Savol-javob: audit

Dalil, lekin auditor uni «tayyor haqiqat» sifatida qabul qila olmaydi. 500-son AXS («Audit dalillari») korxona o'zi tayyorlagan axborotdan foydalanganda auditordan uning o'z maqsadi uchun yetarlicha ishonchli ekanini baholashni talab qiladi. Buning uchun, zarur bo'lganda:

1. Axborotning to'liqligi va aniqligi bo'yicha audit dalili olinadi.
2. Axborot auditor maqsadi uchun yetarlicha batafsil va aniq ekani baholanadi.

Sababi oddiy: dasturdan chiqqan hisobotni kim sozlagan, qaysi sana asos qilingan, qaysi hujjatlar kiritilmagan — hisobotning o'zida ko'rinmaydi. Hisobot noto'g'ri bo'lsa, unga tayanib chiqarilgan xulosa ham noto'g'ri bo'ladi.

Amaliyotda auditor odatda uch savolga javob qidiradi:

Qayta hisoblash misoli (muallif tomonidan tuzilgan; hisobot sanasi 2026-yil 31-dekabr, yosh = hisob-faktura sanasidan o'tgan kunlar):

Beshta hisob-fakturaning hammasi dasturdagi guruhlarga mos keladi. Demak aniqlik bo'yicha shu tanlovda nomuvofiqlik topilmadi. Lekin to'liqlik bo'yicha 14 mln so'mlik farq ochiq qoldi: u yo hisobotga kirmagan hisob-fakturalar, yo bosh kitobdagi boshqa yozuvlar (masalan, bo'nak yoki tuzatish provodkasi) bo'lishi mumkin. Shu farq tushuntirilmaguncha rezerv hisobi uchun hisobot to'liq ishonchli deb sanalmaydi.

Siz nima qila olasiz: - Hisobotni auditor so'rovidan oldin o'zingiz bosh kitob bilan solishtirib, farqni yozib qo'ying. - Hisobot qaysi sana va qaysi filtrlar bilan chiqarilganini (dastur sozlamasi, chiqarilgan sana) auditorga ko'rsating. - Dasturdan chiqarilgan faylni auditor ko'z o'ngida yoki o'z kirish huquqi bilan qayta chiqarishga ruxsat bering. Fayl keyinchalik tahrirlanmaganiga ishonch shu bilan oshadi.

Bu auditorning hurmatsizligi emas, standart talabi. Yaxshi nazorat bo'lsa, auditor tekshiruv hajmini kamaytirishi mumkin, nazorat zaif bo'lsa — ko'paytiradi.

Manba: 500-son AXS («Audit dalillari»): korxona tayyorlagan axborotdan foydalanishga doir talab.

Bu sizga nisbatan ayblov emas, standartdagi boshlang'ich taxmin. 240-son AXS bo'yicha auditor tushumni tan olishda firibgarlik tufayli muhim buzilish xavfi bor, degan taxmindan kelib chiqadi va qaysi turdagi tushum, operatsiya yoki tasdiq shu xavfni keltirib chiqarishini baholaydi. Bu taxmin korxonada firibgarlik topilgan-topilmaganiga bog'liq emas.

Nega aynan tushum? Rejani bajarish, bonus olish, bank shartlarini saqlash yoki aksincha, soliqni kamaytirish uchun tushumni oshirib yoki kamaytirib ko'rsatish bosimi ko'p korxonalarda uchraydi. Tushum esa deyarli har bir hisobotda eng katta moddalardan biri.

Taxminni rad etish mumkinmi? Mumkin, lekin faqat asos bilan. Shunday asosga misol: korxonada bitta oddiy tushum manbai bor. Shunda auditor nega bu holatda tushum bo'yicha firibgarlik xavfi yo'q deb hisoblaganini ish hujjatlarida yozib qo'yadi. Umumiy jumla yetarli emas.

Bu xavf aniqlansa, auditor tushum bo'yicha alohida, unga mos audit amallarini rejalashtiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Shofirkon pishiriq» MChJ ulgurji va chakana savdo qiladi. Rahbariyatga yillik tushum 5 mlrd so'mdan oshsa bonus beriladi. Yil oxirida tushum 4,96 mlrd so'm edi, 28–31-dekabrda esa 70 mln so'mlik ulgurji jo'natma yozildi va tushum 5,03 mlrd so'mga yetdi. Auditor shu jo'natmalar bo'yicha yuk xatlari, xaridor imzolari va yanvardagi qaytarishlarni tekshirdi: 45 mln so'mlik tovar 5-yanvarda to'liq qaytgan ekan. Uni chiqarib tashlasa, tushum 4,985 mlrd so'm bo'ladi va bonus sharti bajarilmaydi.

Amaliy maslahat: yil oxiridagi va yangi yil boshidagi jo'natmalar, qaytarishlar va kreditlangan hisob-fakturalar ro'yxatini oldindan tayyorlang — auditor davrga tegishlilikni aynan shulardan tekshiradi.

Manba: 240-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'RQ-677-son Qonun, 9-modda.

Yo'q, javob kelmagani tasdiq degani emas. 505-son AXS («Tashqi tasdiqlashlar») ikki xil so'rovni ajratadi:

Shuning uchun standart salbiy so'rovni yagona mohiyat bo'yicha audit amali sifatida faqat quyidagi to'rt shart birga bajarilganda qo'llashga ruxsat beradi: 1. Muhim buzilish xavfi past baholangan va tegishli nazoratlarning samarali ishlashi bo'yicha yetarli va tegishli dalil olingan. 2. Tekshiriladigan to'plam ko'p sonli, kichik va bir xil qoldiqlardan iborat. 3. Kelishmovchiliklar darajasi juda past bo'lishi kutiladi. 4. Oluvchilar bunday so'rovni e'tiborsiz qoldiradi deb o'ylashga auditorda asos yo'q.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Sayxun suv» MChJning 1 200 ta uy xo'jaligi mijozi bor, har birining qarzi 150–400 ming so'm. Hisob-kitob nazorati yil davomida yaxshi ishlagan. Auditor ularga salbiy so'rov yubordi, eng yirik 5 ta ulgurji xaridorga esa ijobiy so'rov jo'natdi, chunki ular summasi katta va bir xil emas.

Amaliy maslahat: mijozlar manzili va aloqa ma'lumotlari bazasini oldindan yangilab qo'ying. Noto'g'ri manzilga ketgan salbiy so'rov auditor uchun hech narsani isbotlamaydi va u qo'shimcha amallar bajarishga majbur bo'ladi.

Manba: 505-son AXS «Tashqi tasdiqlashlar»; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'RQ-677-son Qonun, 9-modda.

Odatda yetarli emas. 570-son AXS («Faoliyat uzluksizligi») bo'yicha auditor rahbariyatning korxona faoliyatini davom ettira olishi haqidagi baholashini ko'rib chiqayotganda, bu baholash qamragan davrni ham tekshiradi. Davr kamida moliyaviy hisobot sanasidan boshlab o'n ikki oy bo'lishi kerak. Rahbariyat qisqaroq davrni baholagan bo'lsa, auditor uni kamida o'n ikki oygacha uzaytirishni so'raydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan).

«Toshloq mebel» rahbariyati prognozni yana 6 oyga uzaytirdi: oylik tushum, ish haqi, ijara va kredit to'lovlari jadvalini tuzdi. Kredit 2027-yil sentabrda qaytarilishi kerakligi hisobga olindi va 9-oyda pul taqchilligi ko'rindi. Rahbariyat bank bilan muddatni uzaytirish bo'yicha muzokara boshlaganini yozma tushuntirdi.

Nega bu muhim? Agar uzluksizlik bo'yicha muhim noaniqlik bo'lsa va u hisobotda yetarli ochib berilsa, auditorlik xulosasida alohida bo'lim paydo bo'ladi; ochib berilmasa, fikr o'zgartiriladi. Baholash qanchalik puxta bo'lsa, auditor bilan muloqot shunchalik oson kechadi.

Amaliy maslahat: 12 oylik pul oqimi prognozini har yili dekabrda yangilab boring — bu nafaqat auditor, balki bank va ta'sischilar uchun ham foydali hujjat.

Manba: 570-son AXS «Faoliyat uzluksizligi»; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'RQ-677-son Qonun, 9-modda.

Bu bo'lim rasmiyatchilik emas. 700-son AXS bo'yicha u xulosada «Fikr» bo'limidan keyin darhol keladi va to'rtta bayonotni o'z ichiga oladi:

1. Audit xalqaro audit standartlariga muvofiq o'tkazilgani.
2. Auditorning ushbu standartlar bo'yicha mas'uliyati xulosaning alohida bo'limida tavsiflanganiga havola.
3. Auditor tegishli odob-axloq talablariga muvofiq korxonadan mustaqil ekani va bu talablar bo'yicha boshqa majburiyatlarini bajargani.
4. Auditor olingan dalillar fikr bildirish uchun yetarli va tegishli asos bo'ladi, deb hisoblashi.

