Savol-javob: import-eksport

Bojxona kodeksi bu savolga to'rtta moddada javob beradi: 17 (xabardor qilish), 18 va 19 (taqdim etiladigan hujjatlar va ma'lumotlar) va 20 (o'tkazish punktlari va vaqt).

1. Oldindan xabardor qilish (17-modda, to'rtinchi va beshinchi qismlar). Tovar bojxona hududidan olib chiqilayotganda uni olib o'tayotgan shaxs olib chiqish niyati borligidan bojxona organini oldindan xabardor qiladi. Bojxona organi rasmiylashtiruv uchun tovar qachon va qayerga keltirilishini o'zi belgilaydi. Xabardor qilishni olib o'tayotgan shaxs amalga oshirmasa, bu majburiyat tashuvchiga yuklanadi. Chegara kesib o'tilayotganda xabardor qilish — o'tkazish punktidagi bojxona organiga tovar va uning kuzatuv hujjatlarini taqdim etish bilan amalga oshiriladi. Bojxona organlari bu hujjatlarni qabul qilishni rad etishga haqli emas (oltinchi qism).

1. Hujjatlar (19-modda). Tashuvchi bojxona deklaratsiyasini (yoki chiqarishga imkon beradigan boshqa hujjatni), shuningdek tashish turiga qarab 18-moddada nazarda tutilgan hujjat va ma'lumotlarni taqdim etishi shart. Avtotransportda xalqaro tashishda 18-moddaga ko'ra bular:

A) Avtotransport vositasiga oid: - Vena konvensiyasiga (1968) muvofiq avtotransport vositasining ro'yxatdan o'tganligi to'g'risidagi guvohnoma; - xalqaro shartnomalarda nazarda tutilgan hollarda chet el avtotransporti uchun vakolatli organning ruxsatnomasi; - yuk XYT daftarchasi bilan tashilsa, bojxona plombalari va muhrlari ostida tashishga ruxsat berilganligi guvohnomasi; - tez buziladigan mahsulot tashilsa — shu mahsulotni tashish uchun avtotransportga ruxsat berilganligi guvohnomasi (yangi meva odatda tez buziladigan mahsulot sanaladi; yukingiz shu toifaga kirishini va hujjat kerakligini oldindan aniqlang); - xavfli yuk tashilsa — tegishli guvohnoma.

B) Tovarga oid: - Jeneva konvensiyasiga (1956) muvofiq tovar-transport yuk xati; - XYT daftarchasi qo'llansa, shu daftarcha; - tijorat hujjatlari.

V) Bu hujjatlarda quyidagi ma'lumotlar ko'rsatilgan bo'lishi kerak: tashuvchi nomi va pochta manzili; tovar qabul qilinadigan va yetkaziladigan joy (mamlakat); jo'natgan va keladigan mamlakat nomi; jo'natuvchi va oluvchining nomi va manzili; Uyg'unlashtirilgan tizimga muvofiq tovar nomi va kamida oltita belgilik kodi; har bir kod bo'yicha brutto og'irlik (kg) va faktura qiymati; yuk joylari soni; konteyner identifikatsiya raqamlari.

Bu hujjatlar davlat tilida yoki xalqaro tashishda qo'llaniladigan boshqa tillarda taqdim etiladi; boshqa tilda bo'lsa, kerak bo'lganda davlat tiliga o'girilib, tarjimani tashuvchi tasdiqlashi lozim (18-modda, ikkinchi qism; 19-modda 18-moddadagi hujjatlarga havola qiladi, shuning uchun chiqishda ham hujjatlarni shu tilga mos tayyorlash xavfsizroq).

1. Joy va vaqt (20-modda). Tovar bojxona chegarasi orqali faqat o'tkazish punktlarida, transport vositasi maxsus belgilangan joyda to'xtatilgan holda va bojxona organlarining ish vaqtida o'tkaziladi. Bu talab buzilsa, bojxona organlari transport vositasini majburiy to'xtatadi. Ish vaqti va to'xtash joylari belgilangan tartibda e'lon qilinishi kerak (bojxona organlari bu haqida hammabop axborot berishi shart). Transport vositasi belgilangan joydan zarur bojxona tartib-taomillari tugagach jo'natiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; kodlar shartli). «Vodiy mevasi» MChJ bitta mashinada uch xil yangi meva jo'natmoqchi. Tovar-transport yuk xati va faktura bo'yicha:

Bu yig'indilarni mashinaga ortishdan oldin tekshiring: yuk xatidagi umumiy brutto og'irlik (23 100 kg) va faktura jami (38 640) kodlar bo'yicha qatorlar yig'indisiga teng bo'lishi kerak. Ular har xil bo'lsa, chegarada hujjatlardagi nomuvofiqlik savol tug'dirishi va yuk kechikishi mumkin.

Amaliy tekshiruv ro'yxati: (1) bojxonaga kelish vaqti va joyini oldindan kelishing; (2) avtotransport va tez buziladigan yuk guvohnomalarini tekshiring; (3) yuk xati, faktura va bojxona yuk deklaratsiyasi ma'lumotlarini bir-biriga solishtiring; (4) haydovchiga ish vaqtidan oldin yetib borishni rejalashtirishni va hujjatlarni tilga mos tayyorlashni tushuntiring.

Boshqa ruxsat etuvchi hujjatlar (tovar turiga qarab) bu javobda ko'rilmagan.

Manba: Bojxona kodeksi, 17-modda (4–6-qismlar), 18-modda (1-qism 1-band va 2-qism), 19- va 20-moddalar. Misol muallif tomonidan tuzilgan; kodlar shartli.

Noyabrda. Buxgalteriyadagi tushum sanasi va QQS bo'yicha aylanma sanasi ikki xil qoidaga bo'ysunadi, shuning uchun ular turli oylarga tushishi tabiiy.

QQS uchun qoida (Soliq kodeksi, 242-modda, o'ninchi qism). Tovar eksport bojxona tartib-taomiliga joylashtirilib, O'zbekiston hududidan olib chiqilsa, realizatsiya bo'yicha aylanma sanasi:

1. Bojxona to'g'risidagi qonunchilikka muvofiq aniqlanadigan bojxona chegarasi haqiqatda kesib o'tilgan sana.
2. Davriy va (yoki) vaqtinchalik deklaratsiyalash qo'llanilgan hollarda — bojxona organining belgilari qo'yilgan bojxona yuk deklaratsiyasi ro'yxatdan o'tkazilgan sana.

Buxgalteriya uchun qoida (2-son BHMS, 16-band). Tovar sotishdan daromad beshta shart bajarilganda tan olinadi: xatar va afzalliklarning katta qismi xaridorga o'tgan; sotuvchi tovar ustidan boshqaruv va nazoratni yo'qotgan; daromad summasi ishonchli baholanadi; iqtisodiy naf olish ehtimoli bor; bitim xarajatlari ishonchli baholanadi. Xatar qachon o'tishini kontrakt hal qiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar va kurs shartli). «Qo'qon chinni» MChJ 30 000 AQSh dollarlik chinni idishni Olmaotaga sotdi. Kontraktda xatar yuk zavodda xaridor yollagan tashuvchiga topshirilganda o'tadi deb yozilgan. Oddiy (davriy emas) BYD bilan rasmiylashtirildi.

28-oktabrdagi provodkalar (kurs shartli 12 700 so'm):

Natija: oktabr moliyaviy natijasida 381 000 000 − 290 000 000 = 91 000 000 so'm yalpi foyda bor, lekin oktabr QQS hisobotida bu eksport aylanmasi yo'q. U noyabr hisobotida nol darajali stavka bo'yicha ko'rsatiladi (258-modda, ikkinchi qism; 260-modda, birinchi qism, 1-band). Nol stavkani tasdiqlovchi hujjatlar ham o'sha hisobot bilan birga topshiriladi (260-modda, oxirgi qism).

Agar korxona davriy deklaratsiyadan foydalanganida, aylanma sanasi chegara kuni emas, BYD ro'yxatdan o'tkazilgan kun bo'lardi (242-modda, o'ninchi qism, 2-band).

Amaliy maslahat: oy yopishda «9010 dagi eksport tushumi» bilan «QQS hisobotidagi 0% aylanma»ni solishtiradigan kichik jadval tuting: jo'natma, BYD sanasi, chegara sanasi, buxgalteriya oyi, QQS oyi. Oy chegarasida qolgan jo'natmalar farqni darhol izohlaydi va soliq tekshiruvida savol tug'ilmaydi. Valyutadagi debitorlik har oy oxirida qayta baholanishini ham unutmang (22-son BHMS, 8-band).

Manba: Soliq kodeksi, 242-modda (o'ninchi qism), 258 va 260-moddalar; 2-son BHMS, 16-band; 22-son BHMS, 8-band; 21-son BHMS, 383 va 390-bandlar.

Javob javonlar qayerga ketishiga bog'liq. Soliq kodeksining 262-moddasi bunday qayta ishlash xizmatiga ikki xil stavkani belgilaydi.

Bojxona tomoni bir jumlada: buyurtmachining listi bojxona hududida qayta ishlash rejimiga (BYDda 51-kod, yo'riqnomaning 3-ilovasi) boj va soliqlardan shartli ozod holda olib kiriladi (Bojxona kodeksi, 70-modda), mahsulot belgilangan muddatda olib chiqilsa, olib kirishda QQS to'lanmaydi (Soliq kodeksi, 277-modda, birinchi qism, 4-band). Quyida faqat xizmat haqining QQSi va uning yozuvlari ko'riladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar, kurs va taqsimlash usuli shartli). QQS to'lovchi «Temir usta» MChJ buyurtmachining listidan 400 ta javon yasadi. Ish haqi 8 000 AQSh dollari, kurs 12 700 so'm: 101 600 000 so'm. Javonlarning 300 tasi buyurtmachiga jo'natildi, 100 tasini buyurtmachi O'zbekistonda sotish uchun import rejimida rasmiylashtirdi. Xizmat haqi javonlar soniga mutanosib taqsimlandi.

