olib, qaytadan sotish qo'shimcha xarajat.

Buxgalter haq. Sotuv o'sganda puldan ko'ra ko'proq «qog'ozdagi» aktivlar o'sadi: omborda tovar ko'payadi, xaridorlarning qarzi ko'payadi. Ularni moliyalashtirish uchun pul kerak. Yetkazib beruvchilar bergan muhlat buning bir qismini qoplaydi, qolganini korxona o'zi topishi kerak.

Kerakli aylanma mablag'ni kunlar orqali chamalash mumkin:

• xaridorlar qarzi = yillik sotuv : 365 × to'lov kunlari;
• ombordagi zaxira = yillik tannarx : 365 × zaxira kunlari;
• yetkazib beruvchilar qarzi = yillik tannarx : 365 × ularga to'lash kunlari;
• kerakli mablag' = xaridorlar qarzi + zaxira − yetkazib beruvchilar qarzi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bekobod plitka» MChJda tannarx sotuvning 75% i, xaridorlar o'rtacha 30 kunda to'laydi, tovar omborda 45 kun turadi, yetkazib beruvchilarga 20 kunda to'lanadi. Pul aylanish sikli: 30 + 45 − 20 = 55 kun.

O'sish uchun qo'shimcha taxminan 240,41 − 160,27 = 80,14 mln so'm kerak. Bu pul sotuv boshlanishidan oldin yoki o'sish davomida kerak bo'ladi, foyda esa keyinroq keladi. Shu sababli tez o'sayotgan, foydali korxonalar ham pul tanqisligiga tushib qoladi.

Talabni kamaytirish yo'llari:

1. Xaridorlar bilan to'lov muddatini qisqartirish: 30 kun o'rniga 20 kun bo'lsa, 1,8 mlrd sotuvda qariyb 49 mln so'm bo'shaydi.
2. Zaxirani kamaytirish: kam aylanadigan tovarni tez-tez, lekin kamroq buyurtma qilish.
3. Yetkazib beruvchilardan uzunroq muhlat so'rash, lekin erta to'lov chegirmasidan voz kechmayotganingizni tekshiring.
4. Qolgan tanqislik uchun moliyalashtirishni oldindan kelishib qo'yish: o'sish o'rtasida bankka shoshilinch borish odatda qimmatroq.

Reklamani ikki raqam bilan baholash qulay:

• mijozni jalb qilish narxi = reklama xarajati : yangi mijozlar soni;
• mijozning umrbod qiymati = mijoz bir oyda keltiradigan yalpi foyda × u biz bilan qoladigan o'rtacha oylar soni.

Umrbod qiymat jalb qilish narxidan katta bo'lsa, reklama o'zini oqlaydi. Muhimi: tushum emas, yalpi foyda olinadi, chunki tovarning tannarxi baribir sarflanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Lola gul» do'koni:

Har 150 ming so'mlik reklama 384 ming so'm yalpi foyda keltiradi. Lekin bu doimiy xarajatlar ayirilmasdan oldingi foyda, shuning uchun nisbat 1 dan sal yuqori bo'lsa yetmaydi.

Eng nozik joy — «necha oy qoladi». Agar mijozlar 8 oy emas, 3 oy qolsa: 48 000 × 3 = 144 000 so'm, nisbat 0,96. Reklama endi zarar keltiradi, garchi mijozlar soni o'sha-o'sha bo'lsa ham. Demak, mijozni ushlab qolish (sifat, xizmat, eslatma xabarlar) reklama budjetini oshirishdan ham kuchliroq ta'sir qilishi mumkin.

Amaliy maslahatlar:

1. Har yangi mijozdan «bizni qayerdan topdingiz?» deb so'rang, aks holda 40 ta mijozning qanchasi reklamadan kelganini bilmaysiz.
2. Reklama kanallarini alohida hisoblang: biri 100 ming, boshqasi 300 ming so'mga mijoz olib kelishi mumkin.
3. Hisobni har chorakda yangilang: marja yoki mijozlar qolish muddati o'zgarsa, xulosa ham o'zgaradi.

Yagona to'g'ri summa yo'q, lekin uni o'z ma'lumotlaringizdan topish mumkin. Eng tushunarli usul: o'tgan yilning oylik sof pul oqimini (kirim minus chiqim) olib, ketma-ket kelgan yomon oylar eng ko'pi bilan qancha pulni «yeb qo'yganini» aniqlash. Zaxira shu summadan kam bo'lmasligi kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Zomin asal» MChJning o'tgan yilgi oylik sof pul oqimi, mln so'm:

Yil umuman +18 mln bilan yopildi, lekin 7-oydan 10-oygacha ketma-ket chiqimlar qoldiqni 19 dan −9 ga, ya'ni 28 mln so'mga tushirdi. 3–5-oylarda ham pasayish 27 mln ga yetgan. Demak, agar ortiqcha pulni har safar omonatga olib qo'yib, hisob raqamda faqat zaxira qoldirsangiz, zaxira kamida 28 mln so'm bo'lishi kerak edi.

Shunga qo'shimcha ehtiyot qatlam qo'shish mantiqli: kelasi yil o'tgan yildan yomonroq kelishi mumkin. Buni eng majburiy to'lovlar bilan o'lchash qulay: bir oylik ish haqi va ijara summasi.

Zaxirani qayerda saqlash kerak:

1. Bir qismi hisob raqamda — kundalik to'lovlar uchun.
2. Qolgani tez yechib olinadigan qisqa muddatli omonatlarda: pul ham kerak bo'lganda chiqadi, ham ozgina daromad keltiradi.
3. Zaxiradan ortgan pulni uzoqroq muddatga yoki biznesning o'ziga yo'naltirish mumkin.

Jadvalni har yil yangilang va yangi kredit to'lovlari hamda yangi xodimlar ish haqini oldindan qo'shib qo'ying.

Bu «maqsadli jamg'arma» masalasi. Har oy bir xil summa qo'yilsa va unga foiz yozilsa, oxirgi summa ikki qismdan iborat bo'ladi: o'zingiz qo'ygan pul va shu pulga yig'ilgan foiz. Foiz qancha ko'p ishlasa, oyiga shuncha kam ajratish kerak bo'ladi.

Foizsiz hisob juda oddiy: 240 000 000 : 36 oy = 6 666 667 so'm oyiga. Foiz bilan esa har oyning to'lovi har xil muddat ishlaydi: birinchi oy qo'yilgani 35 oy foiz oladi, oxirgisi esa deyarli olmaydi. Buni bitta koeffitsient bilan hisoblashadi:

Koeffitsient = ((1 + oylik foiz)^oylar soni − 1) : oylik foiz Oylik summa = maqsad : koeffitsient

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sarbon non» MChJ har oy oxirida pulni jamg'arma hisobvarag'iga qo'yadi, shartli ravishda oyiga 1,5% foiz har oy summaga qo'shiladi deb olamiz.