Undan nimani bilib olsa bo'ladi:

O'zbekistonda xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari sifatida qo'llanadi va ular vakolatli organning rasmiy saytida joylashtirilgan bo'lishi kerak (O'RQ-677-son Qonun, 9-modda). 700 va 705-son AXS matnlari hamda namunaviy xulosalar Iqtisodiyot va moliya vazirligining gov.uz dagi sahifasida e'lon qilingan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). Bank kredit bo'limi xodimi Dilnoza «Arnasoy agro»ning xulosasini o'qiyotib, bo'lim nomi «Shartli fikr uchun asos» ekanini ko'rdi. Shu bo'limdan asosiy vositalar amortizatsiyasi kam hisoblangani va buning ta'siri faqat shu moddaga tegishli ekani ma'lum bo'ldi. Dilnoza kredit arizasini ko'rib chiqishda garovga taklif qilingan uskunalarning qoldiq qiymatini alohida tekshirdi.

Manba: 700 va 705-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'RQ-677-son Qonun, 9-modda.

240-son AXS («Moliyaviy hisobot auditida firibgarlikka oid auditor mas'uliyati») bu savolga aniq javob beradi.

Kimga va qachon xabar beriladi: - Auditor firibgarlikni aniqlasa yoki u bo'lishi mumkinligini ko'rsatuvchi ma'lumot olsa, bu haqda o'z vaqtida rahbariyatning tegishli darajasiga xabar beradi — firibgarlikning oldini olish va aniqlash uchun mas'ul bo'lgan shaxslarga. - Firibgarlikka rahbariyat, ichki nazoratda muhim rol o'ynaydigan xodimlar yoki hisobotda muhim buzilishga olib kelgan boshqa shaxslar aloqador bo'lsa, auditor boshqaruvga mas'ul shaxslarga (MChJda — ta'sischilar yoki kuzatuv kengashiga) ham o'z vaqtida xabar beradi.

Bu holatni qanday tasniflash mumkin: standart firibgarlikning ikki turini ajratadi — moliyaviy hisobotni soxtalashtirish va aktivlarni o'zlashtirish. Omborchining harakati ikkinchi turga kiradi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, summalar shartli). «Uchqo'rg'on tekstil» auditida auditor 3 oy davomida 240 quti ip-kalava ombordan chiqqani, ammo sotuv hujjatlari yo'qligini ko'rdi (har quti 450 000 so'm, jami 240 × 450 000 = 108 000 000 so'm). Omborchi zaxiralar nazoratida asosiy shaxs bo'lgani uchun auditor bu haqda ham direktorga, ham ta'sischilar yig'ilishiga yozma xabar berdi.

Muhim tushuncha: firibgarlikning oldini olish va uni aniqlash uchun asosiy mas'uliyat rahbariyat va boshqaruvga mas'ul shaxslarda; auditor esa hisobot firibgarlik yoki xato tufayli muhim buzilishdan xoli ekanligi haqida oqilona ishonch hosil qilishga mas'ul.

Amaliy maslahat: auditor xabaridan keyin ombordagi inventarizatsiyani darhol o'tkazing va kamomadni hisobda belgilangan tartibda aks ettiring — bu keyingi auditda ham savol bo'lib qaytadi.

Manba: 240-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'RQ-677-son Qonun, 9-modda.

Standart talabi. Auditorning boshqaruv uchun mas'ul shaxslar (MChJda odatda ta'sischilar yoki kuzatuv kengashi) bilan muloqoti 260-son AXSda tartibga solingan. Standart muloqotni ikki tomonlama deb biladi: auditor axborot beradi, ular ham auditorga muhim narsalarni aytadi.

Auditor nimalarni ma'lum qilishi kerak:

Shakli: muhim topilmalar bo'yicha og'zaki muloqot auditor fikricha yetarli bo'lmasa, u yozma bo'ladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Navro'z Agro» MChJda auditor boshlanishida ta'sischilarga bu yil asosiy risk sifatida chorva hisobini va katta bank kreditini ko'rayotganini aytdi. Ta'sischilardan biri kelgusi yilda filialni sotish rejasi borligini ma'lum qildi — bu auditor uchun yangi axborot edi va u keyingi hodisalar bo'yicha ishini kengaytirdi. Oxirgi uchrashuvda auditor rahbariyat zaxiralarni baholashda qo'llagan yondashuv bo'yicha o'z kuzatishlarini aytdi.

Foyda: bu uchrashuvlar xulosada kutilmagan holat chiqmasligi uchun eng yaxshi imkoniyat. Ta'sischilar ham savol berishi mumkin.

Manba: 260-son AXS (qayta ko'rib chiqilgan); «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Ha. Hisobotdagi taqqoslanadigan o'tgan yil raqamlari bilan ishlash 710-son AXSda tartibga solingan. O'tgan yil hisoboti auditdan o'tmagan bo'lsa, auditor xulosada «Boshqa masalalar» xatboshisida o'tgan yil raqamlari auditdan o'tmaganini ko'rsatadi.

Bu xatboshi nimani anglatadi va nimani anglatmaydi:

Muhim jihat: bu xatboshi auditorni yil boshidagi qoldiqlarni tekshirishdan ozod qilmaydi. Joriy yil hisoboti boshlang'ich qoldiqlarga tayanadi, shuning uchun auditor 510-son AXS bo'yicha ular uchun yetarli dalil oladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Tong Logistika» MChJ bank talabi bilan birinchi marta audit buyurtma qildi. Auditor 1-yanvardagi tovar qoldig'ini tekshirish uchun yanvar oyidagi sotuv va xaridlarni ko'rib chiqdi, chunki yil boshidagi sanoqda qatnashmagan edi. Xulosada esa o'tgan yil raqamlari auditdan o'tmagani haqida «Boshqa masalalar» xatboshisi berildi.

Amaliy maslahat: birinchi audit oldidan o'tgan yil oxiridagi inventarizatsiya dalolatnomalari, bank va kontragentlar bilan solishtirma dalolatnomalarni tayyorlab qo'ying — yil boshidagi qoldiqlarni tekshirish shulardan boshlanadi.

Manba: 710-son AXS, 510-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Farq qiladi. Agar hisobot muayyan foydalanuvchilar (bu yerda — grant beruvchi) ehtiyojiga mo'ljallangan maxsus tamoyillar asosida tuzilgan bo'lsa, auditor 800-son AXSni qo'llaydi. Bu standart umumiy hisobot standartlariga (700-son AXS) tayanadi va ularga qo'shimcha talablar qo'shadi.

Xulosadagi asosiy farqlar:

Bu xatboshi xulosani shartli qilmaydi: u faqat hisobot qaysi asosda tuzilganini eslatadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Yashil Vodiy» fermer xo'jaligi grant hisobidan sug'orish uskunasi oldi. Grant beruvchi faqat kelgan va sarflangan pul bo'yicha hisobot so'radi. Auditor xulosaga hisobot grant shartnomasidagi qoidalar bo'yicha tuzilgani, shu sababli boshqa maqsad uchun yaramasligi mumkinligini yozdi. Xo'jalik bu xulosani bankka kredit uchun ko'rsatmoqchi bo'lganda, bank yillik moliyaviy hisobot bo'yicha alohida xulosa so'radi.

Maslahat: auditor bilan topshiriq shartlarini kelishayotganda hisobot qaysi tamoyillar bo'yicha tuzilishini va xulosa kimga beriladi — buni yozma ko'rsating.

Manba: 800-son AXS (qayta ko'rib chiqilgan), 700-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Bo'ladi. Moliyaviy hisobotning bitta shakli yoki alohida elementi, schyoti, moddasi auditi 805-son AXSda tartibga solingan. Agar shu element maxsus tamoyillar asosida tayyorlangan bo'lsa, 800-son AXS ham qo'llanadi.

Bunday auditning xususiyatlari:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Oltin Don» MChJ kredit liniyasini debitorlik qarzi garovi bilan olmoqchi. Bank 31-dekabrdagi 4010 qoldig'i bo'yicha xulosa so'radi. Auditor 4010 bo'yicha yirik xaridorlarga tasdiqlash xati yubordi, yanvardagi pul tushumlarini dekabr qarzlariga solishtirdi va shubhali qarzlar rezervi qanday hisoblanganini tekshirdi. Muhimlik darajasi ham 4010 qoldig'ining o'zidan kelib chiqib belgilandi.

Amaliy maslahat: bunday topshiriqda «faqat qoldiqni tasdiqlab berish» kifoya deb o'ylamang — auditor qoldiq qanday shakllanganini ham ko'radi. Xaridorlar bo'yicha qarzlarning yoshi bo'yicha jadvalini oldindan tayyorlang.