Buxgalteriya yozuvlari. Buyurtmachining listini balansdan tashqari schyotda yuritish, xarajatlarni yig'ish va tannarxni hisobdan chiqarish alohida maqolada batafsil ko'rilgan (pastdagi havola). Bu yerda faqat QQSga taalluqli ikki yozuv:

Xaridordan jami olinadigan summa: 101 600 000 + 3 048 000 = 104 648 000 so'm.

Amaliy maslahat: shartnomada mahsulot qayerga ketishini va buyurtmachi qismini import qilsa bu haqda sizni yozma xabardor qilish majburiyatini yozib qo'ying. Aks holda 0% deb yozilgan hisobvaraq-fakturani keyin tuzatishga to'g'ri keladi.

Manba: Soliq kodeksi, 258, 262 va 277-moddalar; Bojxona kodeksi, 70-modda; BYD to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova; 21-son BHMS, 275 va 383-bandlar.

Ha, mahalliy tashuvchi ham 0% qo'llashi mumkin. Soliq kodeksining 263-moddasida bunday reysga to'g'ri keladigan ikki band bor va ularning biri bojxona belgisini shart qiladi.

Qonun nima deydi (263-modda, birinchi qism, 4-band): O'zbekiston hududidan tashqariga eksport qilinadigan tovarlarni tashish yoki transportda tashish bo'yicha O'zbekiston yuridik shaxslari bo'lgan tashuvchilar ko'rsatgan xizmatlarga nol stavka qo'llanadi. Bu qoida tashish hujjatlarida bojxona organlarining belgilari qo'yilgan bo'lsa qo'llaniladi. Xuddi shu band O'zbekistondagi qayta ishlash mahsulotlarini olib chiqish bo'yicha tashishni ham qamraydi.

Tovarlarni xalqaro tashish deganda jo'natish yoki belgilangan punkti O'zbekistondan tashqarida bo'lgan havo, temir yo'l va (yoki) avtotransport orqali tashish tushuniladi (263-modda, birinchi qism, 1-band).

Ekspeditor ham 0% qo'llashi mumkinmi? Ha, 263-modda qoidalari xalqaro tashishni tashkil etishda transport ekspeditsiyasi shartnomasi bo'yicha ko'rsatiladigan transport-ekspeditorlik xizmatlariga ham tatbiq etiladi (ikkinchi qism). Ularning tarkibi (uchinchi qism, to'liq):

1. Yuklarni qabul qilish va yetkazib berish.
2. Ortish-tushirish va saqlash.
3. Yuklarni sug'urtalashni tashkil etish.
4. Tovarlar va transport vositalarining bojxona rasmiylashtiruvi xizmatlari.
5. Yetkazib berish muddatlari tugaganidan keyin yuklarni qidirish.
6. Yuklarni ekspeditorning omborxonalarida saqlash xizmatlari.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Sirdaryo konserva» MChJ «Tez yuk» MChJ bilan Guliston–Olmaota reysi uchun 18 000 000 so'mlik shartnoma tuzdi. Buxgalter yuk qabul qilingach hujjat papkasini tekshirdi:

Guliston–Olmaota reysining belgilangan punkti O'zbekistondan tashqarida, shuning uchun u 1-banddagi xalqaro tashish ta'rifiga ham mos keladi. Baribir bojxona belgili hujjatni talab qiling: 4-band bo'yicha 0% aynan shu belgiga bog'langan, nol stavkani qo'llash huquqini tasdiqlovchi hujjatlar esa soliq hisoboti bilan birga topshiriladi (260-modda, oxirgi qism). Taqqoslash uchun: shu xizmatga 12% stavka qo'llanganda QQS 18 000 000 × 12% = 2 160 000 so'm bo'lardi.

Provodka: eksport mahsulotini sotishda tashuvchi ko'rsatgan xizmat qabul qilinganda Dt 9410 «Sotish xarajatlari» – Kt 6010 «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to'lovlar», 18 000 000 so'm (21-son BHMS, 257-band, 11-qator). Bu xarajat sizning zimmangizda bo'lishi yoki bo'lmasligi kontraktdagi yetkazib berish shartiga bog'liq.

Amaliy maslahat: tashuvchi bilan shartnomaga «bojxona belgisi qo'yilgan tashish hujjatining nusxasini yuk topshirilgandan keyin taqdim etish» bandini qo'shing va nusxani eksport jo'natmasi papkasiga BYD bilan birga tiking.

Manba: Soliq kodeksi, 260-modda (oxirgi qism), 263-modda (birinchi qism, 1 va 4-bandlar; ikkinchi va uchinchi qismlar); 21-son BHMS, 257-band.

Bu yerda uchta savol bor: tovarning maqomi, buxgalteriyadagi xato yozuv va QQS.

1. Tovar maqomi. Bojxona kodeksining 29-moddasiga ko'ra eksport rejimiga joylashtirilgan va amalda bojxona hududidan olib chiqilgan tovar O'zbekiston tovari maqomini yo'qotadi. Ikki shart birga kerak: rejimga joylashtirish va amalda olib chiqish. Mebel chegaradan chiqmagan, demak u O'zbekiston tovari bo'lib qolgan va ichki bozorda sotilishi mumkin. Deklaratsiyaning bojxona tomoni alohida maqolada ko'rilgan (pastdagi havola), bu javob esa faqat hisob va QQS haqida.

1. Buxgalteriya. Tushum 2-son BHMSning 16-bandidagi shartlar bajarilganda tan olinadi, birinchisi: xatar va afzalliklarning katta qismi xaridorga o'tgan bo'lishi. Misoldagi kontraktda xatar chegarada o'tadi deb yozilgan, shuning uchun BYD kunidagi yozuv boshidanoq xato edi. Uni qizil storno bilan tuzatamiz: xato provodka minus summada qaytariladi.

1. QQS. Eksport aylanmasi sanasi — bojxona chegarasi haqiqatda kesib o'tilgan sana (Soliq kodeksi, 242-modda, o'ninchi qism, 1-band), nol stavka esa eksport tartib-taomiliga olib chiqilgan tovarlarni realizatsiya qilganda qo'llanadi (260-modda, birinchi qism, 1-band). Chegara kesib o'tilmagan, demak eksport aylanmasi yuzaga kelmagan. Mebel keyin O'zbekistonda sotilsa, bu oddiy aylanma bo'ladi va QQS to'lovchi korxona 12% stavkani qo'llaydi (258-modda, birinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar va kurs shartli). «Zomin mebel» MChJ 15 000 AQSh dollarlik oshxona mebelini 20-oktabrda BYD bilan rasmiylashtirdi. Buxgalter shu kuni 12 650 so'm kursida yozuv qildi. 24-oktabrda xaridor voz kechdi, yuk qaytdi. Noyabrda mebel Toshkentdagi do'konga 170 000 000 so'mga (QQSsiz) sotildi.

Stornodan keyin oktabrda 4010 va 9010 da bu bitim bo'yicha qoldiq nolga teng, mebel yana 2810 da turibdi. Noyabrdagi yalpi foyda: 170 000 000 − 140 000 000 = 30 000 000 so'm, do'kondan olinadigan jami summa 190 400 000 so'm.

Amaliy maslahat: eksport tushumini BYD ro'yxatdan o'tgan kunga avtomatik bog'lamang. Avval kontraktdagi xatar o'tish nuqtasini toping, chegara kesib o'tilgan sanani esa QQS uchun alohida qayd eting.

Manba: Bojxona kodeksi, 29-modda; Soliq kodeksi, 242-modda (o'ninchi qism), 258 va 260-moddalar; 2-son BHMS, 16-band; 21-son BHMS, 275, 383 va 390-bandlar.

Soliq kodeksi bu yo'lni to'g'ridan-to'g'ri nazarda tutadi: tovar eksport tartib-taomilida olib chiqilayotganda soliq to'lanmaydi va bu qoida tovar keyinchalik eksport qilish maqsadida bojxona ombori tartib-taomiliga joylashtirilganda ham qo'llanadi (277-modda, ikkinchi qism, 1-band).

Bojxona kodeksi bo'yicha asosiy qoidalar:

E'tibor bering: eksport tovarini shu rejimga joylashtirishni Soliq kodeksining 277-moddasi (ikkinchi qism, 1-band) to'g'ridan-to'g'ri tilga oladi. Bojxona kodeksining 91-moddasi esa har qanday tovarni joylashtirishga yo'l qo'yadi va O'zbekiston tovari bo'yicha faqat «olib chiqilishi taqiqlangan O'zbekiston tovari»ni istisno qiladi. Shunday bo'lsa-da, aniq partiyani joylashtirish mumkinligini bojxona ombori egasi va bojxona organi bilan oldindan aniqlang.

Omborda nima qilish mumkin (95-modda, birinchi qism, to'liq ro'yxat; bojxona organini xabardor qilgan holda):

1. Tovarning o'zgarmas holatda but saqlanishi uchun zarur operatsiyalar.
2. Tovarni tekshirish, ko'zdan kechirish va o'lchash.
3. Ombor ichida joyini o'zgartirish (holati, o'rami va identifikatsiyalash vositalari o'zgarmasa).
4. 211-moddaga muvofiq tadqiq etish va identifikatsiyalash uchun namuna va nusxalar olish.
5. Sotishga va tashishga tayyorlash uchun zarur operatsiyalar; kodeks ularni shunday sanaydi: «turkumlarga bo'lish, jo'natmalarni shakllantirish, saralash, o'rash-joylash, qayta o'rash-joylash, tamg'alash (aksiz markalari bundan mustasno), boshqa shu kabi operatsiyalarni, shu jumladan oddiy yig'ish operatsiyalarini bajarish».
6. Sifatni yaxshilash uchun boshqa operatsiyalar, bundan tovarni aralashtirish, qayta ishlash yoki unga ishlov berish mustasno.