Demak foiz bor bo'lsa, oyiga 6,67 mln emas, taxminan 5,08 mln so'm ajratish yetadi.

Amaliy maslahatlar:

1. Maqsad summasini bugungi narx bilan emas, uch yildan keyingi taxminiy narx bilan oling: pech narxi ham o'zgarishi mumkin.
2. Jamg'armani kundalik aylanma puldan alohida hisobvaraqda saqlang, aks holda u «bilinmay» xarajatga ketib qoladi.
3. Har yili hisobni yangilang: foiz o'zgarsa yoki biror oy o'tkazib yuborilsa, qolgan oylar uchun summani qayta hisoblang.

Moliyada buning uchun oddiy chamalash usuli bor: agar korxona har bir so'm o'z kapitalidan barqaror ravishda bir xil rentabellik bilan ishlasa, uning foydasi taxminan quyidagi sur'atda o'sadi:

O'sish sur'ati ≈ kapital rentabelligi × foydaning qoldiriladigan ulushi

Mantiq shunday: dividendga ketgan pul korxonadan chiqib ketadi, qoldirilgan pul esa kapitalga qo'shilib, keyingi yil ham foyda keltiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Yashil vodiy» MChJning xususiy kapitali 500 mln so'm, kapital rentabelligi shartli 20%, demak yillik foyda 100 mln so'm.

Ikkinchi qatorni formula bilan tekshiramiz: 20% × 0,6 = 12%.

Muhim shart: bu hisob faqat qoldirilgan pul ham xuddi shunday rentabellik bilan ishlatila olsa to'g'ri. Agar biznesda yangi pulni foydali joylash imkoni bo'lmasa (bozor to'yingan, qo'shimcha uskuna kerak emas), qoldirilgan foyda hisob raqamda bekor yotadi va o'sish chiqmaydi. Bunday holatda ta'sischilarga ko'proq dividend berish mantiqliroq.

Qaror uchun savollar: yangi pulni qayerga sarflaymiz va u qancha qaytaradi? Bu ta'sischilarning o'zi olishi mumkin bo'lgan muqobil daromaddan yuqorimi? Javob «ha» bo'lsa, foydaning bir qismini qoldirish o'zini oqlaydi.

Xarajatning reja va haqiqatdagi farqini uch bo'lakka ajratish mumkin: narx farqi (bir kilogramm qimmat yoki arzon olingan), sarf farqi (bir mahsulotga norma bo'yicha ko'p yoki kam ketgan) va hajm farqi (mahsulotning o'zi rejadan ko'p yoki kam chiqarilgan). Har birining egasi boshqa: narx uchun ta'minot bo'limi, sarf uchun sex, hajm uchun sotuv.

Hisoblash tartibi:

• narx farqi = (haqiqiy narx − reja narxi) × haqiqiy sarf;
• sarf farqi = (haqiqiy sarf − haqiqiy hajmga norma bo'yicha sarf) × reja narxi;
• hajm farqi = (haqiqiy hajmga norma bo'yicha sarf − reja sarfi) × reja narxi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oqtepa pishiriqlari» sexida reja: 1 000 dona tort, har biriga 2 kg un, 1 kg 25 000 so'm. Haqiqatda: 1 050 dona tort chiqarildi, 2 150 kg un sarflandi, 1 kg 26 000 so'mdan olindi.

Tekshiruv: 2 150 000 + 1 250 000 + 2 500 000 = 5 900 000 so'm.

Xulosa: ta'minotchining narxi farqning faqat 2,15 mln so'mini tushuntiradi. 2,5 mln so'm — 50 dona ortiqcha tort chiqargani uchun, bu yomon emas, chunki sotuv ham ko'paygan. Asl savol tug'diradigani 1,25 mln so'mlik sarf farqi: sexda norma bo'yicha 2 100 kg o'rniga 2 150 kg un ketgan. Sababini sex bilan birga aniqlash kerak.

Amaliy maslahat: rejani faqat «jami summa» bilan emas, «hajm × norma × narx» ko'rinishida tuzing, shunda oy oxirida bu tahlil bir necha daqiqada chiqadi.

Buni diskontlangan qoplanish muddati ko'rsatadi. Oddiy qoplanish muddatida har yilgi tushum bugungi pul bilan teng deb olinadi. Diskontlangan usulda esa har yilgi tushum avval bugungi qiymatga keltiriladi, keyin investitsiya shu keltirilgan summalar bilan yopilguncha necha yil o'tishi sanaladi:

Keltirilgan tushum = yil tushumi : (1 + diskont stavkasi)^yil tartib raqami

Diskont stavkasi sifatida odatda shu pulning muqobil daromadi olinadi: kredit foizi yoki ta'sischilar kutayotgan daromad.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Tog'ay sut» MChJ 120 mln so'mlik qadoqlash uskunasini oldi. Uskuna 6 yil ishlaydi va har yili 40 mln so'm sof pul tushumi beradi. Diskont stavkasi shartli yillik 20%.

Oddiy hisob: 120 : 40 = 3 yil.

Qoldiq 5-yil oxirida hali −0,38 mln, 6-yilda musbatga o'tadi: 5 + 0,38 : 13,40 ≈ 5,03 yil. Ya'ni oddiy hisobdagi 3 yil o'rniga pul amalda qariyb 5 yilda qaytadi, uskunaning xizmat muddati esa 6 yil. Zaxira juda kichik qolgan.

Nimaga e'tibor berish kerak:

1. Diskont stavkasi qancha baland bo'lsa, muddat shuncha cho'ziladi. Stavkani asoslab tanlang va qarorni ikki-uch xil stavkada tekshirib ko'ring.
2. Diskontlangan qoplanish muddati uskunaning xizmat muddatidan oshib ketsa, loyiha bu stavkada o'zini oqlamaydi.
3. Usul qoplangandan keyingi yillarni hisobga olmaydi. Shuning uchun yakuniy qaror uchun uni sof joriy qiymat bilan birga ishlating: bu misolda 6 yil bo'yicha sof joriy qiymat +13,02 mln so'm.

Buning uchun ssenariylar tahlili va kutilgan qiymat ishlatiladi. Bir nechta ehtimoliy holat (yaxshi, o'rtacha, yomon) yoziladi, har biriga natija va ehtimol beriladi, keyin natijalar ehtimolga ko'paytirilib qo'shiladi:

Kutilgan qiymat = natija₁ × ehtimol₁ + natija₂ × ehtimol₂ + natija₃ × ehtimol₃

Ehtimollar yig'indisi 100% bo'lishi shart.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Gulzor kiyim» MChJ filialiga 80 mln so'm sarflamoqchi. Birinchi yil natijasi bo'yicha jamoa uchta ssenariyni kelishdi.

Kutilgan natija yiliga 25 mln so'm. Endi uni muqobil variant bilan solishtirish mumkin: masalan, mavjud do'konni kengaytirish deyarli aniq 22 mln so'm beradi deylik. Kutilgan qiymat bo'yicha filial yaxshiroq (25 > 22), lekin uning natijasi −20 dan +60 gacha tarqalgan.