Manba: 805-son AXS (qayta ko'rib chiqilgan), 800-son AXS; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Guruh auditori javob beradi. Guruh moliyaviy hisoboti auditi 600-son AXSda (qayta ko'rib chiqilgan) tartibga solingan. Unga ko'ra guruh auditori guruh auditini boshqarish, nazorat qilish va o'tkazish hamda vaziyatga mos xulosa chiqarish uchun javobgar. Sho'ba korxonani boshqa auditor (standartda — komponent auditori) tekshirgani bu javobgarlikni bo'lib bermaydi.

Amalda bu nimani anglatadi:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bek Invest» xoldingining Namangandagi sho'ba korxonasini mahalliy auditorlik tashkiloti tekshiradi. Guruh auditori unga muhimlik darajasini va qaysi risklarga e'tibor berish kerakligini yozma yubordi, keyin uning ishchi hujjatlaridan zaxiralar bo'yicha qismini ko'rib chiqdi. Sho'ba korxonadagi muhim masala bo'yicha qo'shimcha ma'lumot so'raldi.

Amaliy maslahat: guruh ichidagi sotuv va qarzlar bo'yicha qoldiqlarni yil oxirida sho'ba korxonalar bilan oldindan solishtiring — konsolidatsiyada ichki operatsiyalarni chiqarishda guruh auditori aynan shu jadvallarni so'raydi.

Manba: 600-son AXS (qayta ko'rib chiqilgan); «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Bu odatiy tartib. Xalqaro audit standarti ISA 501 sud ishlari va da'volar bo'yicha auditordan alohida tartib-taomillarni talab qiladi, chunki da'volar hisobotdagi majburiyat va izohlarga bevosita ta'sir qiladi. «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonunning (O'RQ-677) 9-moddasiga ko'ra xalqaro audit standartlari O'zbekistonda auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi.

Auditor nima qiladi:

Rozi bo'lmasangiz nima bo'ladi? Agar rahbariyat yurist bilan aloqaga ruxsat bermasa yoki yurist tegishli javob berishdan bosh tortsa va auditor boshqa yo'l bilan yetarli dalil ololmasa, u auditorlik fikrini ISA 705 bo'yicha modifikatsiya qiladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Bahor Qurilish» MChJga qarshi buyurtmachi sifatsiz ish uchun da'vo qo'zg'atgan, lekin buxgalteriyada bu haqda hech narsa yo'q. Auditor yuridik xizmatlar xarajati hisobida advokatlik firmasiga qilingan to'lovni ko'rib qoldi va rahbariyatdan izoh so'radi. Keyin advokatga xat yuborildi; uning javobi asosida korxona hisobotga da'vo haqida izoh qo'shdi.

Maslahat: yuristingizni oldindan ogohlantiring — auditor xatiga tez va aniq javob berish korxonaning o'z manfaatida.

Manba: ISA 501 (sud ishlari va da'volar bo'yicha talablar), ISA 705; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Bu ikki xil mutaxassis, va standartlar ularga turlicha qaraydi.

Auditor nega o'z ekspertini oladi? Ko'chmas mulkni baholash buxgalteriya va auditdan boshqa sohadagi bilimni talab qiladi. Agar bu baho hisobot uchun muhim bo'lsa va auditor o'zi yetarli dalil ololmasa, ISA 620 unga shu sohadagi mutaxassisdan foydalanishga imkon beradi. Sizning baholovchingizni korxona yollagan, shuning uchun auditor uning xulosasiga tanqidiy yondashadi.

Muhim jihat: auditor eksperti ishlatilgani auditorning javobgarligini kamaytirmaydi, auditorlik fikri uchun yagona javobgar — auditor. Shuning uchun modifikatsiyalanmagan xulosada auditor ekspertga havola qilmaydi (qonunchilik talab qilgan hollar bundan mustasno).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Samarqand Savdo Markazi» MChJ binosini qayta baholadi; mustaqil baholovchi qiymatni ikki baravar oshirdi. Auditor eksperti taqqoslanadigan obyektlar narxini qayta ko'rib chiqdi va baholovchi kutilayotgan ijara daromadini haddan tashqari optimistik olganini ko'rsatdi. Rahbariyat baholovchidan qayta hisob so'radi.

Manba: ISA 500, ISA 620; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Ha. Hisobot uchun muhim operatsiyalaringizni boshqa tashkilot qayta ishlasa, u audit nuqtai nazaridan «xizmat ko'rsatuvchi tashkilot» bo'ladi va bu holat ISA 402 standartida tartibga solingan. Ish haqi hisob-kitobi ish haqi xarajatlari va 6710 qoldig'iga bevosita ta'sir qiladi.

Auditor (standartda «foydalanuvchi auditori») nima qiladi:

1. Xizmat mohiyatini tushunadi: tashqi firma qaysi operatsiyalarni bajaradi, ma'lumotlar qanday uzatiladi, korxonaning qaysi nazoratlari uning ishini tekshiradi.
2. Korxonaning o'zidan yetarli tasavvur ololmasa, quyidagi yo'llardan birini yoki bir nechtasini qo'llaydi: xizmat ko'rsatuvchi tashkilot auditorining hisobotini oladi (agar bor bo'lsa); xizmat ko'rsatuvchi tashkilot bilan korxona orqali bog'lanadi; uning ofisiga borib tartib-taomillar bajaradi; shu tartib-taomillarni boshqa auditorga bajartiradi.
3. Xizmat ko'rsatuvchi tashkilot auditorining hisobotidan foydalansa, uning yetarliligini baholaydi. Bunday hisobot ikki turda bo'ladi: 1-tur — nazoratlar tavsifi va ularning tuzilishi haqida; 2-tur — bunga qo'shimcha, nazoratlar davr davomida samarali ishlagani haqida.

Modifikatsiyalanmagan xulosada auditor xizmat ko'rsatuvchi tashkilot auditorining ishiga havola qilmaydi (qonunchilik talab qilgan hollar bundan mustasno), javobgarlik baribir o'zida qoladi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Navro'z Tikuv» MChJ 140 xodimning ish haqini «Hisob Pro» autsorsing firmasiga hisoblatadi. Auditor «Hisob Pro» dasturiga kimlar kira olishini va tabel ma'lumotlari qanday yuborilishini so'radi, keyin bir nechta oylar bo'yicha hisob-kitobni tabel va mehnat shartnomalari bilan solishtirdi.

Maslahat: autsorsing shartnomasiga xizmat ko'rsatuvchi firmaning auditorga ma'lumot berish majburiyatini yozib qo'ying.

Manba: ISA 402; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Uning ishi. ISA 250 auditordan qonun va normativ hujjatlarga rioya etilishini moliyaviy hisobotga ta'siri nuqtai nazaridan ko'rib chiqishni talab qiladi. Standart qonunlarni ikki guruhga bo'ladi va har biri uchun auditor ishi turlicha:

Shu bilan birga standart chegarani ham aniq qo'yadi: qonunlarga rioya etilishini ta'minlash rahbariyat va boshqaruvga mas'ul shaxslarning vazifasi; auditor barcha buzilishlarni aniqlashi kutilmaydi.

Agar auditor buzilish yoki uning belgisini topsa, vaziyatni o'rganadi, rahbariyat bilan muhokama qiladi, hisobotga ta'sirini baholaydi va boshqaruvga mas'ul shaxslarga yetkazadi. Qonunchilik talab qilgan hollarda vakolatli organlarga xabar berish masalasini ham ko'rib chiqadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Sog'lom Dori» MChJ dorixonalaridan biri litsenziya shartlaridan birini bajarmagani nazorat idorasi xatidan, auditor so'rovidan keyin ma'lum bo'ldi. Auditor mumkin bo'lgan jarima hisobotga qanday ta'sir qilishini rahbariyat bilan muhokama qildi va hisobotda bu haqda izoh berish zarurligini ko'rib chiqishni so'radi.

Manba: ISA 250; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Bu holat ISA 560 da ko'rib chiqilgan. Xulosa sanasidan keyin auditor hisobot bo'yicha qo'shimcha tekshiruv o'tkazishga majbur emas. Lekin agar unga xulosa sanasida ma'lum bo'lganda xulosani o'zgartirishga sabab bo'lishi mumkin bo'lgan fakt ma'lum bo'lsa, u harakat qilishi shart.