Bu operatsiyalar tovarning yo'qolishiga yoki xossalari o'zgarishiga olib kelsa, ruxsat etilmaydi (95-modda, ikkinchi qism). BYDda avval bojxona ombori rejimi (74-kod), har bir jo'natmada esa eksport rejimi (10-kod) ko'rsatiladi (yo'riqnomaning 3-ilovasi).

Buxgalteriya. Mulk egasi o'zgarmagani uchun sotuv yozuvi yo'q: kabel 2810 «Ombordagi tayyor mahsulotlar» schyotida qoladi. Bu schyot bo'yicha analitik hisob saqlash joylari bo'yicha ham yuritiladi (21-son BHMS, 140-band), shuning uchun «bojxona omboridagi» degan alohida analitik qism ochish kifoya.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, tarif va summalar shartli). «Olmaliq kabel» MChJ 40 baraban kabelni bojxona omborida 30 kun saqladi, tarif bir baraban uchun kuniga 15 000 so'm (QQSsiz):

QQS uchun har bir jo'natma chegarani kesib o'tgan kuni eksport aylanmasi yuzaga keladi (Soliq kodeksi, 242-modda, o'ninchi qism). Buxgalteriyada tushum va tannarx esa kontraktdagi xatar o'tish nuqtasiga qarab yoziladi (2-son BHMS, 16-band), shuning uchun bu ikki sana bir-biridan farq qilishi mumkin.

Amaliy maslahat: jo'natmalar ro'yxatini «baraban raqami — BYD raqami — chegara sanasi» ko'rinishida yuriting. Shunda 2810 dagi «bojxona omboridagi» qoldiq har oy bojxona omboridagi haqiqiy qoldiq bilan tez solishtiriladi.

Manba: Soliq kodeksi, 242 va 277-moddalar; Bojxona kodeksi, 90, 91, 95, 96 va 98-moddalar; BYD to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova; 2-son BHMS, 16-band; 21-son BHMS, 140 va 257-bandlar.

Eksportda QQS stavkasi 0 foiz. Soliq kodeksiga ko'ra 36-bobda nazarda tutilgan hollarda stavka 0 foiz miqdorida belgilanadi (258-modda, ikkinchi qism). Nol darajali stavka, xususan, O'zbekiston hududidan eksport bojxona tartib-taomiliga olib chiqilgan tovarlarni realizatsiya qilganda qo'llanadi (260-modda, birinchi qism, 1-band). BYDda bu rejim 10 kodi bilan ko'rsatiladi (BYD yo'riqnomasining 3-ilovasi).

Qachon topshiriladi: nol darajali stavkani qo'llash huquqini tasdiqlovchi hujjatlar soliq hisoboti bilan birga taqdim etiladi (260-modda, oxirgi qism).

Qaysi hujjatlar (261-modda, birinchi qism, to'liq ro'yxat): 1. Kontrakt yoki uning belgilangan tartibda tasdiqlangan ko'chirma nusxasi. 2. Tovarni O'zbekiston bojxona hududidan olib chiqish uchun asos bo'lgan bojxona yuk deklaratsiyasi; milliy va xorijiy elektron savdo maydonchalarida (platformalarida) xorijiy davlatlarga realizatsiya qilingan tovarlar bo'yicha esa olib chiqish uchun asos bo'lgan hujjatlar. 3. Chegaradagi o'tkazish punktida joylashgan bojxona organining transport vositasi bojxona chegarasini kesib o'tganini tasdiqlovchi belgisi qo'yilgan tovarning kuzatuv hujjatlari.

Qo'shimcha qoidalar (261-modda):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Chortoq bog'» MChJ Qozog'istondagi xaridorga 50 000 AQSh dollarlik quritilgan o'rik jo'natdi. Oy yakunida buxgalter hujjatlar papkasini shunday yig'di:

Shu hujjatlar QQS hisoboti bilan birga topshirildi va eksport aylanmasi 0 foiz stavkada ko'rsatildi.

Amaliy maslahat: har bir eksport jo'natmasi uchun alohida papka oching va unga kontrakt, BYD va kuzatuv hujjatlarini jo'natma kunining o'zida joylang — oy oxirida qidirib yurmaysiz.

Manba: Soliq kodeksi, 258, 260 va 261-moddalar; Bojxona yuk deklaratsiyasini to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova.

Ma'lum shartlarda bo'ladi. Deklarant yoki bojxona brokeri o'ziga bog'liq bo'lmagan sabablarga ko'ra barcha zarur axborotga ega bo'lmasa, tovarni identifikatsiyalash mumkin bo'lishi sharti bilan to'liq bo'lmagan bojxona yuk deklaratsiyasi berilishi mumkin (Bojxona kodeksi, 269-modda, birinchi qism).

Qaysi hollarda (269-modda, ikkinchi qism, 22-moddaning ikkinchi qismiga havola bilan): - «v» — bojxona to'lovlari shartli bojxona qiymatini aniqlash asosida to'langan tovarlar; - «d» — zarur hujjatlar (ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatlar bundan mustasno) va ma'lumotlar taqdim etilmagan tovarlar; - «ye» — bojxona to'lovlarini kechiktirib yoki bo'lib-bo'lib to'lashga ruxsat berilgan holda erkin muomalaga chiqarish (import) rejimida rasmiylashtirilgan tovarlar.

Shartlar: 1. Deklaratsiyaga yetishmagan ma'lumotlarni va to'liq to'ldirilgan deklaratsiyani taqdim etish haqida yozma majburiyat ilova qilinadi. Muddat — deklaratsiya qabul qilingan kundan e'tiboran oltmish kalendar kundan oshmaydi, agar qonunchilikda boshqa muddat nazarda tutilmagan bo'lsa (uchinchi qism). 2. Bojxona to'lovlarini hisoblash va to'lash tartibi to'liq deklaratsiya berilgandagidek qo'llanadi (to'rtinchi qism). 3. To'liq bo'lmagan deklaratsiya bilan rasmiylashtirilgan tovar shartli chiqarilgan hisoblanadi (22-modda, ikkinchi qism).

Muhim cheklov: agar yetishmayotgan hujjat muvofiqlik sertifikati yoki sanitariya-epidemiologiya xulosasi bo'lsa, tovardan foydalanish, uni sotish yoki boshqaga berish taqiqlanadi (22-modda, to'rtinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bekobod plast» MChJga granula keldi, ammo yetkazib beruvchining sifat pasporti kechikdi. Firma to'liq bo'lmagan deklaratsiya topshirib, pasportni 30 kun ichida taqdim etish majburiyatini yozdi. Pasport kelgach, to'liq deklaratsiya berildi.

Amaliy maslahat: majburiyatdagi sanani kalendarga kiriting va yetkazib beruvchidan hujjatni kuryer orqali tezlashtirishni so'rang — muddat o'tib ketishi tovarning shartli maqomidagi muammolarni uzaytiradi.

Manba: Bojxona kodeksi, 22 va 269-moddalar.

Bo'ladi — buning uchun davriy bojxona yuk deklaratsiyasi bor (Bojxona kodeksi, 270-modda).

Tovarlarni ayni bir shaxs muntazam olib o'tishi kerak, tovarlarda esa quyidagilar bir xil bo'lishi shart (270-modda, birinchi qism): 1. ishlab chiqarilgan mamlakati; 2. fizik xususiyatlari; 3. sifati; 4. ishlab chiqaruvchisi; 5. Tashqi iqtisodiy faoliyat tovar nomenklaturasi bo'yicha kodining o'nta belgili darajasi.

«Muntazam olib o'tish» nimani anglatadi (ikkinchi qism): shunday tovarlarni oltmish kalendar kun ichida bir martadan ko'p, bitta yuk jo'natuvchi manzilidan yuk qabul qiluvchi manziliga, bir kontrakt (shartnoma, kelishuv) asosida va bir xil sharoitda olib o'tish. Bunda ma'lum vaqt ichidagi barcha tovarlar uchun bitta deklaratsiya beriladi.

Chegara: bu tartib vaqtincha saqlashning eng ko'p muddati yoki bojxona to'lovlarini to'lash muddatlari buzilishiga olib kelmasligi kerak (o'sha qism). Davriy deklaratsiya bilan rasmiylashtirilgan tovar shartli chiqarilgan hisoblanadi (22-modda, ikkinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan).

«Chirchiq qadoq» MChJ 60 kun ichida 7 ta mos yukni bitta davriy deklaratsiyaga kiritdi (erkin muomalaga chiqarish, rejim kodi 40 — BYD yo'riqnomasining 3-ilovasi), ikkita mos kelmagan yuk uchun esa alohida deklaratsiya topshirdi.

Amaliy maslahat: yetkazib beruvchi bilan kontraktda ishlab chiqaruvchini va tovar kodini qat'iy belgilang — bitta almashtirish ham davriy tartibni buzadi.

Manba: Bojxona kodeksi, 22 va 270-moddalar; Bojxona yuk deklaratsiyasini to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova.

Hisobga olasiz, lekin bir yo'la to'liq emas: kelib tushgan valyuta tushumi ulushida. Soliq kodeksining 266-moddasi bu yerda bir necha qoidani birlashtiradi.

1. Umumiy shartlar. Kirim QQSni hisobga olish uchun birinchi qismdagi shartlar bir vaqtda bajarilishi kerak. Eksportga bevosita tegishlilari: aylanmaga soliq solinishi, shu jumladan nol stavka bo'yicha solinishi lozim bo'lishi (birinchi qism, 1-band) va chet ellik sotib oluvchi eksport qilinayotgan tovar uchun haq to'laganini tasdiqlovchi bank hujjatidan ko'chirma mavjud bo'lishi (birinchi qism, 5-band; uchinchi qismdagi hollar bundan mustasno).
2. Ulush qoidasi. Eksportga sotiladigan tovarlar uchun ishlatilgan xaridlar bo'yicha QQS tovarlar eksportidan O'zbekistondagi bank hisobvarag'ingizga kelib tushgan valyuta tushumining ulushida hisobga olinadi (ikkinchi qism).