Shuning uchun faqat kutilgan qiymatga qaramang, yana ikkita savol bering:

1. Eng yomon ssenariyda korxona bardosh beradimi? 20 mln so'mlik zarar va 80 mln so'mlik sarmoya kassani qanchaga bo'shatadi?
2. Ehtimollar nimaga asoslangan? Ularni o'xshash filiallar tarixiga yoki bozor kuzatuviga bog'lang, «taxminan» yozilgan ehtimol butun hisobni buzadi.

Amaliy maslahat: ssenariylarni yil davomida kuzatib boring. Birinchi chorak natijasi qaysi ssenariyga yaqin kelsa, qolgan yil uchun qarorni (masalan, qo'shimcha xarajatni) shunga qarab tuzating.

Farq bir yo'la emas, obligatsiya so'ndirilguncha bo'lib-bo'lib daromadga o'tadi. 21-son BHMSning 241-bandiga ko'ra qisqa muddatli obligatsiya 5810 «Qimmatli qog'ozlar» schyotiga sotib olish qiymatida kirim qilinadi, sotib olish va nominal qiymat o'rtasidagi farq esa so'ndirish vaqtigacha 5810 ning debetida (qo'shimcha hisoblash) 9590 «Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari» bilan bog'langan holda aks ettiriladi. So'ndirish kuniga 5810 dagi qiymat nominalga teng bo'lishi kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qorasuv savdo» MChJ nominal qiymati jami 50 000 000 so'm bo'lgan obligatsiyalarni 47 300 000 so'mga sotib oldi, so'ndirishgacha 9 oy qoldi. Farq: 50 000 000 − 47 300 000 = 2 700 000 so'm. Hisob siyosatida farqni oylarga teng taqsimlash tanlangan: 2 700 000 : 9 = 300 000 so'm oyiga (standart taqsimlash usulini belgilamaydi, faqat yakuniy qiymat nominalga teng bo'lishini talab qiladi).

9 oy o'tgach 5810 qoldig'i: 47 300 000 + 300 000 × 9 = 50 000 000 so'm, ya'ni so'ndirish yozuvidan keyin schyot nolga tushadi.

Bu obligatsiya qanchaga «ishlaydi»: 2 700 000 : 47 300 000 ≈ 5,71% to'qqiz oyga, yillikka aylantirsak taxminan 5,71% × 12 : 9 ≈ 7,61% (oddiy hisobda, kupon to'lovisiz). Obligatsiya kupon ham to'lasa, u alohida foiz daromadi bo'ladi.

Teskari holat: obligatsiya nominaldan qimmat sotib olinsa, ortiqcha summa so'ndirishgacha 5810 ning kreditidan 9690 «Moliyaviy faoliyat bo'yicha boshqa xarajatlar»ga hisobdan chiqarib boriladi (241-band).

12 oygacha muddatga boshqa tashkilotga berilgan qarz qisqa muddatli investitsiya hisoblanadi va 5830 «Berilgan qisqa muddatli qarzlar» schyotida yuritiladi (21-son BHMS, 240 va 242-bandlar). Muddat 12 oydan uzoq bo'lsa, qarz uzoq muddatli investitsiyalar (0600) tarkibida hisobga olinadi (53-band). Qarz summasi bilan foiz aralashtirilmaydi: foiz 4830 «Olinadigan foizlar» va 9530 «Foizlar ko'rinishidagi daromadlar» orqali o'tadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Yangiyer qurilish» MChJ hamkorga 60 000 000 so'm qarz berdi. Shartnomada: 6 oy, yillik 18% oddiy foiz, foiz va qarz muddat oxirida qaytariladi. Oylik foiz: 60 000 000 × 18% : 12 = 900 000 so'm, 6 oyda 5 400 000 so'm.

Foizni har oy hisoblash shu oyning daromadini to'g'ri ko'rsatadi: hisob 6-oyda bir yo'la 5 400 000 so'mlik «sakrash» bilan to'lib qolmaydi.

Amaliy maslahat: bank omonatidan farqli ravishda bu yerda hamkor qaytarmaslik xavfi bor. Qarz berishdan oldin hamkorning so'nggi balansini ko'rib chiqing, shartnomada muddat, foiz va kechikish uchun javobgarlikni aniq yozing. 4830 da muddati o'tgan foizlar alohida hisobga olinadi (210-band), shunda kechikish darhol ko'rinadi.

Yo'q, bu foyda emas. Aksiyalarni dastlabki sotishda nominaldan yuqori olingan summa qo'shilgan kapital bo'lib, 8410 «Emissiya daromadi» schyotining kreditida aks ettiriladi (21-son BHMS, 349 va 350-bandlar). U 9000–9500 daromad schyotlariga tushmaydi, demak moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda ko'rinmaydi, balansning xususiy kapital bo'limida turadi. Aksiyalarning o'zi esa ustav kapitalida faqat nominal qiymatda hisobga olinadi (346-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Chinor ip» AJ nominal qiymati 10 000 so'mdan 20 000 dona qo'shimcha aksiyani 12 500 so'mdan joylashtirdi.

Aksiyalarni chiqarish va tarqatish bilan bog'liq xarajatlar 8410 dan ayrilmaydi: ular 9630 «Qimmatli qog'ozlarni chiqarish va tarqatish bo'yicha xarajatlar» debetida alohida aks ettiriladi (425-band).

Nega bu muhim: agar 50 000 000 so'm adashib daromadga yozilsa, yil foydasi sun'iy oshadi va ta'sischilar «bor» deb o'ylagan foyda aslida ularning o'zlari qo'shgan pul bo'lib chiqadi.

Avval ustav kapitali ta'sis hujjatidagi summada yoziladi va ta'sischilarning qarzi sifatida 4610 da turadi. Keyin har bir ta'sischi o'z ulushini qanday shaklda kiritsa, shu qarz yopiladi (21-son BHMS, 197 va 347-bandlar). Pul o'rniga asosiy vosita kiritilsa, 4610 asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyot bilan bog'langan holda kreditlanadi (197-band). Aksiyalar uchun natura shaklida berilgan mol-mulk haqida 197-bandda u «ta'sischilar kelishuvi asosida aniqlangan bahoda kirim qilinadi» deyilgan; MChJda esa ustav kapitali ta'sis hujjatlarida belgilangan ulushlardan tashkil topadi (347-band), shuning uchun dastgoh bahosi ta'sis hujjatidagi ulush summasiga mos bo'lishi kerak. 4610 bo'yicha analitik hisob har bir ta'sischi bo'yicha alohida yuritiladi (197-band).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oltinsoy mebel» MChJ ustav kapitali 300 000 000 so'm. Akmal 180 000 000 so'mni pulda kiritadi, Bobur esa ta'sischilar 120 000 000 so'mga baholagan yog'och kesish dastgohini beradi. Ulushlar: 180 : 300 = 60% va 120 : 300 = 40%.