Hisobot allaqachon tarqatilgan bo'lsa, ketma-ketlik shunday:

1. Auditor masalani rahbariyat va kerak bo'lsa boshqaruvga mas'ul shaxslar bilan muhokama qiladi.
2. Hisobotga tuzatish kerakmi, shuni aniqlaydi; kerak bo'lsa, rahbariyat buni qanday hal qilmoqchi ekanini so'raydi.
3. Rahbariyat hisobotni tuzatsa, auditor zarur tartib-taomillarni bajaradi, avvalgi hisobotni olganlarning barchasi xabardor qilinishi uchun rahbariyat ko'rgan choralarni tekshiradi va tuzatilgan hisobotga yangi xulosa beradi. Yangi xulosada hisobot nega qayta tuzilganini tushuntiruvchi izohga «Muhim holatga e'tibor qaratish» yoki «Boshqa masalalar» xatboshisida havola qilinadi.
4. Rahbariyat zarur choralarni ko'rmasa, auditor avvalgi xulosaga kelgusida tayanilishining oldini olishga harakat qilishini rahbariyat va boshqaruvga mas'ul shaxslarga ma'lum qiladi va tegishli choralarni ko'radi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Oqsaroy Qandolat» MChJ hisobotida ombordagi tayyor mahsulot qoldig'i ikki marta hisoblangani xulosa berilgandan keyin ma'lum bo'ldi. Rahbariyat tuzatilgan hisobot tayyorladi va avvalgi hisobotni olgan ta'sischilar va bankni xabardor qildi. Auditor tuzatishni tekshirib, yangi sanali xulosa berdi va unda hisobot nega qayta tuzilganini tushuntiruvchi izohga havola qildi.

Maslahat: xato topilsa, auditor bilan birinchi bo'lib o'zingiz bog'laning — muammoni yashirishdan ko'ra tuzatish ancha arzon.

Manba: ISA 560; «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-677), 9-modda.

Yo'q, bu o'z-o'zidan salbiy fikr emas. O'zbekistonda xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi (O'RQ-677-son Qonun, 9-modda). Faoliyat uzluksizligi masalasini ISA 570 tartibga soladi. Uning mantig'ida uchta natija bo'lishi mumkin:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Shoshtepa tekstil» MChJning yirik bank krediti hisobot sanasidan bir necha oy o'tib to'lanishi kerak. Bank uni uzaytirish-uzaytirmasligini hali aytmagan. Rahbariyat buni izohlarda ochiq yozdi va to'lov rejasini ko'rsatdi. Auditor fikrni o'zgartirmadi, lekin alohida bo'lim bilan foydalanuvchilarni shu izohga yo'naltirdi. Agar rahbariyat bu xavfni yashirganda edi, fikr shartli yoki salbiy bo'lardi.

Maslahat: auditor bunday bo'limni yozish ehtimolini aytsa, xavfni yashirmang. Izohda noaniqlik sababini va rahbariyat rejasini aniq yozing — fikr o'zgartirilmasligining sharti aynan shu.

Yangi tahrir haqida: IAASB ISA 570 (Revised 2024) ni qabul qilgan, u 2026-yil 15-dekabrdan yoki undan keyin boshlanadigan davrlar auditiga qo'llanadi. Unda auditor xulosada ikki masala bo'yicha aniq xulosa beradi: uzluksizlik asosidan foydalanish to'g'riligi va muhim noaniqlik bor-yo'qligi.

Manbalar: O'RQ-677-son «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun, 9-modda; IAASB, ISA 570 (Revised 2024) bo'yicha savol-javoblar (inglizcha nusxa): https://incp.org.co/wp-content/uploads/2025/05/Preguntas-frecuentes-NIA-570-Revisada-2024-ingles.pdf; AUASB, uzluksizlik bo'yicha qaror sxemasi: https://www.auasb.gov.au/admin/file/content102/c3/May_20_5.2_flowchart.pdf

Chunki bog'liq tomonlar bilan bitimlarni ISA 550 alohida tartibga soladi. Bunday bitimlarda narx bozor shartlaridan farq qilishi yoki rahbariyat manfaati aralashib ketishi mumkin.

Standart auditorga quyidagi vazifalarni yuklaydi:

• Moliyaviy hisobot asosida bog'liq tomonlar bo'yicha talab bor-yo'qligidan qat'i nazar, korxonaning bog'liq tomonlar bilan munosabatlari va bitimlarini tushunib olish (ISA 550, auditor maqsadlari).
• Bog'liq tomonlar bilan aniqlangan, korxonaning odatiy faoliyati doirasidan tashqaridagi muhim bitimlarni muhim xavf (significant risk) manbai deb qarash (IAASB loyihasi sahifasi).
• Bunday bitimlarning rahbariyat yoki boshqaruv organi tomonidan ruxsat etilgani va tasdiqlanganini, shuningdek, bitimning biznes asosini baholash (ACCA sharhi).

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Yashil vodiy agro» MChJ ta'sischiga tegishli firmadan 900 mln so'mlik qadoqlash liniyasini oldi. Korxona odatda bunday uskunani lizing kompaniyalaridan oladi, demak bitim odatiy emas. Auditor quyidagilarni so'radi: ta'sischilar yig'ilishining qarori, boshqa yetkazib beruvchilarning narx takliflari, shartnoma va to'lov hujjatlari. Hisobotga izohlarda bitim ochib berilganini ham tekshirdi.

Maslahat: bog'liq tomonlar ro'yxatini yil davomida yuritib boring va har bir yirik bitim uchun «nega aynan shu sherik, nega shu narx» degan savolga yozma asos tayyorlab qo'ying.

Manbalar: O'RQ-677-son Qonun, 9-modda; IAASB, ISA 550 loyihasi: https://www.iaasb.org/consultations-projects/related-parties-isa-550; ISA 550 matni (Buyuk Britaniya tahriri): https://media.frc.org.uk/documents/ISA_UK_550_Updated_September_2025.pdf; ACCA maqolasi: https://accaglobal.com/an/en/member/discover/cpd-articles/audit-assurance/related-parties.html

Unutmagan. Asosiy audit masalalarini (key audit matters) bayon qilishni ISA 701 tartibga soladi. Bu standart, avvalo, listingdagi (aksiyasi yoki qarz qog'ozlari birjada kotirovka qilinadigan) korxonalarning to'liq umumiy maqsadli moliyaviy hisobotlari auditiga qo'llanadi. Boshqa korxonalarda bu bo'lim ikki holatda paydo bo'ladi: qonunchilik talab qilsa yoki auditor uni ixtiyoriy kiritishga qaror qilsa.

Asosiy audit masalalari — auditor boshqaruv organi bilan muhokama qilgan masalalar orasidan tanlanadi. Bular auditorning kasbiy fikricha joriy davr auditida eng katta ahamiyatga ega bo'lgan masalalardir.

Yana bir muhim cheklov: bu bo'lim fikrni o'zgartirish o'rnini bosmaydi. Hisobotda muhim xato bo'lsa, auditor uni «asosiy masala» deb tasvirlab qo'ya olmaydi — ISA 705 bo'yicha fikrni o'zgartirishi kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). Listingdagi «Qizilqum sement» AJ xulosasida ikki masala bayon qilingan: uzoq muddatli shartnomalar bo'yicha tushumni tan olish va eskirgan zaxiralarni baholash. Har birida auditor nega bu masalani muhim deb bilgani va uni qanday tekshirganini yozgan. Kichik «Sadaf servis» MChJda esa xulosa standart tuzilishda — bunday bo'limsiz.

Manbalar: O'RQ-677-son Qonun, 9-modda; IAASB, ISA 701: https://iaasb.org/publications/international-standard-auditing-isa-701-new-communicating-key-audit-matters-independent-auditors; ISA 701 matni: https://www.iaasb.org/system/files/publications/files/ISA-701_2.pdf

Auditor bu matnni o'qiydi, lekin unga fikr bildirmaydi. Bunday ma'lumotni ISA 720 (Revised) «boshqa axborot» deb ataydi: yillik hisobotga kiritilgan, moliyaviy hisobot va auditorlik xulosasidan tashqari moliyaviy yoki nomoliyaviy axborot.

Auditor nima qiladi:

• Boshqa axborotni o'qib, uning moliyaviy hisobot bilan yoki audit davomida olgan bilimlari bilan jiddiy nomuvofiqligi bor-yo'qligini ko'rib chiqadi.
• Nomuvofiqlik topilsa, nimani tuzatish kerakligini aniqlaydi: moliyaviy hisobotnimi yoki boshqa axborotnimi.
• Xulosada «Boshqa axborot» bo'limi bo'ladi. Unda auditorning moliyaviy hisobot bo'yicha fikri boshqa axborotni qamrab olmasligi aytiladi. Rahbariyat tuzatmagan jiddiy nomuvofiqlik shu bo'limda tasvirlanadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Charxpalak savdo» MChJning moliyaviy natijalar hisobotida sof tushum 800 mln so'mdan 944 mln so'mga oshgan: 944 / 800 = 1,18, ya'ni 18% o'sish. Rahbar matnida esa «tushum 25% o'sdi» deb yozilgan. Auditor buni nomuvofiqlik sifatida ko'rsatdi. Rahbariyat matnni tuzatmasa, bu xulosaning «Boshqa axborot» bo'limida aytiladi.