Istisno — intizomli eksportchilar (uchinchi qism): oxirgi bir yil davomida valyuta tushumini o'z vaqtida ta'minlab kelgan va eksport shartnomalari bo'yicha muddati o'tgan debitorlik qarzi bo'lmagan intizomli soliq to'lovchilar toifasiga kiritilgan bo'lsangiz, QQS tushum kelishidan qat'i nazar hisobga olinadi. Lekin tovar «eksport» bojxona rejimida chiqarilgan kundan e'tiboran bir yuz sakson kalendar kun ichida tushum yoki uning bir qismi kelmasa, hisobga olingan QQS yoki uning tegishli qismi belgilangan tartibda hisobdan chiqariladi.

Vositachi orqali eksport qilinsa, QQS vositachi, ishonchli vakil yoki soliq to'lovchining hisobvarag'iga kelib tushgan valyuta tushumi summasi ulushida hisobga olinadi (to'rtinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Xonqa tolasi» MChJ ip-kalava eksport qildi. Xaridor kontrakt summasining bir qismini o'tkazdi, qolganini keyingi oyda to'lashni va'da qildi. Firma intizomli soliq to'lovchilar toifasida emas. Shu partiya uchun olingan xom ashyo bo'yicha kirim QQS bosqichma-bosqich shunday hisobga olinadi:

E'tibor bering: ulushni aniq qaysi ko'rsatkichlar nisbati bilan hisoblash Soliq kodeksining 266-moddasida formula sifatida berilmagan. Shuning uchun hisob-kitob usulini soliq organingiz bilan oldindan aniqlashtiring va hisob siyosatingizda qayd eting.

Amaliy maslahat: har bir eksport kontrakti bo'yicha jadval yuriting: jo'natilgan summa, kelib tushgan tushum, bank ko'chirmasining sanasi va raqami, hisobga olingan QQS. QQS hisobotini to'ldirishda shu jadval hisob-kitobni tekshirishga yordam beradi.

Manba: Soliq kodeksi, 266-modda.

Turib qolishi shart emas. Tovarlar chiqarilguncha tayinlangan ekspertiza natijasi olinguncha ham bojxona organi tovarni chiqaradi, agar ikki shart bajarilgan bo'lsa (Bojxona kodeksi, 271¹-modda, birinchi qism): 1. bojxona yuk deklaratsiyasida hisoblangan bojxona to'lovlari to'langan; 2. ekspertiza natijasiga ko'ra qo'shimcha to'lanishi lozim bo'lishi mumkin bo'lgan summaga to'lov ta'minoti taqdim etilgan.

Istisno: tovarga taqiq yoki cheklovlar qo'llanishi mumkinligini ko'rsatuvchi belgilar aniqlangan bo'lsa va deklarant ularga rioya etilganini isbotlovchi dalil bermasa, tovar chiqarilmaydi (ikkinchi qism).

Ekspertiza haqida bilish kerak bo'lgan qoidalar:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Jizzax elektro» MChJ deklaratsiya bo'yicha hisoblangan 18 mln so'm bojxona to'lovlarini to'ladi. Inspektor tovar boshqa kodga tushsa, yana 7 mln so'm qo'shimcha to'lov chiqishi mumkinligini aytdi. Firma 7 mln so'mga ta'minot taqdim etdi va tovarni o'sha kuniyoq omborga olib ketdi. Ekspertiza deklaratsiyadagi kodni tasdiqladi va qo'shimcha to'lov talab qilinmadi.

Ta'minot usullari Bojxona kodeksining 339-moddasida sanab o'tilgan; qulayini oldindan bank bilan kelishib qo'ying.

Manba: Bojxona kodeksi, 208, 211, 212, 215, 271¹ va 339-moddalar.

Mumkin, lekin bojxona organining qarori bilan. Bojxona kodeksi ikki imkoniyatni farqlaydi: kechiktirib to'lash (to'lash muddati qo'shimcha davrga uzaytiriladi) va bo'lib-bo'lib to'lash (shu davr ichida summa qismlarga bo'linadi) (329-modda, ikkinchi va uchinchi qismlar).

Arizaga to'lash bo'yicha yozma majburiyat va ta'minotni tasdiqlovchi hujjat ilova qilinadi (330-modda). Rad etish uchun ikki asos bor: 330-modda talablariga rioya etilmaganligi yoki ariza paytida bojxona to'lovlari bo'yicha qarzdorlik mavjudligi (331-modda).

Foiz: har bir kun uchun Markaziy bank qayta moliyalashtirish stavkasining ellik foizi miqdorida hisoblanadi. Lekin 14 kunlik muddat, vakolatli iqtisodiy operatorlar va 329-moddaning beshinchi va o'n birinchi qismlaridagi hollarda foiz olinmaydi (332-modda).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Samo Tekstil» MChJ ip ishlab chiqarish uchun xom ashyo olib kirdi. U ishlab chiqaruvchi bo'lgani uchun 120 kunlik muddatni so'radi va bank kafolatini ta'minot sifatida taqdim etdi; bu holda foiz hisoblanmaydi. Agar firma o'ninchi qism bo'yicha murojaat qilsa va oxirgi uch yilda 1 200 mln so'm to'lagan bo'lsa, ta'minotsiz bo'lib to'lash summasi 600 mln so'mdan oshmaydi.

E'tibor: jadval bo'yicha summa o'z vaqtida to'lanmasa, bojxona butun qarzni ta'minot hisobidan undiradi (333-modda).

Manba: Bojxona kodeksi, 329–333-moddalar.

Ha, ma'lum shartlar bilan. Bojxona kodeksining 201-moddasi tovarlar chiqarib yuborilganidan keyingi bojxona nazoratini, shu jumladan bojxona auditini nazarda tutadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Elektron Uy» MChJ 2025-yil martida televizorlar olib kirgan. 2027-yil fevralida bojxona organi shu kontrakt bo'yicha tekshiruv tayinladi: deklaratsiyadagi bojxona qiymatini firmaning 2910 dagi kirim summasi, bank orqali to'lovlar va yetkazib beruvchi bilan solishtirma dalolatnoma bilan taqqosladi. Uch yillik muddat hali o'tmagan, kontrakt bo'yicha bu birinchi tekshiruv — demak, talab qonuniy.

Amaliy maslahat: har bir import kontrakti uchun BYD, invoys, transport va sug'urta hujjatlari, to'lov topshiriqnomalari va kirim hujjatlarini bitta papkada kamida uch yil saqlang. Qarordagi tekshiriladigan davr va kontraktni tekshiring: shu kontrakt bo'yicha ilgari tekshiruv bo'lgan bo'lsa, to'rtinchi qismga havola qiling.

Manba: Bojxona kodeksi, 201-modda.

Bojxona organlarining qarorlari va mansabdor shaxslarning harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish huquqi Bojxona kodeksining 409¹–409⁷-moddalarida belgilangan. Ikki yo'l bor: yuqori turuvchi bojxona organi va sud.

Shikoyatda nimalar yoziladi (409³-modda, to'liq): bojxona organining nomi; shikoyat beruvchining nomi va manzili (jismoniy shaxsda — F.I.Sh. va yashash joyi); e'tirozlarni asoslovchi holatlar; ilova qilingan hujjatlar ro'yxati (bo'lsa); talablaringiz; sana.

Apellyatsiya komissiyasi qarorlari (409⁶-modda): shikoyatni qanoatlantirmaslik; qarorga o'zgartirish kiritish; qarorni bekor qilish va zarur bo'lsa yangi qaror qabul qilish; mansabdor shaxs harakatini qonunga xilof deb topish va ish mohiyati bo'yicha qaror chiqarish. Qaror uch kun ichida yozma yuboriladi va bojxona organlari uchun majburiy.

Shikoyat qachon ko'rilmaydi (409⁴-modda): muddat o'tib, tiklash iltimosnomasi bo'lmasa; 409³-modda talablariga mos bo'lmasa; qaror qabul qilinguncha chaqirib olinsa; vakolatsiz shaxs bersa; aynan o'sha asoslar bo'yicha ilgari berilgan bo'lsa; jinoyat ishi doirasida yoki sudga berilgan bo'lsa.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bahor Kimyo» MChJga bojxona auditi dalolatnomasi 3-martda topshirildi. Firma 25-martda shikoyat berdi, transport hujjatlarini ilova qildi va eshituv o'tkazishni so'radi (409⁵-modda, ikkinchi qism). Komissiya qo'shimcha hisoblangan summani qisman kamaytirdi.

Manba: Bojxona kodeksi, 409¹–409⁷-moddalar.

Bo'ladi. Bu dastlabki deklaratsiyalash — tovarni bojxona hududiga yetib kelguniga qadar deklaratsiyalash. U deklarantning xohishiga ko'ra qo'llanadi (Bojxona kodeksi, 262-modda, birinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Pamir Plast» MChJ granulalar ortilgan konteyner bo'yicha dastlabki deklaratsiyani 2027-yil 5-aprelda topshirdi va bojxona to'lovlarini to'ladi. O'ttiz kalendar kun 6-apreldan sanaladi va 5-mayda tugaydi. Konteyner portda kechikib, 12-mayda keldi. Deklaratsiya berilmagan hisoblandi va firma tovarni yangidan deklaratsiya qilishi kerak bo'ldi.

Amaliy maslahat: dastlabki deklaratsiyani tashuvchidan aniq yetib kelish sanasini olgandan keyin topshiring, invoys va transport hujjatlari nusxalarini oldindan tekshiring — deklaratsiyada zarur ma'lumot ko'rsatilmagan yoki hujjatlar to'liq taqdim etilmagan bo'lsa, 262-moddaning uchinchi qismidagi «yagona hujjat» afzalligi ishlamaydi.

Manba: Bojxona kodeksi, 262 va 328-moddalar.

Bo'ladi. Bojxona kodeksida bu pul «dastlabki pul mablag'lari» deb ataladi: to'lovchi deklaratsiya qabul qilinguniga qadar kelgusi bojxona to'lovlari uchun bojxona organining shaxsiy g'azna hisobvarag'iga oldindan o'tkazgan summa (334-modda, birinchi qism).