Shundan keyin 4610 da qoldiq qolmaydi: ikkala ta'sischi ulushini to'liq kiritgan bo'ladi. Agar ulushning bir qismi hali kiritilmagan bo'lsa, o'sha summa 4610 da shu ta'sischi nomida qarz bo'lib turadi va balansda ko'rinadi.

Amaliy maslahat: dastgohni topshirish dalolatnomasida uning ta'sischilar kelishgan bahosi ta'sis hujjatidagi summaga to'liq mos kelsin. Kelgusida dastgohning eskirishi shu 120 000 000 so'mlik boshlang'ich qiymatdan hisoblanadi.

21-son BHMSning 361-bandiga ko'ra mas'uliyati cheklangan jamiyatlar boshqa ishtirokchilarga yoki uchinchi shaxsga berish uchun sotib olingan ustav kapitalidagi ulushni 8600 «Sotib olingan xususiy aksiyalar» guruhidagi schyotlarda hisobga oladi. 360-bandga ko'ra 8600 ustav kapitalini hisobga oluvchi 8300 schyotlariga nisbatan kontr-passiv schyot (bandning balansda chegirish haqidagi qismi aksiyadorlik jamiyatlari haqida yozilgan). Chiqib ketayotgan ishtirokchi oldidagi qarz 6620 «Chiqib ketayotgan ta'sischilarga ulushlari bo'yicha qarz» schyotida yuritiladi (283-band). Qayta sotishda sotib olish bahosidan oshgan farq 9590 «Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari»ga, past bahoda sotilsa, farq 9690 ga yoziladi: 362-band jadvali buni «xususiy aksiyalar (paylar)» uchun beradi (2 va 3-qatorlar).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sarbon logistika» MChJ chiqayotgan ishtirokchining ulushini 40 000 000 so'mga sotib oldi, uch oydan keyin yangi sherikka 46 000 000 so'mga sotdi. Farq: 46 000 000 − 40 000 000 = 6 000 000 so'm.

Ulush jamiyatda turgan uch oy davomida 8610 da 40 000 000 so'm debet qoldiq turadi. Bu kontr-passiv qoldiq bo'lgani uchun xususiy kapital shu summaga kamroq ko'rinadi. Uni MChJ balansida qanday satrda ko'rsatishni hisob siyosatida belgilang.

Eslatma: ulushni sotib olish, uni taqsimlash yoki sotish tartibi va muddatlari ustav va qonunchilikda belgilanadi. Bu javob faqat buxgalteriya yozuvlariga oid.

Javob oyiga nechta reys qilishingizga bog'liq. Bir variantda xarajatning katta qismi doimiy (reys bo'lmasa ham to'laysiz), ikkinchisida hammasi o'zgaruvchan (faqat reys uchun to'laysiz). Ikki variantning umumiy xarajati teng bo'ladigan hajm befarqlik nuqtasi deyiladi. Undan kam hajmda o'zgaruvchan to'lovli variant, undan ko'p hajmda doimiy to'lovli variant arzonroq.

Formula: befarqlik nuqtasi = doimiy xarajatlar farqi : bir birlikka to'g'ri keladigan o'zgaruvchan xarajatlar farqi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Sharq mebel» do'koni mebelni xaridorlarga yetkazib beradi:

Befarqlik nuqtasi: 18 000 000 : (450 000 − 150 000) = 18 000 000 : 300 000 = 60 reys oyiga.

Do'kon oyiga o'rtacha 70 reys qilsa: A = 18 000 000 + 10 500 000 = 28 500 000 so'm, B = 31 500 000 so'm, ya'ni A oyiga 3 000 000 so'm arzon.

O'rtacha songa aldanmang. Agar savdo mavsumiy bo'lsa, oylar bo'yicha alohida hisoblang. Masalan, yilning 6 oyida 90 reys, qolgan 6 oyida 30 reys bo'lsa ham o'rtacha 60 reys chiqadi. Lekin A variantda sokin oylarda ham ijara to'lanadi: yil davomida A = 6 × (18 000 000 + 90 × 150 000) + 6 × (18 000 000 + 30 × 150 000) = 6 × 31 500 000 + 6 × 22 500 000 = 324 000 000 so'm. B = 6 × 40 500 000 + 6 × 13 500 000 = 324 000 000 so'm. Natija teng, lekin sokin oylarda A variant pul oqimiga og'irroq tushadi.

Raqamdan tashqari nimalarni hisobga olish kerak: doimiy to'lovli variant hajm tushib ketganda xavfliroq, chunki ijara haqi baribir to'lanadi. O'zgaruvchan to'lovli variant moslashuvchan, lekin tashuvchi band bo'lsa, yetkazib berish kechikishi mumkin. Ijara shartnomasidagi muddat va uni bekor qilish shartlarini ham solishtiring.

Bir donadan ko'proq foyda beradigan mahsulot emas, balki cheklangan resursning bir soatiga ko'proq marjinal daromad beradigan mahsulot. Dastgoh vaqti yetishmayotgan bo'lsa, pulni aynan shu vaqt «ishlab topadi».

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Usta mebel» sexi:

Bir donaga qarasak, shkaf eshigi foydaliroq. Bir soatga qarasak, polka foydaliroq. Ikki rejani solishtiramiz:

B reja oyiga 7 140 000 − 6 500 000 = 640 000 so'm ko'proq beradi. Doimiy xarajatlar ikkala rejada bir xil, shuning uchun foyda ham shuncha ko'p bo'ladi.

Amaliy maslahat: bu qoida faqat bitta resurs cheklangan paytda ishlaydi. Agar dastgoh vaqti qo'shimcha smena yoki ikkinchi dastgoh bilan kengaytirilsa, hisobni qaytadan qiling. Shuningdek, doimiy mijozning eshik buyurtmasini butunlay rad etish uni yo'qotishga olib kelishi mumkinligini ham inobatga oling.

Eng oddiy yo'l — yuqori va past nuqtalar usuli. Ish hajmi eng katta va eng kichik bo'lgan ikki oy olinadi. Xarajatlar farqini hajmlar farqiga bo'lsangiz, bir birlik hajmga to'g'ri keladigan o'zgaruvchan xarajat chiqadi. Qolgan qismi doimiy xarajat.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Temirchi» sexi:

Eng yuqori nuqta — aprel (900 soat, 41,0 mln), eng past — fevral (400 soat, 26,0 mln).

• Bir soatga o'zgaruvchan xarajat: (41 000 000 − 26 000 000) : (900 − 400) = 15 000 000 : 500 = 30 000 so'm.
• Oylik doimiy xarajat: 41 000 000 − 900 × 30 000 = 41 000 000 − 27 000 000 = 14 000 000 so'm.
• Tekshiruv fevral bo'yicha: 14 000 000 + 400 × 30 000 = 26 000 000 so'm.

Formula: xarajat = 14 000 000 + 30 000 × soat. Iyulda 700 soat rejalashtirilsa: 14 000 000 + 21 000 000 = 35 000 000 so'm.