Maslahat: rahbariyat matnidagi har bir raqamni chop etishdan oldin moliyaviy hisobot satrlari bilan solishtirib chiqing.

Manbalar: O'RQ-677-son Qonun, 9-modda; ISA 720 (Revised) matni: https://www.ifac.org/system/files/publications/files/ISA-720-(Revised).pdf; IFAC qisqacha sharhi: https://www.ifac.org/system/files/publications/files/ISA-720-(Revised)-At-A-Glance.pdf

Qisman qisqartira oladi, lekin shartlari bor. Buni ISA 610 (Revised 2013) tartibga soladi.

1. Avval baholash. Tashqi auditor ichki audit bo'limining uch xususiyatini baholaydi: xolisligi (objectivity), malakasi (competence) va tizimli hamda tartibli yondashuvi (systematic and disciplined approach). Ulardan biri yetishmasa, ichki audit ishidan foydalanilmaydi.

1. Daraja. Ish qancha ko'p kasbiy mulohaza talab qilsa, muhim buzib ko'rsatish xavfi qancha yuqori bo'lsa, bo'limning xolisligi va malakasi qancha past bo'lsa, tashqi auditor uning ishidan shunchalik kam foydalanadi va ko'proq ishni o'zi bajaradi.

1. Javobgarlik. Auditorlik fikri uchun yagona javobgar — tashqi auditor. Ichki audit ishidan foydalanish bu javobgarlikni kamaytirmaydi.

1. Tekshirish va hujjatlashtirish. Tashqi auditor foydalanmoqchi bo'lgan ishni baholaydi va unga nisbatan o'zi audit tartib-taomillarini bajaradi, so'ng shu ish bo'yicha xulosalarini ishchi hujjatlarida qayd etadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Mehrigiyo farm» MChJning ichki auditi kuzatuv kengashiga hisobot beradi va ombor sanoqlarini yozma dastur bo'yicha o'tkazadi. Tashqi auditor bu ishni baholab, past xavfli omborlarda o'z sanog'ini kamaytirdi. Kassa esa yuqori xavfli soha bo'lgani uchun uni to'liq o'zi tekshirdi.

Maslahat: ichki audit dasturi, ish hujjatlari va hisobotlarini tartibli saqlang — tashqi auditor ularga qanchalik tayana olsa, tekshiruv shunchalik tezlashadi.

Manbalar: O'RQ-677-son Qonun, 9-modda; IAASB, ISA 610 (Revised 2013): https://www.iaasb.org/publications/isa-610-revised-2013-using-work-internal-auditors-0; standart matni: https://www.ifac.org/system/files/publications/files/ISA-610-%28Revised-2013%29.pdf

Juda katta ta'sir qiladi. Audit riski — hisobotda muhim xato bo'la turib, auditor noto'g'ri fikr bildirib qo'yish ehtimoli. Audit amaliyotida u uch tarkibga ajratib baholanadi:

Mantiq oddiy: auditor umumiy audit riskini past darajada ushlab turishi kerak. Birinchi ikki risk yuqori bo'lsa, u uchinchisini kamaytiradi, ya'ni ko'proq va ishonchliroq mohiyatan tekshiruv o'tkazadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). «Guliston savdo» MChJ:

E'tibor bering: nazorat riski «past» deb faqat nazorat testlari uning haqiqatan ishlashini ko'rsatgandan keyin baholanadi. Qog'ozdagi tartib yetarli emas.

Korxona uchun xulosa: vazifalarni ajratish va har bir nazoratni hujjatlashtirish auditorning ishini qisqartirishi mumkin. Auditorlik faoliyatida xalqaro audit standartlari qo'llanishi «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonunning (O'RQ-677) 9-moddasida belgilangan.

Chunki har bir yo'nalish boshqa savolga javob beradi va boshqa turdagi xatoni topadi:

Muhim jihat: faqat birinchi yo'nalish yozilmay qolgan operatsiyani hech qachon topmaydi, chunki u registrda umuman yo'q. Uni topish uchun registrdan tashqaridagi manbadan — yuk xatlari, ombor jurnalidan — boshlash kerak.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Nurafshon un» MChJda auditor 9020 dagi bir nechta yozuvni hujjatlari bilan solishtirdi — hammasi mos. Keyin ombor chiqim jurnalidagi yuk xatlarini sotuv yozuvlari ichidan qidirdi va bitta 8 400 000 so'mlik jo'natma yozilmaganini topdi: tovar xaridorga ketgan, lekin hisob-faktura chiqarilmagan.

Tuzatish (21-son BHMS): daromad Dt 4010 — Kt 9020 (174-band, 1-qator), QQS Dt 4010 — Kt 6410 (275-band, 2-qator), sotilgan tovar tannarxi Dt 9120 — Kt 2910 (154-band, 13-qator).

Korxona uchun maslahat: yuk xatlarini ketma-ket raqamlang va har oy oxirida ombor chiqimini sotuv yozuvlari bilan solishtiring. Ketma-ketlikdagi «teshik» yoki sotuvga ulanmagan yuk xati auditordan oldin sizga ko'rinadi.

Ha, ta'sir qilishi mumkin. Auditor topgan va tuzatilmagan xatolarni bitta jadvalga yig'adi va ularning hisobotga birgalikdagi ta'sirini muhimlik darajasi bilan solishtiradi. Hisobotdan foydalanuvchi alohida xatoni emas, hammasining yig'indisini ko'radi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Qorasuv metall» MChJ auditida auditor muhimlik darajasini 20 000 000 so'm deb belgiladi (bu auditorning kasbiy mulohazasi).

Har biri 20 000 000 so'mdan kam, lekin jami 24 000 000 so'm — muhimlikdan oshdi. Bundan tashqari, uchala xato bir tomonga — foydani oshirishga qarab ketgan, bu ham auditor e'tibor beradigan belgi.

Rahbariyat qanday qaror qilsa, xulosa qanday bo'lishi mumkin:

E'tibor bering: agar faqat 9 000 000 so'mlik xato tuzatilsa, qolgan 15 000 000 so'm muhimlikdan past bo'lsa ham, unga ancha yaqin. Auditor bunday summaning yonida aniqlanmay qolgan xato bo'lishi ehtimolini ham hisobga oladi. Shuning uchun summa muhimlikka qanchalik yaqin bo'lsa, u shunchalik ehtiyotkor bo'ladi.

Maslahat: auditordan tuzatilmagan xatolar jadvalini so'rab oling va tuzatish oson bo'lganlarini hisobot topshirilgunga qadar tuzating.

Yo'q, bu auditning odatiy qismi. Hisob-faktura yoki bank ko'chirmasidan avtomatik tushadigan yozuvlar hujjatga bog'langan bo'ladi. Qo'lda kiritilgan provodka esa kimningdir qaroriga bog'liq va hisobotni sun'iy o'zgartirishning eng qulay yo'li. Rahbariyat nazoratni chetlab o'tishi xavfi har qanday korxonada bor, shuning uchun auditor bunday yozuvlarni alohida ko'rib chiqadi.

Auditor odatda quyidagi belgilarga qaraydi:

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Oqqo'rg'on savdo» MChJda 31-dekabr kechqurun Dt 4010 — Kt 9020 30 000 000 so'm provodka «tuzatish» izohi bilan qo'lda kiritilgan, asos hujjat yo'q. 10-yanvarda xuddi shu summa storno qilingan. Auditor shu yozuv bo'yicha jo'natma bo'lganini so'raydi. Yuk xati bo'lmasa, yil sotuvi va foydasi 30 000 000 so'mga oshirib ko'rsatilgan bo'ladi va bu hisobot yilining o'zida tuzatilishi kerak.

Korxona uchun maslahat: har bir qo'lda kiritilgan provodkaga asos hujjat yoki buxgalteriya ma'lumotnomasini ilova qiling. Dasturda kim kiritgani va kim tasdiqlagani ko'rinib tursin.

Naqd pul — eng oson yo'qoladigan aktiv. Sanoq oldindan aytilsa, kamomad bor bo'lgan taqdirda uni vaqtincha boshqa puldan to'ldirib qo'yish mumkin. To'satdan sanash kassadagi haqiqiy holatni ko'rsatadi.

Odatda sanoq shunday o'tadi: pulni kassir auditor ko'z o'ngida sanaydi; natija kassa kitobidagi qoldiq bilan solishtiriladi; sanoq paytigacha bo'lgan barcha kirim va chiqim orderlari yozilganmi, tekshiriladi. Korxonada bir nechta kassa bo'lsa, ular bir vaqtda sanaladi — aks holda pulni bir kassadan ikkinchisiga o'tkazib, kamomadni yashirish mumkin.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). «Bahor dorixonasi» MChJ:

Hisob: 3 200 000 + 1 450 000 − 600 000 = 4 050 000; 4 050 000 − 3 850 000 = 200 000 so'm.