Undan nimalar uchun foydalanish mumkin (334-modda, ikkinchi qism, to'liq): bojxona to'lovlarini to'lash; penya va foizlarni to'lash; bojxona to'lovlari bo'yicha qarzdorlikni uzish; bojxona to'lovlarini ta'minlash. To'lovchi ko'rsatma bermaguncha bu pul bojxona to'lovi hisoblanmaydi; deklaratsiya topshirish yoki tegishli ariza berish ko'rsatma hisoblanadi (uchinchi qism).

Qaytarish tartibi (335-modda):

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Sirdaryo Mashina» MChJ bojxonaga 80 mln so'm o'tkazgan, shundan 52 mln so'mi bitta deklaratsiya bo'yicha to'lovga ishlatildi. Shu deklaratsiyadan keyin import to'xtadi. Firmaning 1,5 mln so'm penya qarzi ham bor edi. U ariza va solishtirma dalolatnomani topshirib, penyani chegirishga rozilik berdi va 80 − 52 − 1,5 = 26,5 mln so'mni qaytarib oldi.

Muhim: uch yillik muddat oxirgi foydalanish kunining ertasidan sanaladi. Qoldiq summani hisobda nazorat qilib boring — yillar o'tib unutilgan pul qaytmaydi.

Manba: Bojxona kodeksi, 334 va 335-moddalar.

Bo'lishi mumkin. Bojxona kodeksining 22-moddasiga ko'ra bojxona to'lovlari bo'yicha imtiyoz berilgani sababli foydalanish va tasarruf etish cheklangan tovar shartli chiqarib yuborilgan tovar hisoblanadi (ikkinchi qism, «a» kichik bandi). Shartli chiqarib yuborilgan tovarlarning to'liq ro'yxati «Tovarni chiqarib yuborish» atamasi sahifasida berilgan, bu yerda faqat imtiyozli tovar qoidasini ko'ramiz.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summa shartli). «Zarafshon Tikuv» MChJ tikuv liniyasini imtiyoz bilan olib kirdi; imtiyoz tufayli 180 mln so'm bojxona to'lovi to'lanmadi. Imtiyoz sharti — liniyadan o'z ishlab chiqarishida foydalanish, deb faraz qilamiz. Firma ikki yildan keyin liniyani boshqa korxonaga ijaraga bersa, bu imtiyoz shartiga mos kelmaydigan maqsad bo'ladi va uch yillik muddat ichida sodir bo'lgani uchun 180 mln so'mlik to'lov majburiyati tiklanadi.

Hisob-kitob uchun eslatma: liniyani olib kirgan sanani (shartli chiqarib yuborilgan kun) asosiy vosita kartochkasiga yozib qo'ying. Uch yillik muddat shu kundan boshlanadi: ijaraga berish yoki boshqa maqsadga o'tkazish haqidagi qaror qabul qilinishidan oldin buxgalter bu sanani tekshirishi kerak.

Maslahat: imtiyozli tovar bilan har qanday bitimdan oldin imtiyoz bergan hujjatdagi shartlarni o'qing. Uch yillik muddat 22-moddaning uchinchi qismidan kelib chiqadi, lekin imtiyoz bergan hujjatning o'zida qo'shimcha shartlar bo'lishi mumkin.

Manba: Bojxona kodeksi, 22-modda (ikkinchi, uchinchi va beshinchi qismlar).

Bunday paytda tovar vaqtincha saqlash bojxona rejimida (BYDdagi kodi 70) turadi. Bojxona kodeksining 83-moddasiga ko'ra bu rejimda tovar tayinlangan bojxona organiga taqdim etilgan paytdan tanlangan rejimga muvofiq chiqarib yuborilguncha bojxona to'lovlari to'lanmagan holda bojxona nazorati ostida saqlanadi.

Pul tomoni: bojxona to'lovlari tasniflagichida (BYD yo'riqnomasining 13-ilovasi) saqlash uchun ikki alohida yig'im kodi bor: 40 «Egasi bojxona organi bo'lgan bojxona omborida tovarlarni saqlaganlik uchun bojxona yig'imi» va 52 «Chegara bojxona postida tovarlarni vaqtincha saqlaganlik uchun bojxona yig'imi». Summasini amaldagi tarif bo'yicha aniqlang.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Meva Savdo Import» MChJga ikki yuk keldi: maishiy texnika va yangi uzilgan mandarin. Texnika bo'yicha hujjatlar tayyorlanishi uchun 30 kunlik muddat ma'lum qilindi (60 kun chegarasi ichida). Mandarin tez buziladigan tovar sifatida qaralsa, uning uchun 10 kundan ortiq muddat ma'lum qilib bo'lmaydi, shuning uchun uning hujjatlari birinchi navbatda tayyorlanadi.

Manba: Bojxona kodeksi, 83–89-moddalar; BYDni to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova (rejim kodi 70) va 13-ilova (yig'im kodlari 40 va 52).

Shart emas. Bojxona kodeksida «yo'q qilish» rejimi (BYDdagi kodi 76) bor: 121-moddaga ko'ra chet el tovari bojxona to'lovlari to'lanmagan holda bojxona nazorati ostida yo'q qilinadi yoki foydalanish uchun yaroqsiz holga keltiriladi.

Asosiy shart (122-modda, birinchi qism): tovar o'zining iste'mol xossalarini to'liq yo'qotishi va uning dastlabki holatini iqtisodiy foydali usulda tiklab bo'lmasligi kerak.

Yo'q qilishga yo'l qo'yilmaydigan hollar (122-modda, ikkinchi va uchinchi qismlar, to'liq):

Uchinchi qismdagi bu to'rt cheklov avariya yoki yengib bo'lmas kuch ta'sirida qaytarib bo'lmas tarzda yo'qotilgan tovarlarga tatbiq etilmaydi.

Tartib:

1. Hujjatlar (123-modda): BYD, tovarning kuzatuv hujjatlari, belgilangan shakldagi yo'q qilish dalolatnomasi.
2. Avariya yoki yengib bo'lmas kuch tufayli shikastlangan tovar uchun vakolatli organning shu holatlar va ularning oqibati haqidagi xulosasi ham kerak (125-modda).
3. BYD yo'q qilishdan oldin taqdim etiladi va ro'yxatdan o'tkaziladi, rasmiylashtirish esa yo'q qilingandan keyin bo'ladi (126-modda).
4. Tashish va yo'q qilish bojxona nazorati ostida bo'ladi (126-modda); yo'q qilish vakolatli shaxsning o'z mablag'lari hisobidan amalga oshiriladi (122-modda, beshinchi qism).
5. Yo'q qilish dalolatnomasini bojxona xodimi, vakolatli shaxs va hozir bo'lganlar imzolaydi; tovar amalda yo'q qilingach, uni bir ish kunida bojxonaga topshirish kerak (126-modda).
6. Hosil bo'lgan chiqindilar ular shu holatda olib kirilgandek boshqa rejimga joylashtiriladi; foydalanish uchun yaroqsiz holga qadar qayta ishlangan chiqindilar deklaratsiya qilinmaydi (127-modda).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Rangli Dunyo» MChJ 12 tonna bo'yoqni yo'q qilish rejimiga ma'lum qildi. Ekologiya organi xulosasida yo'q qilish usuli va maxsus poligon ko'rsatildi. Bo'yoq bojxona nazoratida poligonga olib borildi, dalolatnoma yo'q qilingan kunning ertasi (ish kuni) bojxonaga topshirildi. Qolgan chiqindi yaroqsiz holga keltirilgani uchun deklaratsiya qilinmadi.

Manba: Bojxona kodeksi, 121–127-moddalar; BYDni to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova (rejim kodi 76).

Bo'ladi: bu «davlat foydasiga voz kechish» bojxona rejimi (BYDdagi kodi 75). Bojxona kodeksining 128-moddasiga ko'ra vakolatli shaxs tovardan voz kechadi va uni bojxona to'lovlari to'lanmagan holda tekinga davlat mulkiga o'tkazadi.

Shartlar (129-modda):

Hujjatlar (130-modda): BYD, tovarni topshirish dalolatnomasi, tovarning kuzatuv hujjatlari. Topshirishda dalolatnoma ikki nusxada tuziladi: biri bojxona organida, ikkinchisi sizda qoladi (131-modda). Keyin tovar davlat mulkini boshqarish bo'yicha vakolatli organga topshiriladi.

Yo'q qilish rejimidan farqi: u yerda tovar iste'mol xossalarini to'liq yo'qotgan bo'lishi kerak va u yo'q qilinadi; bu yerda esa tovar davlat mulkiga o'tadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bog'ishamol Savdo» MChJ ofis kreslolari partiyasini olib keldi, buyurtmachi esa shartnomani bekor qildi. Kreslolar bojxona omborida turibdi. Firma saqlash uchun qarzini ombor egasiga o'zi to'laydi (bojxona organi bu xarajatni qoplamaydi), kreslolarni bojxona organi ko'rsatgan joyga o'z hisobidan olib boradi va dalolatnomaning o'z nusxasini oladi. Bu qarordan keyin ortga yo'l yo'q, shuning uchun avval tovarni chetga qaytarish yoki import qilib mahalliy bozorda sotish variantlarini hisoblab ko'ring.

Manba: Bojxona kodeksi, 128–131-moddalar; BYDni to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma, 3-ilova (rejim kodi 75).

Ha. Bojxona kodeksida birinchisi bojxona ko'zdan kechiruvi (193-modda), ikkinchisi bojxona ko'rigi (195-modda) deyiladi.

Deklaratsiya qabul qilinguncha ko'rik o'tkazish holatlari (195-modda, ikkinchi qism, to'liq): tovarni bojxona maqsadlarida identifikatsiyalash; bayon etilgan ma'lumotlarning to'g'riligini aniqlash; bojxona qonunchiligi buzilgani haqidagi mavjud axborotni tekshirish; xavfni boshqarish tizimi bo'yicha tanlab nazorat qilish; 275-moddaga ko'ra deklarant huquqlarini amalga oshirish zarur bo'lganda.