Cheklovlari: usul faqat ikki oyga tayanadi. Agar o'sha oylardan biri g'ayrioddiy bo'lsa (katta avariya ta'miri), natija buziladi — bunday oyni chetga olib, keyingi eng yuqori yoki eng past oyni oling. Qolgan oylarning formuladan qanchalik chetlashganini ko'rib chiqing: bu misolda farq har oyda 0,5 mln so'mdan oshmaydi.

Bu ajratish nima uchun kerak: zararsizlik nuqtasini, narx o'zgarishi ta'sirini yoki xarajat tuzilmasi har xil bo'lgan ikki variantni solishtirish uchun aynan doimiy va o'zgaruvchan qismlar kerak bo'ladi.

Bu yerda ikki xarajat bir-biriga qarama-qarshi harakat qiladi:

Tovar bir tekis sotilsa, ombordagi o'rtacha qoldiq bitta partiyaning yarmiga teng. Shuning uchun yillik jami xarajat = (yillik ehtiyoj : partiya) × bitta buyurtma xarajati + (partiya : 2) × bir birlikni bir yil saqlash xarajati. Jami xarajat eng kam bo'ladigan partiya optimal buyurtma hajmi deyiladi va u Uilson formulasi bilan topiladi: √(2 × yillik ehtiyoj × bitta buyurtma xarajati : bir birlikni bir yil saqlash xarajati).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qurilish bozori» do'koni: yillik ehtiyoj 2 400 qop; bitta buyurtma (yuk mashinasi va tushirish) 750 000 so'm; bir qopni bir yil saqlash 10 000 so'm.

Formula bo'yicha: √(2 × 2 400 × 750 000 : 10 000) = √360 000 = 600 qop. Demak, yiliga 4 marta, har 3 oyda 600 qopdan buyurtma qilish eng arzon. Tejash: 10 000 000 − 6 000 000 = 4 000 000 so'm yiliga.

Tekshirish belgisi: optimal nuqtada buyurtma xarajati saqlash xarajatiga teng bo'ladi (3 000 000 = 3 000 000). Jadvalda optimal nuqta atrofida jami xarajat sekin o'zgaradi (600 o'rniga 800 qop — atigi 250 000 so'm farq), shuning uchun partiyani mashina sig'imiga moslab biroz yaxlitlash mumkin.

Cheklovlari: formula talab bir tekis va xarajatlar o'zgarmas deb faraz qiladi. Ombor sig'imi, tovarning saqlanish muddati, yetkazib beruvchining katta partiyaga beradigan chegirmasi va kutilmagan talab uchun qo'shimcha zaxira alohida hisobga olinadi. Saqlash xarajatiga tovarga bog'lanib qolgan pulning narxini (shu pul bilan boshqa joyda topish mumkin bo'lgan daromadni) qo'shishni unutmang.

Nasiya muddati uzaygan sari pulingiz xaridorda uzoqroq turadi va shu bo'shliqni qarz bilan yopishga to'g'ri keladi. Uning narxini oddiy hisoblash mumkin: o'rtacha debitorlik qarzi × qarz foizi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qo'qon don» ulgurji firmasi bu xaridorga oyiga 100 000 000 so'mlik tovar sotadi. Overdraft foizi shartli ravishda oyiga 2% (oddiy foiz) deb olingan. Yalpi foyda sotuvning 15% i.

O'rtacha qarz = oylik sotuv × to'lov muddati (oyda): 30 kunda 100 000 000 × 1, 60 kunda 100 000 000 × 2.

Natija: muddatni uzaytirish oyiga qo'shimcha 2 000 000 so'mga tushadi. Bu xaridordan olinadigan oylik yalpi foydaning (100 000 000 × 15% = 15 000 000 so'm) qariyb 13% i.

Shartni qachon qabul qilish mumkin: agar xaridor shu evaziga xaridni oshirsa, qo'shimcha yalpi foyda kamida 2 000 000 so'm bo'lishi kerak. Ya'ni oyiga kamida 2 000 000 : 15% ≈ 13 333 333 so'mlik qo'shimcha sotuv kerak (taxminan 13,3% o'sish). Aniqroq hisobda qo'shimcha sotuvning o'zi ham nasiyaga ketishini qo'shish kerak — bu talab qilinadigan o'sishni yana biroz oshiradi.

Bu hisobga hali qarz qaytmay qolish xavfi kirmagan: muddat qanchalik uzoq bo'lsa, bu xavf ham shunchalik katta. Shuning uchun uzaytirilgan muddatni faqat to'lov intizomi yaxshi xaridorlarga bering va shartnomada kechikish uchun javobgarlikni yozib qo'ying.

Taqqoslash uchun ikkalasini bir xil o'lchovga, ya'ni samarali yillik stavkaga keltirish kerak. Foiz har oy asosiy summaga qo'shilsa, keyingi oy foiz shu kattalashgan summaga hisoblanadi, shuning uchun yil oxiridagi haqiqiy o'sish e'lon qilingan stavkadan katta chiqadi.

Formula: samarali stavka = (1 + yillik stavka / 12)^12 − 1.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli stavkalar). Omonatchi 10 000 000 so'm qo'ymoqchi.

A taklifning samarali stavkasi taxminan 26,82%, ya'ni e'lon qilingan 24% dan ham, B taklifdagi 25% dan ham yuqori. Omonatchi uchun A foydaliroq: farq 182 418 so'm.

Kredit olganda esa mantiq teskari: foiz qancha tez-tez kapitallashsa, qarz oluvchi uchun shuncha qimmat.

Maslahat: takliflarni solishtirganda doim ikki savol bering: foiz qanchalik tez-tez qo'shiladi va muddatidan oldin yechsangiz nima bo'ladi.

Ha, buning uchun moliyachilar "72 qoidasi"dan foydalanadi: 72 ni yillik murakkab foiz stavkasiga (foizda) bo'lsangiz, ikki baravar bo'lish muddati taxminan chiqadi.

Ikki baravar bo'lish muddati ≈ 72 / yillik stavka.

Tekshirib ko'ramiz (muallif tomonidan tuzilgan hisob):

Ko'rinib turibdiki, qoida juda yaqin natija beradi, lekin bu taxmin, aniq formula emas.

Qoidani teskari ham ishlatish mumkin. Biznes-reja "4 yilda kapitalni ikki baravar qilamiz" desa, bu yiliga taxminan 72 / 4 = 18% o'sish degani. Aniq tekshiruv: 1,18^4 ≈ 1,94, ya'ni ikki baravarga sal yetmaydi.

Inflyatsiyaga ham qo'llanadi: narxlar har yili X% oshsa, pulning xarid quvvati taxminan 72 / X yilda ikki baravar kamayadi.

Maslahat: kimdir "3 yilda pulingiz ikki baravar" desa, 72 / 3 = 24% yillik daromad va'da qilinayotganini darhol ko'rasiz. Bunday va'daning asosini va tavakkalini albatta so'rang.