Kassir farqni xodimga orderisiz berilgan 200 000 so'm bilan tushuntirdi, kassada faqat tilxat bor. Auditor buni ichki nazorat kamchiligi sifatida qayd etadi: pul chiqimi chiqim kassa orderisiz bo'lgan. Agar summa qaytmasa va kassir aybdor deb topilsa, kamomad Dt 4730 — Kt 5010 bilan yoziladi (21-son BHMS, 206-band, 10-qator).

Tayyor turish uchun: kassa kitobini har kuni yoping, har bir kirim va chiqimni order bilan rasmiylashtiring, kassada korxonaga tegishli bo'lmagan pul va orderga aylantirilmagan tilxat saqlamang.

Ikkalasi ham modifikatsiyalangan fikr, ular 705-son AXSda tartibga solingan. «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonunning (O'RQ-677) 9-moddasiga ko'ra xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi, shuning uchun O'zbekistondagi auditor ham shu mantiqqa tayanadi.

Tanlov ikki savolga bog'liq:

• Xato muhimmi? Muhim bo'lmasa, fikr modifikatsiya qilinmaydi.
• Muhim xato keng tarqalganmi? Ya'ni u bitta-ikkita modda bilan cheklanmay, hisobotning katta qismiga ta'sir qiladimi yoki foydalanuvchi hisobotni tushunishi uchun asosiy bo'lgan ma'lumotga tegadimi?

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Auditor "Bog'ishamol tekstil" uchun muhimlikni 20 000 000 so'm deb belgiladi. Omborda eskirgan mato 60 000 000 so'mga oshirib ko'rsatilgan, boshqa moddalar to'g'ri. Xato muhim (60 mln > 20 mln), lekin faqat zaxira va foydaga tegadi, shuning uchun shartli fikr. Agar boshqa korxonada asosiy faoliyat daromadining katta qismi noto'g'ri davrda tan olingan bo'lsa va bu daromad, debitorlik, foyda, soliq — deyarli hamma ko'rsatkichni buzsa, bu keng tarqalgan xato bo'ladi va salbiy fikrga olib keladi.

Ikkala holatda ham xulosada fikr bo'limidan keyin modifikatsiya asosi alohida bo'limda tushuntiriladi. Eng yaxshi yo'l esa bu bo'limga yetkazmaslik: auditor topgan xatoni xulosa imzolanguncha hisobotda tuzatish.

Rahbar auditor ishini cheklasa, bu audit doirasini cheklash deyiladi. 705-son AXS mantiqiga ko'ra auditor avval rahbardan cheklovni olib tashlashni so'raydi. Rahbar rozi bo'lmasa, auditor bu haqda boshqaruvga mas'ul shaxslarga (masalan, kuzatuv kengashiga) xabar beradi va dalilni muqobil yo'l bilan olishga harakat qiladi.

Muqobil yo'l ham natija bermasa, yetarli va tegishli dalil yo'q bo'ladi. Shunda xulosa ta'sir qanchalik katta bo'lishi mumkinligiga qarab tanlanadi:

Farqni sezing: salbiy fikrda auditor dalil to'plagan va xatoni ko'rgan; fikr bildirishdan bosh tortishda esa u xulosa chiqarish uchun yetarli dalilning o'ziga ega emas.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Oltin kalit qurilish" auditida rahbar bitta pudratchi bilan hisob-kitob hujjatlarini bermadi; bu pudratchiga qarz 45 000 000 so'm, muhimlik esa 30 000 000 so'm. Ta'sir muhim bo'lishi mumkin, lekin bitta modda bilan cheklangan: shartli fikr. Boshqa holatda rahbar barcha bank ko'chirmalari va asosiy shartnomalarni bermasa, pul, debitorlik, kreditorlik, daromad — hammasi tekshirilmay qoladi: bu fikr bildirishdan bosh tortishga olib kelishi mumkin.

Amaliy xulosa: hujjatni yashirish korxonaga qimmatga tushadi. Hisobotdan foydalanuvchi (bank, investor, ta'sischi) xulosada fikr bildirilmaganini ko'rsa, hisobotga tayanib qaror qabul qila olmaydi. Hujjat nega berilmasligi kerak deb o'ylansa, buni auditor bilan oldindan ochiq muhokama qilgan ma'qul.

Yo'q. Ikkalasi ham 706-son AXSda belgilangan qo'shimcha xatboshilar va ikkalasi ham auditor fikrini o'zgartirmaydi, lekin ular har xil narsaga e'tibor qaratadi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan). "Charxpalak mebel" bu yil auditorni almashtirdi. O'tgan yilgi hisobotni boshqa auditor tekshirgan. Yangi auditor xulosasida «Boshqa masalalar» xatboshisida taqqoslanadigan ko'rsatkichlar boshqa auditor tomonidan tekshirilgani va u qanday fikr bildirganini yozadi. Bu ma'lumot hisobotning o'zida yo'q, lekin foydalanuvchiga auditning chegarasini tushunishga yordam beradi.

Agar shu korxona omboriga yong'in tushgani va zararni izohlarda batafsil ochib bergan bo'lsa, auditor o'quvchi diqqatini aynan shu izohga qaratish uchun «Muhim holatga e'tibor qaratish» xatboshisini qo'shishi mumkin.

Eslab qoling: hisobotdagi narsa — muhim holatga e'tibor; hisobotda yo'q, lekin audit haqida bilish kerak bo'lgan narsa — boshqa masalalar.

700-son AXS mantiqiga ko'ra auditorlik xulosasi auditor o'z fikriga asos bo'ladigan yetarli va tegishli dalilni olgan sanadan oldingi sana bilan imzolanmaydi. Bu dalillar ichiga ikki narsa ham kiradi:

• hisobot tarkibidagi barcha shakllar, jumladan izohlar, to'liq tayyorlangani;
• vakolatli shaxslar (rahbariyat) hisobot uchun mas'uliyatni o'z zimmasiga olganini tasdiqlagani.

Ya'ni auditorning ofisdagi ishi tugagan kun hali xulosa sanasi emas. Rahbar hisobotni yakunlab tasdiqlamaguncha, auditor fikr bildirayotgan hisobot hali tayyor bo'lmaydi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, sanalar shartli).

Sana nega muhim? Xulosa sanasi auditor qaysi kungacha bo'lgan voqealarni hisobga olganini ko'rsatadi. Masalan, "Sharq nur savdo" ning yirik xaridori 3-martda bankrot bo'lsa, bu 12-martgacha sodir bo'lgani uchun auditor uni tekshirishi va hisobotda to'g'ri aks etganini ko'rishi kerak.

Amaliy maslahat: auditorga yakuniy hisobot va izohlarni kechiktirmang. Xulosa sanasi cho'zilgani sari auditor kuzatishi kerak bo'lgan davr ham uzayadi.

Auditor ko'pincha hamma hujjatni emas, tanlanmani tekshiradi. Tanlanmadan xulosa chiqarishning mantiqi shuki, tanlanmada topilgan xato butun to'plamda ham shunga o'xshash ulushda bo'lishi mumkin. Shuning uchun auditor topilgan xatoning o'zini emas, uning butun to'plamga prognoz qilingan (ekstrapolyatsiya qilingan) miqdorini baholaydi.

Oddiy usullardan biri: xatoning tanlanma summasidagi ulushini topib, uni to'plam summasiga ko'paytirish.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Zilol suv" MChJning yil davomidagi sotuv hisob-fakturalari jami 900 000 000 so'm. Auditor ulardan 80 000 000 so'mlik 40 tasini tanladi va 2 tasida jami 1 200 000 so'm oshirib yozilgan daromad topdi.

Topilgan xato atigi 1,2 mln so'm, lekin prognoz 13,5 mln so'm va u muhimlikdan oshib ketdi. Bunday holatda auditor odatda tekshiruvni kengaytiradi, xato sababini aniqlaydi (masalan, bitta menejer yoki bitta oy bilan bog'liqmi) yoki rahbardan butun to'plamni tekshirib, tuzatishni so'raydi.

Muhim nuqta: xato tasodifiy emas, bitta sababga ega bo'lsa (masalan, faqat dekabr hujjatlarida), auditor uni shu qism bilan cheklab tahlil qilishi mumkin. Shuning uchun xato topilganda uning sababini tez tushuntirib bera olish korxona manfaatiga xizmat qiladi.

Tuzatilmagan xato muhim bo'lib qolsa, auditor fikrini modifikatsiya qilishi (shartli yoki salbiy fikr bildirishi) mumkin.