Sizsiz, ikki xolis ishtirokida ko'rik (beshinchi qism, to'liq): tovar taqdim etilgan kundan keyin besh ish kuni o'tib ham kelmasangiz; davlat xavfsizligi, jamoat tartibi, odamlar hayoti va sog'lig'i, hayvon va o'simliklar, atrof-muhit, madaniy boyliklarni saqlashga haqiqiy xavf bo'lganda va kechiktirib bo'lmaydigan boshqa holatlarda; tovar xalqaro pochta va kuryerlik jo'natmalarida yuborilganda; olib chiqishni nazarda tutuvchi rejim shartlarini buzib hududda qoldirilgan tovar va transport vositalarida.

Yana uchta foydali qoida: navbatda birinchi bo'lib tirik hayvonlar va tez buziladigan tovarlar ko'riladi (uchinchi qism); bir nomdagi tovar turkumining bir qismi ko'rilsa, natija butun turkumga tatbiq etilishi mumkin, rozi bo'lmasangiz qolgan qism uchun qo'shimcha ko'rik talab qila olasiz (oltinchi qism); ko'rik bilan bog'liq xarajatlar vakolatli shaxs zimmasida (to'qqizinchi qism).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Chilonzor Elektro» MChJ 400 quti lampochkani bir nom bilan deklaratsiya qildi. Ko'rikda 40 quti ochildi va ulardan 3 tasida boshqa model chiqdi. Natija butun turkumga tatbiq etilmasligi uchun firma qolgan qutilarni ham ko'rishni talab qildi; buning xarajatlari firmaning o'zida.

Manba: Bojxona kodeksi, 193 va 195-moddalar.

Bu ikki savolga javob har xil.

Bojxona qiymati. Bojxona kodeksining 305-moddasiga ko'ra uskuna (sanoat qurilmasi, mashina) O'zbekistonga kirib kelgandan keyin uni qurish, o'rnatish, yig'ish, montaj qilish, sozlash, unga xizmat ko'rsatish yoki texnik ko'mak berish xarajatlari, shuningdek chegaradan keyingi tashish xarajatlari bitim narxidan chiqarib tashlanadi — lekin faqat ular narxdan ajratib ko'rsatilgan bo'lsa. Aksincha, tovar chegaradagi kirish joyiga yetib kelguncha bo'lgan tashish, yuklash, tushirish, qayta yuklash va boshqa joyga to'kish xarajatlari hamda sug'urta qiymati, agar narxga kirmagan bo'lsa, qo'shiladi (304-modda, birinchi qismning «a» bandi). Chiqariladigan xarajatlar to'lov hujjatlari (hisobvaraq-fakturalar, to'lov topshiriqnomalari, cheklar) asosida aniqlanadi (305-modda, ikkinchi qism).

Buxgalteriya. 5-son BHMSning 13-bandiga ko'ra asosiy vositaning boshlang'ich qiymati xarid qiymati va xarid bilan bog'liq barcha xarajatlarni o'z ichiga oladi. Shu bandda sanalgan xarajatlar orasida bojxona bojlari va yig'imlari, yetkazib berish xatarini sug'urtalash xarajatlari hamda uskunani o'rnatish, montaj qilish, sozlash va ishga tushirish xarajatlari bor. Aksincha, xarid haqini to'lash bilan bog'liq bank xizmatlari (akkreditiv ochish, xorijiy valyutani o'tkazish va konvertatsiya qilish uchun bank vositachilik haqi), shuningdek shartnomani tayyorlash va ro'yxatga olish xarajatlari boshlang'ich qiymatga kirmaydi — ular yuzaga kelgan hisobot davrida xarajat sifatida tan olinadi (o'sha band). Demak, montaj bojxona qiymatidan chiqariladi, lekin uskunaning buxgalteriya qiymatiga kiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; summalar so'mda, Markaziy bank kursi bo'yicha qayta hisoblangan, shartli). «Marg'ilon tekstil» MChJ:

Bojxona to'lovlari stavkalari bu yerda ko'rsatilmaydi: ular tovar kodi va boshqa omillarga bog'liq. Bojxona to'lovlarini hisoblash uchun chet el valyutasi bojxona deklaratsiyasi qabul qilingan kundagi Markaziy bank kursida qayta hisoblanadi (326-modda), buxgalteriyada esa uskuna hisobga qabul qilingan sanadagi kursdan foydalaniladi (5-son BHMS, 16-band; oldindan to'langan bo'nak qismi bo'nak sanasidagi kursda). Shuning uchun ikki hujjatdagi so'mdagi summa bir-biridan farq qilishi mumkin.

Provodkalar (21-son BHMS, montajni talab qiladigan uskuna uchun):

Maslahat: shartnoma va invoysda montaj, sozlash va chegaradan keyingi tashish summasini alohida qatorlarda yozdiring. Ular umumiy narx ichida «yashirin» bo'lsa, 305-moddadagi shart bajarilmaydi va bu summalar ham bojxona qiymatida qolib ketadi.

Bojxona kodeksining 304-moddasi oxirgi qismi buni aniq belgilaydi: turli nomdagi tovarlardan iborat bitta turkum yetkazilganda, butun turkum uchun qilingan xarajatlar har bir tovar qiymatining turkum qiymatiga nisbatiga mutanosib taqsimlanadi, transport xarajatlari esa «og'irligiga yoxud hajmiga» mutanosib taqsimlanadi.

Bu nima uchun muhim? Turli tovarlarga turli bojxona to'lovlari stavkalari qo'llanishi mumkin. Tashish qimmat tovarga emas, og'ir (yoki ko'p joy egallagan) tovarga ko'proq to'g'ri kelishi kerak: aks holda bir tovarning bojxona qiymati oshirib, boshqasiniki kamaytirib ko'rsatiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Samarqand oshxona jihozlari» MChJ xitoylik yetkazib beruvchidan «Franko zavod» (EXW, yo'riqnomaning 7-ilovasida 01 kodi) shartida tovar oldi: bu shartda chegaragacha tashish va sug'urta narxga kirmaydi, shuning uchun ular 304-moddaga ko'ra qo'shiladi.

Agar tashish ham qiymatga mutanosib taqsimlanganda, qozonlarga 2 400 × 18/30 = 1 440 dollar to'g'ri kelar edi, ya'ni ularning bojxona qiymati 360 dollarga kam ko'rsatilardi. Bu 304-moddaga zid bo'lardi.

Buxgalteriyada esa vaziyat boshqacha. Tovar-moddiy zaxiralarning transport-tayyorlov xarajatlarini hisobga olish va taqsimlash usuli 4-son BHMSning 22-bandiga ko'ra korxonaning hisob siyosatida belgilanadi: ular tannarxga bevosita kiritilishi yoki alohida yig'ilib, keyin tovar turlari o'rtasida taqsimlanishi mumkin. Ya'ni bojxona uchun transportni og'irlik yoki hajm bo'yicha taqsimlash majburiy (bu misolda og'irlik olindi), buxgalteriyada esa hisob siyosatida tanlangan usul qo'llanadi. Agar hisob siyosatida transport xarajatlarini tovar tannarxiga bevosita kiritish usuli tanlangan bo'lsa, ularni tovar turlariga qaysi asosda bo'lishni ham hisob siyosatida yozib qo'ying: og'irlik asosini tanlasangiz, bojxona va buxgalteriya hisobi bir-biriga yaqin bo'ladi va tekshiruvda tushuntirish oson bo'ladi.

Maslahat: yuk xatida (CMR yoki boshqa transport hujjatida) har bir tovarning og'irligi alohida ko'rsatilganini tekshiring — taqsimlashning asosi aynan shu raqamlar.

Ha, bunday holatda bojxona organi bitim narxini alohida o'rganadi. Bojxona kodeksining 307-moddasiga ko'ra quyidagi belgilardan hech bo'lmaganda bittasiga mos keladigan shaxslar o'zaro bog'liq hisoblanadi:

1. bitim tarafi (jismoniy shaxs) yoki tarafning mansabdor shaxsi bir vaqtda boshqa tarafning ham mansabdor shaxsi bo'lsa;
2. taraflar yuridik jihatdan tan olingan biznes hamkorlar bo'lsa;
3. bitim tarafi (jismoniy shaxs) boshqa taraf bilan mehnat munosabatlari orqali bog'liq bo'lsa;
4. bir taraf ikkinchisining ustav fondida (ustav kapitalida) ovoz berish huquqi bilan kamida besh foizlik ulushga (payga) yoki aksiyalarga egalik qilsa;
5. ikkala taraf bevosita yoki bilvosita uchinchi shaxs nazoratida bo'lsa;
6. taraflar birgalikda bevosita yoki bilvosita uchinchi shaxsni nazorat qilsa;
7. bir taraf va (yoki) uning mansabdor shaxsi ikkinchi tarafni bevosita yoki bilvosita nazorat qilsa;
8. taraflar va (yoki) ularning mansabdor shaxslari qarindosh bo'lsa.

Sizda 30 foizlik ulush bor — bu 4-belgiga to'g'ri keladi (agar ulush ovoz berish huquqi bilan bo'lsa). Bundan tashqari, 307-moddaga ko'ra yuridik jihatdan tan olingan biznes hamkorlardan biri boshqasining yagona agenti, yagona distribyutori yoki yagona konsessioneri bo'lsa, ular ham o'zaro bog'liq deb hisoblanadi.