Yo'q, odatda foyda sotuvdan tezroq o'zgaradi. Sababi doimiy xarajatlar (ijara, ma'muriy xodimlar maoshi): sotuv o'zgarsa ham ular joyida turadi. Bu ta'sir operatsion leverej deyiladi.

Operatsion leverej darajasi = marjinal daromad / operatsion foyda, bu yerda marjinal daromad = tushum − o'zgaruvchan xarajatlar.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Chorsu non" novvoyxonasining oylik ko'rsatkichlari, mln so'm:

Leverej darajasi = 40 / 10 = 4. Demak sotuvning 1% o'zgarishi foydani taxminan 4% o'zgartiradi: sotuv +10% bo'lganda foyda 10 dan 14 ga (+40%), sotuv −10% bo'lganda 10 dan 6 ga (−40%) o'zgardi.

Amaliy xulosa: doimiy xarajati katta biznes yaxshi oylarda tez boyiydi, yomon oylarda tez zararga kiradi. Yangi doimiy xarajat (masalan, qo'shimcha ijara) qo'shishdan oldin leverej darajasini hisoblab ko'ring va zararsizlik nuqtasiga qancha yaqin turganingizni tekshiring.

Buning uchun kapitalning o'rtacha tortilgan qiymati (inglizcha qisqartmasi WACC) hisoblanadi. Har bir manbaning "narxi" bor: bank uchun bu kredit foizi, ta'sischilar uchun esa ular o'z pulidan kutayotgan daromad. O'rtacha qiymat har bir manba narxini uning umumiy kapitaldagi ulushiga ko'paytirib qo'shish orqali topiladi.

WACC = (xususiy kapital ulushi × ta'sischilar kutgan daromad) + (qarz ulushi × kredit foizi).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli stavkalar, soliq ta'siri soddalik uchun hisobga olinmagan). "Termiz sement" kapitali 500 mln so'm:

Demak loyiha yiliga 18% dan kam daromad bersa, u kapital "narxini" qoplamaydi. Masalan, 16% daromadli loyiha bankka foizni to'lashga yetadi, lekin ta'sischilar kutgan daromadni bera olmaydi.

Bu ko'rsatkich sof joriy qiymat (NPV) hisobida diskont stavkasi sifatida ham ishlatiladi: loyihaning kelgusi pul oqimlari aynan shu stavka bilan bugungi qiymatga keltiriladi.

Maslahat: ta'sischilar kutgan daromadni taxmin qilmang, ular bilan ochiq kelishib oling va qarorlar bayonnomasida yozib qo'ying.

Ikkalasi ham bo'lishi mumkin. Bu moliyaviy leverej effekti: agar aktivlar keltirayotgan daromad kredit foizidan yuqori bo'lsa, qarz xususiy kapital rentabelligini oshiradi; past bo'lsa, kamaytiradi. Qarz "ko'zoynak" kabi ishlaydi: yaxshini ham, yomonni ham kattalashtiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar, soliq soddalik uchun hisobga olinmagan). "Kattaqo'rg'on tekstil" ta'sischilari 200 mln so'm kapital kiritgan. Ikki variant: A — faqat o'z puli; B — qo'shimcha 100 mln so'm kredit (shartli 15% foiz).

1-holat: aktivlar yiliga 20% keltiradi.

2-holat: bozor sustlashib, aktivlar yiliga 10% keltiradi.

Xulosa: aktivlar daromadi (20%) kredit foizidan (15%) yuqori bo'lganda kredit foydali, past bo'lganda (10%) zararli. Foiz esa bozor qanday bo'lishidan qat'i nazar to'lanadi.

Maslahat: kredit olishdan oldin "yomon yil" ssenariysini ham yuqoridagidek hisoblab ko'ring.

Joriy aktivlarning hammasi bir xil tez pulga aylanmaydi. Ombordagi zaxiralarni avval sotish, keyin pulini undirish kerak. Shuning uchun tahlilchilar joriy likvidlikdan tashqari tezkor likvidlik koeffitsientini ham hisoblaydi: (joriy aktivlar − zaxiralar) / joriy majburiyatlar.

Bu ko'rsatkich "agar bugundan omborda hech narsa sotilmasa, qisqa muddatli qarzlarni qanchalik yopa olamiz?" degan savolga javob beradi. Joriy likvidlik yaxshi, tezkor likvidlik esa past bo'lsa, demak puli zaxiraga "qotib" qolgan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Barakali qurilish mollari" da joriy aktivlar 300 mln so'm, shundan zaxiralar 180 mln, debitorlik qarzi 70 mln, pul 50 mln; joriy majburiyatlar 200 mln. Joriy likvidlik = 300 / 200 = 1,5. Tezkor likvidlik = (300 − 180) / 200 = 0,6. Ya'ni zaxirasiz har 1 so'm qisqa muddatli qarzga atigi 60 tiyin to'g'ri keladi: muammo ombordagi sekin aylanayotgan tovarda.

Buni zararsizlik nuqtasi ko'rsatadi. Avval xarajatlarni ikkiga bo'lamiz: o'zgarmas (ijara, boshqaruv maoshi, sotuvga bog'liq emas) va o'zgaruvchan (xom ashyo, qadoq, har bir donaga to'g'ri keladigan). Bir dona narxidan o'zgaruvchan xarajat ayrilsa, marjinal daromad chiqadi: har bir dona o'zgarmas xarajatlarni yopishga shuncha hissa qo'shadi.

Zararsizlik nuqtasi (dona) = oylik o'zgarmas xarajatlar / bir donaning marjinal daromadi. Bu sondan ortiq sotilgan har bir dona sof foyda keltiradi (soliqlarni hisobga olmaganda).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Charm ustaxona" hamyonni 25 000 so'mga sotadi, bitta hamyonga charm va ip 15 000 so'm ketadi. Marjinal daromad 10 000 so'm. Oylik ijara va maoshlar 18 000 000 so'm. Zararsizlik nuqtasi = 18 000 000 / 10 000 = 1 800 dona, ya'ni 45 000 000 so'mlik sotuv. 2 000 dona sotilsa, foyda 200 × 10 000 = 2 000 000 so'm bo'ladi.

Yo'q. Aktivlar rentabelligi (ROA) = sof foyda / o'rtacha aktivlar. U korxona qo'lidagi barcha resurslardan, kim moliyalaganidan qat'i nazar, qanchalik samarali foydalanayotganini ko'rsatadi. Kapital rentabelligi (ROE) = sof foyda / o'rtacha xususiy kapital. U egalar qo'ygan har bir so'm qancha foyda keltirayotganini ko'rsatadi.