"Auditorlik faoliyati to'g'risida"gi Qonunning (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677) 9-moddasiga ko'ra xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi. Ular vakolatli organning rasmiy veb-saytida joylashtirilgan bo'lishi kerak. Ularni tan olish va qo'llash tartibi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-apreldagi 171-son qarori bilan belgilangan.

Amalda Iqtisodiyot va moliya vazirligining gov.uz dagi sahifasida (gov.uz/oz/imv/sections/view/111620) xulosa bilan bog'liq 700-son va 705-son standartlar hamda namunaviy auditorlik xulosalari joylashtirilgan. Xulosaning qaysi standart asosida tuzilganini auditordan so'rab aniqlashtirish mumkin.

Misol: "Zamin agro" direktori auditorlik xulosasida "modifikatsiyalangan fikr" iborasini ko'rib, uning ma'nosini bilmoqchi bo'ldi. Buxgalter vazirlik sahifasidan 705-son standartni va namunaviy xulosalarni topib, rahbar bilan birga solishtirib chiqdi.

Auditor uchun dalillar bir xil kuchga ega emas. Umumiy qoida: korxonadan tashqaridagi mustaqil manbadan to'g'ridan-to'g'ri olingan dalil korxonaning o'zi tayyorlagan hujjatdan ishonchliroq; asl hujjat nusxadan ishonchliroq; auditor o'zi ko'rgan yoki qayta hisoblagan narsa og'zaki tushuntirishdan ishonchliroq.

Shuning uchun auditor bank qoldig'ini bank ko'chirmasidan tashqari bankning o'zidan, debitorlik qarzini esa xaridorlardan tasdiqlatishi mumkin. Faqat rahbar yoki buxgalterning og'zaki javobi (so'rov) odatda yakka o'zi yetarli dalil hisoblanmaydi, u boshqa amallar bilan mustahkamlanadi.

Misol: "Pista bog'" balansida "Kamalak savdo" dan 40 000 000 so'm debitorlik qarzi bor. Korxona tuzgan solishtirma dalolatnoma nusxasi ham shu summani ko'rsatadi. Auditor esa "Kamalak savdo" ga to'g'ridan-to'g'ri xat yuborib, qoldiqni tasdiqlab berishni so'raydi: javob mos kelsa, bu eng kuchli dalil bo'ladi.

Bu davrlar chegarasini to'g'ri ajratish (kesim) tekshiruvi. Yil oxirida operatsiya noto'g'ri yilga yozilib qolish xavfi eng yuqori: yanvarda jo'natilgan tovar dekabr tushumiga qo'shilsa, o'tgan yilning daromadi oshib ketadi; dekabr xaridi yanvarga o'tsa, xarajat va majburiyat kam ko'rinadi.

Auditor yil chegarasining ikki tomonidagi hujjatlarni tanlab, har birida haqiqiy jo'natish yoki qabul qilish sanasini buxgalteriya yozuvi sanasi bilan solishtiradi. Sanalar mos kelmasa, bu xato bo'lib, muhimligiga qarab tuzatish taklif qilinadi.

Misol: "Andijon g'isht" 30-dekabrda 120 000 000 so'mlik g'isht uchun hisob-faktura yozgan, lekin yuk xati va ombor hujjatiga ko'ra mashina 3-yanvarda chiqib ketgan. Auditor bu summa yanvar daromadi ekanini va dekabr tushumi 120 000 000 so'mga oshirib ko'rsatilganini aniqlaydi.

Qulay ko'rinadi, lekin auditning ma'nosi yo'qoladi. Audit qiymati auditorning mustaqilligida: u hisobotga begona ko'z bilan qaraydi. Agar hisobotni o'sha firma o'zi tuzgan bo'lsa, auditor aslida o'z ishini o'zi tekshiradi va o'z xatosini topishga manfaatdor bo'lmaydi. Bu "o'zini o'zi tekshirish" xavfi deyiladi.

Shuning uchun auditorlik kasbida bir mijozga ham hisob yuritish, ham audit xizmatini ko'rsatish mustaqillikka jiddiy xavf deb qaraladi. Bunday kelishuvga rozi bo'lishdan oldin auditorlik tashkilotidan bu masala amaldagi auditorlik faoliyati standartlari va qoidalari bo'yicha qanday hal etilishini yozma so'rab oling. Hisobotdan foydalanuvchilar (bank, investor, ta'sischilar) uchun ham auditorning mustaqilligi xulosaga ishonchning asosi.

Misol: "Mustahkam beton" bank krediti uchun auditorlik xulosasini taqdim etdi. Bank xulosani bergan firma korxonaning buxgalteriyasini ham yuritishini bilib qolsa, xulosaga ishonchi pasayadi va qo'shimcha tekshiruv talab qilishi mumkin. Yaxshisi, buxgalteriya xizmati va auditni turli firmalarga berish.

Bu audit topshirig'i shartlarini yozma kelishish: kim nima uchun javob beradi, degan savolga oldindan javob. Unda tekshiruv nimani qamrab olishi va tomonlarning har biri nima uchun javob berishi oldindan yozib qo'yiladi.

Eng muhim nuqta: moliyaviy hisobotni tuzish va ichki nazorat uchun rahbariyat javobgar, auditor esa faqat hisobot haqida fikr bildiradi. Bu oldindan yozilmasa, keyin "auditor xatoni topmadi, demak u aybdor" degan tushunmovchilik chiqadi.

Misol: "Oltin vodiy" direktori auditdan inventarizatsiyani auditor o'tkazib berishini kutgan edi. Topshiriq shartlarida inventarizatsiyani korxona komissiyasi o'tkazishi, auditor esa unda kuzatuvchi sifatida qatnashishi yozilgani sababli tomonlar ishni boshlashdan oldin kelishib oldi.

16-son BHMS balans tuzish sanasidan keyingi hodisalarni balans sanasi bilan hisobot e'lon qilish uchun tasdiqlangan sana o'rtasida yuz bergan, korxonaga ijobiy va salbiy ta'sir ko'rsatadigan hodisalar deb ta'riflaydi (4-band). Ular ikki turga bo'linadi (5-band): balans tuzish sanasida mavjud bo'lgan va kelgusida yuz beradigan hodisalar hamda balans tuzish sanasida mavjud bo'lmagan va kelgusida yuz beradigan hodisalar.

Xaridor bankrotligi ko'pincha uning moliyaviy ahvoli balans sanasida ham yomon bo'lganini ko'rsatadi; shunday bo'lsa, u birinchi turga mansub deb baholanadi va debitorlik qarzini baholashga ta'sir qiladi. Auditor bu davrda yangi xabarlarni so'raydi, yig'ilish bayonnomalarini va yangi yil boshidagi operatsiyalarni ko'rib chiqadi.

Misol: "Sharq oyna" ning 31-dekabrdagi balansida "Yorqin uy" dan 70 000 000 so'm qarz bor. Fevralda "Yorqin uy" bankrot deb e'lon qilindi va uning to'lovlari noyabrdan beri to'xtagani ma'lum bo'ldi. Auditor qarz balansda oshirib ko'rsatilgan bo'lishi mumkinligini aytib, shubhali qarzlar rezervini qayta ko'rib chiqishni so'raydi.

Ha. Birinchisi nazorat testi: auditor korxonadagi nazorat (masalan, har bir to'lovni direktor imzolashi) yil davomida haqiqatan ishlaganini tekshiradi. Ikkinchisi mohiyatiga ko'ra tekshiruv: summaning o'zi to'g'riligini, hujjat bilan tasdiqlanganini va to'g'ri schyotga yozilganini tekshiradi.

Ikkalasi bir-biriga bog'liq. Nazorat yaxshi ishlasa, auditor summalarni kamroq tanlab tekshirishi mumkin. Nazorat ishlamasa yoki umuman bo'lmasa, mohiyatiga ko'ra tekshiruv hajmi oshadi. Lekin muhim summalar bo'yicha mohiyatiga ko'ra tekshiruv nazorat qanchalik yaxshi bo'lmasin, baribir o'tkaziladi.

Misol: "Bog'bon agro" da har bir to'lov topshiriqnomasi direktor va bosh buxgalterning ikkita imzosi bilan ketadi. Auditor tasodifiy tanlangan 25 ta to'lovda ikkala imzo borligini tekshirdi (nazorat testi). Keyin eng yirik 10 ta to'lovni shartnoma va dalolatnomalar bilan solishtirdi (mohiyatiga ko'ra tekshiruv).

Joriy yilning boshlang'ich qoldiqlari o'tgan yilning yakuniy qoldiqlari. Ular xato bo'lsa, joriy yil natijasi ham buziladi: masalan, yil boshidagi ombor qoldig'i oshirilgan bo'lsa, joriy yil tannarxi ham oshib chiqadi. Shuning uchun yangi auditor bu qoldiqlar joriy yil hisobotini sezilarli buzmasligiga ishonch hosil qilishi kerak.