Nima bo'ladi? 306-moddaga ko'ra taraflar o'zaro bog'liq bo'lsa, bitim qiymatiga oid usul qo'llanmaydi, bundan bog'liqlik narxga ta'sir etmagan hollar mustasno, va buni deklarant yoki bojxona brokeri isbotlashi lozim. 308-moddaga ko'ra:

• bojxona organi bitimning amaldagi holatlarini o'rganadi va bog'liqlik narxga ta'sir qilmagan deb topsa, bitim narxini qabul qiladi;
• aks holda deklarantga (bojxona brokeriga) yozma xabar yuborib, bog'liqlik narxga ta'sir qilmaganini ko'rsatadigan dalillarni ko'pi bilan o'ttiz kalendar kunda topshirishni so'raydi;
• deklarant o'z narxining O'zbekistondagi bog'liq bo'lmagan xaridorlarga aynan bir xil yoki o'xshash tovar sotilgandagi bitim qiymatiga yoki shunday tovarning chegirib tashlash yoki qo'shish usulida aniqlangan bojxona qiymatiga yaqinligini isbotlay olsa, uning narxi qabul qilinadi.

Isbotlay olinmasa, bojxona qiymati 302-moddadagi keyingi usullar bilan ketma-ket aniqlanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Anor qadoq» MChJ turkiyalik ta'sischisidan polimer plyonkani bir kilogrammi 2,10 AQSh dollaridan oladi. Ta'sischi xuddi shu plyonkani O'zbekistondagi boshqa, bog'liq bo'lmagan ikki xaridorga 2,15 va 2,20 dollardan sotgan. Firma oldindan quyidagi papkani tayyorlab qo'ydi: bog'liq bo'lmagan xaridorlar bilan tuzilgan shartnoma va invoyslar nusxalari (ta'sischining roziligi bilan), narx farqini tushuntiruvchi hujjat (katta hajm, to'lov sharti), narx ro'yxati.

E'tibor bering: 308-moddaga ko'ra taqqoslash uchun berilgan narxlarga to'rt mezon bo'yicha farqlar hisobga olinib tuzatish kiritiladi: tijorat shartlari; miqdor; 304-moddada sanalgan xarajatlar; bog'liq bo'lmagan xaridor bilan bitimda sotuvchi qilgan, lekin bog'liq shaxs bilan bitimda qilmagan xarajatlar, va taqqoslanayotgan tovarning narxi baholanayotgan tovar narxi o'rniga ishlatilmaydi. Ya'ni bojxona 2,15 dollarni avtomatik qo'ymaydi — taqqoslash faqat sizning 2,10 dollarlik narxingiz «bozor narxiga yaqin» ekanini isbotlash uchun xizmat qiladi.

Maslahat: bog'liq taraf bilan ishlasangiz, bunday dalillar papkasini birinchi yukdan oldin tayyorlang — 30 kunlik muddat ichida hujjat yig'ish ancha qiyin.

Ha. Bojxona hududiga olib kirilgandan keyingi transport xarajatlari bojxona qiymatiga kirmaydi (Bojxona kodeksi, 305-modda), 304-moddada sanalmagan xarajatni esa bitim narxiga qo'shish umuman taqiqlangan (304-modda, to'rtinchi qism), demak ularga hisoblangan to'lovlar ortiqcha to'langan hisoblanadi. Qaytarish tartibi Bojxona kodeksining 353–357-moddalarida berilgan:

357-moddada qaytarishning beshta yo'li sanalgan: (1) pul arizada ko'rsatilgan to'lovchi hisobvarag'iga o'tkaziladi; (2) moddaning uchinchi qismidagi holatda (qarzni yopishda) — bojxona organining shaxsiy g'azna hisobvarag'iga; (3) pul qaysi valyutada to'langan bo'lsa, o'shanda qaytariladi; (4) summa dastlabki pul mablag'lari sifatida hisobga olinadi; (5) bojxona organlari oldidagi boshqa majburiyat bo'yicha to'lovni ta'minlashga yo'naltiriladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qo'qon mebel furnitura» MChJ tovarni 2026-yil 10-martda erkin muomalaga chiqarish (import) rejimiga joylashtirdi. Bojxona qiymatiga chegaradan omborgacha tashish uchun 9 000 000 so'm xato qo'shilgan va shu summaga hisoblangan to'lovlar ortiqcha to'langan. Firma quyidagilarni tayyorladi:

1. Tuzatilgan bojxona qiymati hisob-kitobi (chegaradan keyingi tashish chiqarilgan holda).
2. Mahalliy tashuvchining shartnomasi, hisobvaraq-fakturasi va to'lov topshiriqnomasi — xarajat aynan chegaradan keyin qilinganini tasdiqlaydi.
3. Ariza, ortiqcha to'langan summaning hisob-kitobi bilan.

Uch yillik muddat to'lov paytidan, ya'ni rejimga joylashtirilgan 2026-yil 10-martdan hisoblanadi, ya'ni u 2029-yil mart oyida tugaydi; oxirgi kunni bojxona organi bilan aniqlashtirib oling. Lekin uni kechiktirmang: foiz to'lanmagani uchun pul qancha uzoq bojxonada tursa, korxona shuncha yo'qotadi.

Buxgalteriya uchun qaror haqidagi yozma xabar va taqqoslash dalolatnomasi asos hujjat bo'ladi; qaytgan summani qanday aks ettirishni (tovar hali omborda yoki sotilgan bo'lishiga qarab) hisob siyosatingizda oldindan belgilab qo'ying.

Ha, buning uchun tovarlarni tasniflash bo'yicha dastlabki qaror so'raladi (Bojxona kodeksi, 370–374-moddalar). Dastlabki qaror bojxona organlari uchun majburiy (370-modda). Bu muhim, chunki 369-moddaga ko'ra rasmiylashtiruvda tovar noto'g'ri tasniflangani aniqlansa, bojxona organi tasnifni mustaqil belgilaydi va uning tasniflash bo'yicha qarorlari majburiy bo'ladi.

Tartib (371-modda):

Nizoli va hal qilish qiyin holatlarda bojxona organi namunalarni Umumjahon bojxona tashkilotiga yuborishi mumkin, bunda qaror javob olingandan keyin qabul qilinadi (371-modda). Rad etilsa, sababini bartaraf etib, qayta murojaat qilish mumkin.

Amal qilish muddati va o'zgarishlar:

• qaror qabul qilingan kundan e'tiboran bir yil amal qiladi, keyin yangi so'rov berish mumkin (372-modda);
• nomenklatura o'zgarganda yoki qarorda xato aniqlanganda o'zgartiriladi; qaror shartlariga amal qilinmasa, qaytarib olinadi (373-modda);
• arizachi bergan to'liq bo'lmagan yoki noto'g'ri ma'lumot asosida qabul qilingan qaror bekor qilinadi va bekor qilish qaror qabul qilingan kundan e'tiboran kuchga kiradi (373-modda) — ya'ni u go'yo umuman bo'lmagandek bo'ladi.

Dastlabki qarorlar ochiq axborot: tijorat siri va qonun himoyasidagi boshqa sirlar bundan mustasno, ular yozma so'rov bo'yicha hammaga taqdim etiladi, ularning reyestri yuritiladi va davriy e'lon qilinadi (374-modda). Shuning uchun so'rov berishdan oldin reyestrda o'xshash tovar bo'yicha qaror bor-yo'qligini ko'rib chiqing. Shuningdek, Bojxona yuk deklaratsiyasini to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnomaning 13-ilovasida «Dastlabki qaror qabul qilganlik uchun bojxona yig'imi» (50 kodi) alohida to'lov turi sifatida ko'rsatilgan, ya'ni bu xizmat uchun yig'im to'lanadi; uning miqdorini so'rov berishdan oldin bojxona organidan aniqlang.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli sanalar). «Quyosh nuri» MChJ quyosh panelli ko'cha chiroqlarini olib kelmoqchi. 2026-yil 2-fevralda so'rov berdi. 12-fevralda bojxona chiroq akkumulyatorining texnik pasportini so'radi (20 kalendar kun ichida). Firma uni 20-fevralda taqdim etdi (60 kunlik muddat ichida). Qaror qabul qilingach, firma uch ish kuni ichida xabardor qilindi. Qaror bir yil amal qiladi, shu sababli firma shartnomani yetkazib beruvchi bilan aynan shu davrga mo'ljallab tuzdi va har bir yetkazib berishda tovar tavsifi qarordagi tavsifga mos kelishini tekshirib boradi.

Maslahat: so'rovda tovarni iloji boricha to'liq va to'g'ri tasvirlang. Noto'g'ri ma'lumot asosida olingan qaror bekor qilinadi, bekor qilish esa qaror qabul qilingan kundan kuchga kirgani uchun unga tayanib o'tkazilgan yetkazib berishlar ham qarorsiz qolgandek bo'ladi.

Chiqarib olish mumkin, lekin qimmatroqqa tushishi mumkin. Bojxona kodeksining 366-moddasiga ko'ra sertifikat taqdim etilmagani tovarni chiqarib yuborishni rad etishga asos bo'lmaydi. Biroq sertifikat bo'lmasa yoki uning to'g'riligiga shubha tug'ilsa, tovarga «bojxona bojining ikki baravar oshirilgan stavkasi» qo'llanadi (Kodeksning 365-moddasidagi, ya'ni olib kirish mumkin bo'lmagan mamlakat tovari holati bundan mustasno).

Sertifikat qachon majburiy (Bojxona kodeksi, 364-modda):

• O'zbekiston tarif preferensiyalari beradigan mamlakatlarda ishlab chiqarilgan tovarlarga;
• biror mamlakatdan importi kvota yoki tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarishning boshqa vositalari bilan cheklangan tovarlarga;
• hujjatlarda kelib chiqish haqida ma'lumot bo'lmasa yoki bojxonada noto'g'ri ma'lumot deklaratsiya qilinayotganiga asos bo'lsa;
• qonunchilik va xalqaro shartnomalarda shunday talab nazarda tutilgan bo'lsa.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; boj stavkasi va summalar shartli, haqiqiy tarif emas). «Nurafshon plast» MChJ tovarining bojxona qiymati 400 mln so'm, shartli boj stavkasi 10%:

Sertifikat keyin Kodeksda belgilangan muddat ichida taqdim etilsa, erkin savdo yoki eng ko'p qulaylik berish rejimi bo'yicha imtiyoz qo'llanishi yoki tiklanishi mumkin, ortiqcha to'langan summa esa Kodeksning 49-bobida belgilangan tartibda qaytariladi (366-modda). BYDda bunday preferensiyalar uchun alohida kodlar bor: erkin savdo rejimi uchun «Е», eng ko'p qulaylik berish rejimi uchun «Ж» (BYD to'ldirish yo'riqnomasi, 10-ilova).