Ikki ko'rsatkich orasidagi farq qarz hisobidan chiqadi. Qarz qancha ko'p bo'lsa, ROE ROA dan shuncha yuqori bo'lishi mumkin. Lekin bu yaxshi yangilik bo'lishi shart emas: yuqori ROE ko'p qarz, ya'ni yuqori xavf hisobiga ham bo'lishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Nur farm" ning sof foydasi 24 mln so'm, o'rtacha aktivlari 300 mln, o'rtacha xususiy kapitali 120 mln (qolgan 180 mln qarz). ROA = 24 / 300 = 8%. ROE = 24 / 120 = 20%. Ta'sischi uchun 20% jozibali, bank esa aktivlarning atigi 8% foyda berayotgani va aktivlarning 60% qarz hisobidan moliyalanganiga qaraydi.

Ikkita ko'rsatkich kerak. Zaxiralar aylanishi (marta) = yillik sotilgan tovar tannarxi / o'rtacha zaxira. Aylanish davri (kun) = yildagi kunlar soni / aylanishlar soni. Tushum emas, tannarx olinadi, chunki zaxira ham tannarxda turadi.

O'rtacha zaxirani yil boshi va yil oxiri qoldig'ining o'rtachasi sifatida olish mumkin, lekin mavsumiy biznesda oylik qoldiqlarning o'rtachasi aniqroq. Natijani o'tgan yil va o'xshash do'konlar bilan solishtirish kerak: bitta raqamning o'zi "yaxshi" yoki "yomon"ni aytmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Asl kiyim" ning yillik sotilgan tovar tannarxi 360 mln so'm, yil boshida zaxira 50 mln, yil oxirida 70 mln. O'rtacha zaxira 60 mln. Aylanish = 360 / 60 = 6 marta. Yilni 360 kun deb olsak, tovar o'rtacha 60 kun omborda turadi. Raqobatchida bu 40 kun bo'lsa, "Asl kiyim" har doim 20 kunlik ortiqcha tovarni moliyalashtiradi.

Bu pul aylanish (moliyaviy) sikli. Formula oddiy: zaxira aylanish davri + debitorlik qarzi undirilish davri − kreditorlik qarzi to'lash davri (hammasi kunlarda). Natija korxona o'z puli yoki kredit hisobidan necha kun "kutib turishi" kerakligini ko'rsatadi.

Siklni qisqartirishning uchta yo'li bor: zaxirani tezroq sotish, xaridorlardan tezroq undirish, yetkazib beruvchi bilan uzoqroq to'lov muddatini kelishish. Oxirgisida ehtiyot bo'lish kerak: kechikib to'lash hamkorlik munosabatini buzadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Sog'lom ovqat" ulgurji firmasida zaxira 60 kunda aylanadi, xaridorlar 25 kunda to'laydi, firma esa yetkazib beruvchilarga 35 kunda to'laydi. Sikl = 60 + 25 − 35 = 50 kun. Kunlik xaridlar tannarxi 2 mln so'm bo'lsa, firma taxminan 50 × 2 = 100 mln so'mni doimiy ravishda aylanmada "ushlab" turishi kerak.

Eng oddiy usul qoplanish muddati: investitsiya summasi yillik sof pul tushumi bilan yopilguncha necha yil o'tishini hisoblash. Pul tushumi har yili bir xil bo'lsa: qoplanish muddati = investitsiya / yillik sof pul tushumi. Har xil bo'lsa, tushumlar yil sayin jamlab boriladi.

Usul tez va tushunarli, lekin ikki kamchiligi bor: pulning vaqt qiymatini hisobga olmaydi (keyingi yilgi so'm bugungidan arzon) va qoplangandan keyingi tushumlarga umuman qaramaydi. Shuning uchun u birinchi "filtr" sifatida yaxshi, yakuniy qaror uchun esa diskontlangan hisob ham kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Musaffo suv" 100 mln so'mlik qadoqlash uskunasini olmoqchi. Uskuna har yili 40 mln so'm qo'shimcha sof pul tushumi beradi. Qoplanish muddati = 100 / 40 = 2,5 yil. Ikkinchi variant, 100 mln so'mlik boshqa uskuna, birinchi yili 10 mln, keyin har yili 60 mln beradi: 10 + 60 = 70 (2 yil), qolgan 30 mln uchinchi yilning yarmida yopiladi, ya'ni ham 2,5 yil. Muddat bir xil, lekin pul oqimlari turlicha.

Shart emas. Kelajakdagi pul bugungi pul bilan teng emas: uni boshqa joyga qo'yib foiz olish mumkin edi. Shuning uchun har bir kelgusi tushum talab qilinadigan daromadlilik stavkasida bugungi qiymatga keltiriladi (diskontlanadi): bugungi qiymat = tushum / (1 + r)^n, bu yerda n yil soni.

Sof joriy qiymat (NPV) = diskontlangan tushumlar yig'indisi − boshlang'ich investitsiya. NPV musbat bo'lsa, loyiha talab qilingan daromaddan ko'proq beradi; manfiy bo'lsa, pulni shu stavkadagi muqobilga qo'ygan ma'qul.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Yulduz bosmaxona" 100 mln so'm qo'yadi, loyiha uch yil davomida har yili 40 mln qaytaradi. Talab qilinadigan stavka 10%. Bugungi qiymatlar: 40 / 1,1 = 36,36; 40 / 1,21 = 33,06; 40 / 1,331 = 30,05. Jami 99,47 mln. NPV = 99,47 − 100 = −0,53 mln so'm. Oddiy qo'shganda 20 mln "foyda" ko'ringan loyiha 10% talab bilan o'zini oqlamaydi.

Bu ko'rsatkich korxona operatsion foydasi kredit foizlarini necha marta yopa olishini ko'rsatadi. Foizlarni qoplash koeffitsienti = foiz va foyda solig'idan oldingi foyda / foiz xarajatlari. Foiz va soliqdan oldingi foyda olinadi, chunki foiz aynan shu foydadan to'lanadi.

Koeffitsient qanchalik yuqori bo'lsa, foyda tushib ketganda ham foizni to'lash imkoniyati shunchalik katta. 1 dan past bo'lsa, korxona foizni operatsion foydasi bilan yopa olmaydi. Bank uchun bu raqamni vaqt bo'yicha (bir necha yil) ko'rish muhim: pasayish tendensiyasi xavf belgisi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Ishonch avto" ning foiz va soliqdan oldingi foydasi 48 mln so'm, yillik foiz xarajati 12 mln. Koeffitsient = 48 / 12 = 4. Yangi kredit olinsa, foiz 24 mln ga chiqadi va koeffitsient 2 ga tushadi: foyda yarmiga kamaysa, foizlarni to'lashning o'zi butun foydani yeb qo'yadi.

Annuitetda har oy bir xil summa to'lanadi: boshida uning katta qismi foiz, keyin asosiy qarz ulushi oshib boradi. Differensialda asosiy qarz teng bo'laklarda qaytariladi, foiz esa qolgan qarzga hisoblanadi, shuning uchun to'lov boshida katta, keyin kamayib boradi.