Buxgalteriyada to'langan boj tovar tannarxiga kiradi (4-son BHMS, 15-band), shuning uchun sertifikatsiz chiqarilgan partiyaning tannarxi ham yuqori chiqadi. Keyin qaytarilgan summani qanday aks ettirish standartda alohida yozilmagan: tovar hali omborda yoki sotib bo'lingan holatlar uchun tartibni hisob siyosatida belgilang.

Yo'q. Bojxona kodeksining 358-moddasiga ko'ra tovarning kelib chiqqan mamlakati — u to'liq tayyorlangan yoki yetarli darajada qayta ishlangan joy. Qayerdan jo'natilgani bu savolni hal qilmaydi.

Yetarli qayta ishlash mezonlari (360-modda) ikkita, ulardan biri qo'llanadi: qayta ishlash natijasida tovarning Tashqi iqtisodiy faoliyat tovar nomenklaturasidagi kodi dastlabki to'rtta belgining istalgan biri darajasida o'zgarishi yoki advalor ulush qoidasi (materiallar yoki qo'shilgan qiymat ulushi belgilangan darajaga yetishi).

Shu moddaga ko'ra quyidagilar yetarli qayta ishlash hisoblanmaydi:

• saqlash yoki tashish vaqtida tovarning but saqlanishini ta'minlash operatsiyalari;
• sotishga va tashishga tayyorlash operatsiyalari (turkumni maydalash, jo'natishni uyushtirish, saralash, qayta o'rash va shu kabilar);
• oddiy yig'uv operatsiyalari;
• tarkibiy qismlarni aralashtirib, dastlabki tarkibidan jiddiy farq qiladigan xususiyat bermaslik;
• yuqoridagi to'rt turdagi operatsiyalardan ikkitasi yoki undan ko'pini bir vaqtda bajarish;
• chorva mollarini so'yish.

Vositachining saralashi ham, qayta qadoqlashi ham shu ro'yxatda. Demak, choynaklar Xitoyda ishlab chiqarilgan bo'lib qoladi. Yangi quti ham vaziyatni o'zgartirmaydi: o'rov tovar bilan bir mamlakatda ishlab chiqarilgan deb hisoblanadi, faqat o'rov alohida deklaratsiyalanishi lozim bo'lgan hollar bundan mustasno (362-modda).

(Misol muallif tomonidan tuzilgan; davlat kodlari BYD to'ldirish yo'riqnomasi, 5-ilovadan.)

Amaliy xulosa: kelib chiqish sertifikati Xitoy tovari uchun so'ralishi kerak. Kodeksning 363-moddasiga ko'ra sertifikat eksport yoki reeksport qiluvchi mamlakatda belgilangan tartibda vakolatli organ tomonidan beriladi, shuning uchun vositachidan qaysi hujjatni bera olishini oldindan so'rang.

BYDda bitim xususiyati yo'riqnomaning 9-ilovasidagi tasniflagich kodi bilan ko'rsatiladi. Unda «Beg'araz (to'lovsiz) yetkazib berish» guruhi bor va u 5 ta koddan iborat:

Sinov uchun bepul namuna 85-kodga to'g'ri keladi (BYD to'ldirish yo'riqnomasi, 9-ilova). To'lov bo'lmasa ham, bojxona to'lovlarini hisoblash uchun bojxona qiymati Kodeksdagi usullardan biri bilan aniqlanadi (Bojxona kodeksi, 301 va 302-moddalar).

Buxgalteriyada namuna albatta kirim qilinadi. 4-son BHMSning 27-bandiga ko'ra bepul (hadya shartnomasi bo'yicha) olingan zaxira tannarxi hisobga qabul qilingan sanadagi joriy qiymatdan aniqlanadi; uni olishda 15-bandda sanalgan xarajatlar (bojxona bojlari va yig'imlari, tashish va boshqalar) qilingan bo'lsa, tannarx shu summaga oshadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan; summalar shartli). «Toshkent bo'yoq» MChJ:

Provodka: material sifatida Dt 1010 — Kt 8530 «Tekinga olingan mulk», 6 000 000 so'm (21-son BHMS, 104-band, 5-qator); qayta sotish uchun olingan bo'lsa, Dt 2910 — Kt 8530 (154-band, 6-qator). Bojxona to'lovlari va tashish xarajatini tannarxga qo'shish uchun standartda alohida namunaviy qator yo'q, uni hisob siyosatida belgilang. Import QQS hisobga olinadigan bo'lsa, u tannarxga kirmaydi (15-band).

Eslatma: tekinga olingan mulkni soliqqa tortish tartibi soliq qonunchiligi bilan tartibga solinadi (21-son BHMS, 357-band), bu masalani alohida tekshiring.

Bo'ladi, faqat tartib qaysi bosqichda ekaningizga bog'liq. Bojxona kodeksining 265 va 266-moddalari bo'yicha:

Yana uch qoida:

• o'zgartirish deklaratsiyaning amal qilish doirasini kengaytirmasligi yoki toraytirmasligi kerak (265-modda);
• bojxona xodimi o'z tashabbusi bilan yoki iltimosingizga ko'ra deklaratsiyadagi ma'lumotni o'zgartirishga haqli emas, Kodeksda ko'rsatilgan istisnolar bundan mustasno (265-modda);
• elektron BYDga o'zgartirish tuzatishlar kiritish shaklini rasmiylashtirish yo'li bilan kiritiladi (266-modda).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). «Farg'ona elektro» MChJ rozetkalar olib keldi, invoysda 1 200 dona, BYDda xato bilan 1 020 dona. Bu farq ombordagi kirim, bojxona qiymati va to'lovlar hisobiga ta'sir qiladi, shuning uchun tuzatishni imkon qadar erta, deklaratsiya qabul qilinmasdan oldin qilgan ma'qul.

Buxgalteriya uchun: tuzatish natijasida bojxona to'lovlari o'zgarsa, farq tovar tannarxiga ta'sir qiladi, chunki bojxona bojlari va yig'imlari tannarxga kiradi (4-son BHMS, 15-band). Kirim hujjatlarida esa omborga amalda kelgan son (1 200 dona) yozilishi kerak. Tovar tuzatishdan oldin sotib bo'lingan bo'lsa, farqni qanday aks ettirishni hisob siyosatida belgilang.

Bojxona kodeksining 339-moddasiga ko'ra ta'minot usulini to'lovchi o'zi tanlaydi. Usullar beshta:

Qanday tanlash kerak (muallif tomonidan tuzilgan misol, summalar shartli). «Buxoro tekstil» MChJdan 90 mln so'mlik ta'minot so'raldi:

• depozit: 90 mln so'm aylanmadan chiqib turadi va foiz keltirmaydi — bo'sh pul bo'lsa eng sodda yo'l;
• bank kafolati: pul aylanmada qoladi, lekin bank kafolat uchun haq oladi; bank xizmati haqi 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar»da hisobga olinadi (21-son BHMS, 410-band);
• garov: pul aylanmadan chiqmaydi va bank haqi yo'q, lekin garov shartnomasi yozma tuzilib, notarial tasdiqlanishi kerak (343-modda), garov narsasi garovga qo'yuvchi hisobidan baholanadi (342-modda), garovdagi tovarni esa faqat garov shartnomasiga muvofiq tasarruf etish mumkin (343-modda).

Buxgalteriyada balansdan tashqari 009 «Majburiyatlar va to'lovlarni ta'minlash — berilgan» hisobvarag'i majburiyat va to'lovlar bajarilishini ta'minlash bo'yicha berilgan kafolatlar uchun mo'ljallangan, analitik hisob har bir ta'minot bo'yicha yuritiladi (21-son BHMS, 446-band). Bojxonaga berilgan garovni ham shu hisobvaraqda kuzatish mantiqan to'g'ri keladi, buni hisob siyosatida belgilang. Garovga qo'yilgan tovar esa o'z schyotida (masalan, 2910) qolaveradi. Depozitga o'tkazilgan pul uchun standartda alohida namunaviy qator yo'q, uni qaytariladigan summa sifatida hisob siyosatida belgilang.

Yo'q. Bojxona nazorati zonasi — bojxona hududining bojxona qonunchiligiga rioya etilishini ta'minlash uchun alohida ajratilgan qismi. Bu zonada tovarlar, transport vositalari va shaxslarning harakati belgilangan tartib asosida amalga oshiriladi, rejimga rioya qilinishini esa bojxona xodimlari nazorat qiladi.

Bojxona organining ruxsatisiz quyidagi harakatlar javobgarlikka sabab bo'ladi:

• tovar va transport vositalarini zona chegarasi orqali olib o'tish;
• tovar va transport vositalarini zona ichida olib o'tish;
• belgilangan rejimni buzuvchi boshqa harakatlar.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli vaziyat). "Karvon logistika" MChJ haydovchisi import yuki ortilgan yuk mashinasini bojxona nazorati zonasida rasmiylashtirish tugashini kutyapti. Navbat uzun bo'lgani uchun u mashinani yaqin atrofdagi to'xtash joyiga olib chiqib, ertasiga qaytarib kelmoqchi bo'ldi. Bojxona organining ruxsatisiz bunday qilish zona rejimini buzish hisoblanadi. To'g'ri yo'l: rasmiylashtirish tugashini kutish yoki mashinani boshqa joyga o'tkazish uchun bojxona organidan ruxsat olish.

Buxgalter uchun maslahat: import-eksport bilan ishlaydigan korxona haydovchi va ekspeditorlariga bojxona nazorati zonasidagi tartibni yozma yo'riqnoma sifatida berib qo'ysin. Shunda rejim bexosdan buzilishining oldi olinadi.