Bir xil stavka va muddatda differensial to'lovda jami foiz odatda kamroq chiqadi, chunki asosiy qarz tezroq kamayadi. Lekin dastlabki oylarda yuk og'irroq. Pul oqimi notekis bo'lgan yangi biznesga annuitetning bir xil to'lovi qulayroq bo'lishi mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Ziyo print" 30 mln so'm kreditni 3 oyga oyiga 2% bilan oladi. Differensial: asosiy qarz oyiga 10 mln, foizlar 600 000, 400 000, 200 000; to'lovlar 10,6 mln, 10,4 mln, 10,2 mln; jami foiz 1 200 000 so'm. Annuitet: har oy taxminan 10 402 640 so'm, jami foiz taxminan 1 207 920 so'm. Farq kichik muddatda oz, lekin uzoq muddatli kreditda sezilarli kattalashadi.

Oylik pul budjeti (pul oqimi rejasi) tuzing. U oddiy jadval: har oy uchun oy boshidagi qoldiq, kutilayotgan tushumlar (xaridorlar to'lovi, kredit), rejalashtirilgan to'lovlar (yetkazib beruvchilar, ish haqi, ijara, soliqlar, kredit qaytarish) va oy oxiridagi qoldiq. Oy oxiridagi qoldiq keyingi oyning boshlang'ich qoldig'i bo'ladi.

Muhimi: tushumlar sotuv kunida emas, pul haqiqatda kelishi kutilgan kunda yoziladi. Shunda nasiyaga savdo ko'p bo'lgan oyda foyda yuqori, pul esa kam bo'lishi oldindan ko'rinadi va kredit yoki to'lov muddatini kelishishga vaqt qoladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar): "Diyor qadoq" da yanvar boshida 10 mln so'm bor. Yanvarda tushum 40 mln, to'lovlar 35 mln: oxirida 15 mln. Fevralda tushum 20 mln (nasiyalar martda keladi), to'lovlar 45 mln (xom ashyo zaxirasi): oxirida −10 mln. Jadval firmaga yanvardayoq fevral uchun kamida 10 mln so'mlik qisqa muddatli moliyalashtirish izlash kerakligini ko'rsatdi.

Sof foyda bo'yicha sotish rentabelligi = sof foyda ÷ sotishdan tushum × 100%. U har 100 so'mlik tushumdan qancha so'm sof foyda qolishini ko'rsatadi. Ikkala raqam ham moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotdan olinadi.

Misol: "Shirin non" nonvoyxonasi. O'tgan yil: tushum 300 mln, sof foyda 30 mln, rentabellik 10%. Bu yil: tushum 400 mln, sof foyda 32 mln, rentabellik 8%. Tushum 1/3 ga oshgan, foyda deyarli joyida, har 100 so'mdan qoladigan foyda 10 so'mdan 8 so'mga tushgan.

Keyingi qadam: xarajatlarni tushumga nisbatan foizda solishtiring (tannarx, ijara, ish haqi). Qaysi biri tushumdan tezroq o'sgan bo'lsa, rentabellik o'sha yerdan "oqib" ketyapti.

Sof aylanma kapital = joriy aktivlar − joriy majburiyatlar. Ya'ni yaqin 12 oyda pulga aylanadigan resurslar yaqin 12 oyda to'lanadigan qarzlarni yopgandan keyin qancha qolishi. 1-son BHMS bo'yicha balansda joriy va uzoq muddatli moddalar alohida ko'rsatilgani uchun ikkala raqam balansning o'zida bor.

Misol: "Toshloq savdo" balansida joriy aktivlar 260 mln so'm (zaxiralar 140, debitorlik 90, pul 30), joriy majburiyatlar 190 mln. Sof aylanma kapital: 260 − 190 = 70 mln so'm.

E'tibor bering: musbat raqam hali yaxshi degani emas. Agar 140 mln zaxiraning yarmi eskirib qolgan tovar bo'lsa, qarzni to'lashga yaraydigan haqiqiy resurs ancha kam. Shuning uchun raqamni tarkibi bilan birga o'qing.

Buning uchun moliyaviy mustaqillik (avtonomiya) koeffitsienti ishlatiladi: xususiy kapital ÷ jami aktivlar (balans yakuni). U aktivlarning qancha qismi egalarning o'z mablag'i hisobidan shakllanganini ko'rsatadi. Qolgan qismi majburiyatlar, ya'ni qarz hisobidan.

Misol: "Bo'ston mebel" balansi yakuni 600 mln so'm, xususiy kapital 330 mln, majburiyatlar 270 mln. Koeffitsient: 330 ÷ 600 = 0,55. Ya'ni har 100 so'mlik mol-mulkning 55 so'mi o'z mablag'i, 45 so'mi qarz.

Koeffitsientni bir yil bilan cheklanmasdan, bir necha yil dinamikasida ko'ring. Agar u har yili pasayayotgan bo'lsa, korxona o'sishni tobora ko'proq qarz bilan moliyalashtiryapti, bu esa foiz va qaytarish yukini oshiradi.

Ikki qadam bilan. Avval aylanish soni: yillik tushum ÷ o'rtacha debitorlik qarzi. O'rtacha debitorlik = (yil boshidagi + yil oxiridagi) ÷ 2. Keyin aylanish davri: yildagi kunlar soni ÷ aylanish soni.

Misol: "Ulug'bek kafel" yillik tushumi 360 mln so'm, debitorlik yil boshida 40 mln, oxirida 50 mln, o'rtachasi 45 mln. Aylanish: 360 ÷ 45 = 8 marta. Yilni 360 kun deb olsak, aylanish davri 360 ÷ 8 = 45 kun. Shartnomada esa to'lov muddati 30 kun deb yozilgan.

Demak xaridorlar o'rtacha 15 kun kechikyapti va bu pul korxona aylanmasidan chiqib turibdi. Amaliy qadam: debitorlarni muddati bo'yicha guruhlang (30 kungacha, 31–60, 60 dan ortiq) va eng uzoq kechikkanlardan boshlang.

Dividend e'lon qilinganda korxonada olinadigan haq paydo bo'ladi. 21-son BHMS (415 va 421-bandlar) bo'yicha: Dt 4840 "Olinadigan dividendlar" – Kt 9520 "Dividendlar ko'rinishidagi daromadlar". Bu moliyaviy faoliyat daromadi, asosiy faoliyat tushumi emas.

Pul bankka tushganda haq yopiladi: Dt 5110 – Kt 4840 (216-band misollari). 9520 tranzit schyot bo'lgani uchun davr oxirida yakuniy moliyaviy natijaga yopiladi.

Misol: "Zomin invest" ning "Chimyon suv" dagi ulushi bo'yicha 12 000 000 so'm dividend e'lon qilindi. E'lon qilingan oy: Dt 4840 – Kt 9520 12 000 000; pul tushgan kun: Dt 5110 – Kt 4840 (bankka haqiqatan tushgan summa bo'yicha). Agar tushgan summa e'lon qilingandan farq qilsa, sababini to'lovchidan yozma so'rab oling.