Buning uchun u o'tgan yil xulosasi va hisobotini o'qiydi, mijozning ruxsati bilan oldingi auditorning ishchi hujjatlari bilan tanishishi mumkin, yil boshidagi qoldiqlarni joriy yil operatsiyalari orqali tekshiradi (masalan, yil boshidagi debitorlik qarzining yanvar-fevralda yig'ilganini ko'radi).

Misol: "Toshkent qog'oz" ning yil boshidagi 4010 qoldig'i 90 000 000 so'm edi. Yangi auditor bu summaning 85 000 000 so'mi birinchi chorakda bankka tushganini ko'rdi, qolgan 5 000 000 so'm bo'yicha esa xaridordan tasdiq so'radi.

Rezerv, foydali xizmat muddati, kafolat xarajatlari kabi summalar aniq hisob emas, rahbariyat bahosi. Bunday baholarda xato yoki ataylab "moslashtirish" xavfi yuqori, shuning uchun auditor ularni alohida e'tibor bilan tekshiradi.

Auditor rahbariyat bahoni qanday usul va ma'lumot bilan chiqarganini tekshiradi, kerak bo'lsa o'zi mustaqil hisoblab natijani solishtiradi, balans sanasidan keyin bo'lgan voqealarga (masalan, yil boshida qarz to'langan-to'lanmaganiga) qaraydi va o'tgan yil baholari keyin qanchalik to'g'ri chiqqanini ham ko'rib chiqadi. Sizga usulning yozma tavsifi, qarzlarning muddati bo'yicha jadvali va har bir yirik qarzdor bo'yicha izoh kerak bo'ladi.

Misol: "Ko'kcha savdo" 12 000 000 so'm rezerv tuzgan. Auditor qarzlarni muddati bo'yicha ajratib ko'rdi: 180 kundan oshgan qarzlar 30 000 000 so'm, ulardan bittasi bo'yicha xaridor faoliyatini to'xtatgan. Auditor o'tgan yili tuzilgan rezervning deyarli hammasi ishlatilganini ham hisobga olib, rezerv yetarli emasligi haqida rahbariyat bilan suhbatlashdi.

Yo'q, bu kasbiy shubha: auditor har bir dalilga savol bilan qaraydi, bir-biriga zid ma'lumotlarga va hujjatning ishonchliligiga e'tibor beradi. U rahbariyatni insofsiz deb hisoblamaydi, lekin oldingi tajribaga qarab "bu yerda hammasi joyida bo'lsa kerak" deb ham qo'ymaydi.

Kasbiy shubha ayniqsa g'ayrioddiy operatsiyalarda, yil oxiridagi yirik yozuvlarda va rahbariyat bahosida kuchayadi. Bu mijozning ham manfaatida: tekshiruv qanchalik puxta bo'lsa, xulosaga bank va investorlarning ishonchi shunchalik yuqori.

Misol: "Ravon transport" bosh buxgalteri 31-dekabrda yangi xaridorga 200 000 000 so'mlik xizmat ko'rsatilganini aytdi. Auditor faqat hisob-fakturaga qaramay, xizmat dalolatnomasi, shartnoma va xaridordan to'lov kelgan-kelmaganini ham so'radi. Yanvarda bu operatsiya bekor qilingani ma'lum bo'ldi.

«Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonunning (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677) 9-moddasiga ko'ra xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi. Ular vakolatli organning rasmiy veb-saytida joylashtirilgan bo'lishi kerak.

Standartlarni tan olish va qo'llash tartibi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-apreldagi 171-son qarori bilan belgilangan. Iqtisodiyot va moliya vazirligining gov.uz dagi sahifasida esa 700-son va 705-son AXS hamda namunaviy auditorlik xulosalari joylashtirilgan.

Amaliy maslahat: auditorlik tashkilotini tanlayotgan rahbar shartnomada qaysi standartlar asosida audit o'tkazilishini yozdirib qo'ysin. Masalan, "Chorsu tekstil" direktori xulosa matnini olganda uni vazirlik sahifasidagi namunaviy xulosa tuzilishi bilan solishtirib ko'rishi mumkin.

Audit riski bu hisobotda muhim xato bo'la turib, auditor ijobiy fikr bildirib qo'yish xavfi. Klassik audit modelida u uch qismga ajratiladi:

1. Ajralmas (ichki) risk: hisobot moddasining o'zi xatoga moyilligi. Masalan, naqd pul ko'p aylanadigan joyda xato va o'g'irlik ehtimoli yuqori.
2. Nazorat riski: korxonaning ichki nazorati bu xatoni o'z vaqtida ushlab qola olmasligi.
3. Aniqlamaslik riski: auditorning o'z amallari xatoni topa olmasligi.

Birinchi ikkitasiga auditor ta'sir qila olmaydi, faqat baholaydi. Uchinchisini esa tekshiruv hajmini o'zgartirib boshqaradi. Misol: "Gulzor restoran" da kassa nazorati sust (nazorat riski yuqori), shuning uchun auditor tushumni ko'proq hujjat va kun bo'yicha tekshiradi, ya'ni aniqlamaslik riskini pasaytiradi.

Muhimlik bu hisobotdagi xato yoki tushirib qoldirilgan ma'lumot foydalanuvchining qaroriga ta'sir qila oladigan chegara. Bu chegarani auditor o'z kasbiy mulohazasi bilan, korxonaning hajmi va hisobot foydalanuvchilarini hisobga olib belgilaydi.

Muhimlik ikki joyda ishlatiladi. Rejalashtirishda: qaysi moddalarni chuqurroq tekshirishni tanlash uchun. Yakunda: topilgan xatolarni yig'ib, ularning jami ta'siri muhimmi yoki yo'qligini baholash uchun. Har bir mayda xato alohida muhim bo'lmasa ham, yig'indisi muhim bo'lib chiqishi mumkin.

Misol: "Yashil vodiy" auditida auditor muhimlikni 40 000 000 so'm deb belgiladi. U 3 ta xato topdi: 6, 9 va 30 mln so'm. Alohida olganda hech biri chegaradan oshmaydi, lekin jami 45 mln so'm. Shuning uchun auditor rahbariyatdan ularni tuzatishni so'raydi.

Bu analitik amallar. Auditor moliyaviy ko'rsatkichlarning o'zaro va davrlar bo'yicha bog'liqligini ko'radi: o'tgan yil bilan, reja bilan yoki o'zi kutgan raqam bilan solishtiradi. Kutilmagan farq chiqsa, o'sha joy chuqurroq tekshiriladi.

Bu usul arzon va tez: yuzlab hujjatni ochishdan oldin "qayerda muammo bo'lishi mumkin" degan xaritani beradi. Lekin u dalilning o'rnini to'liq bosmaydi: farqning sababi baribir hujjat bilan tasdiqlanadi.

Misol: "Mevazor" do'konida o'tgan yili yalpi foyda tushumning 25 foizi edi, bu yil 38 foiz chiqdi, narxlar esa deyarli o'zgarmagan. Auditor savol beradi: sotilgan tovar tannarxi to'liq yozilganmi? Tekshiruvda oy oxiridagi bir partiya tannarxi hisobdan chiqarilmay qolgani topiladi.

Ishchi hujjatlar auditorlik xulosasining "orqa tomoni". Ularda nima tekshirilgani, qaysi tanlov olingani, qanday dalil yig'ilgani va qanday xulosaga kelingani yoziladi. Xulosadagi har bir fikr shu qog'ozlarga tayanadi.

Ularning uch foydasi bor: ish nazoratchi (rahbar auditor) tomonidan ko'rib chiqiladi; keyingi yilgi audit tezroq rejalashtiriladi; xulosa bo'yicha savol tug'ilsa, auditor o'z ishini isbotlay oladi. Hujjatlashtirilmagan tekshiruv, amalda, o'tkazilmagan tekshiruv deb qaraladi.

Misol: "Shodlik qurilish" auditida yordamchi auditor Zarina 25 ta yuk xatini tekshirdi, lekin qaysilarini olganini yozmadi. Rahbar auditor ishni qabul qilmaydi: tanlov ro'yxati, topilgan farqlar va xulosa varaqqa tushirilishi kerak.

Yo'q. Auditor hisobotda muhim xato (jumladan, firibgarlik sababli xato) yo'qligiga "oqilona ishonch" hosil qiladi, mutlaq kafolat bermaydi. Bu xalqaro audit standartlarida, xususan firibgarlikka bag'ishlangan ISA 240 da aniq yozilgan.

Firibgarlikning oldini olish va uni aniqlash uchun asosiy javobgarlik korxona rahbariyati va boshqaruv organlarida. Auditor tekshiruvni tanlab o'tkazadi, yashirin kelishuvlar yoki soxta hujjatlar esa ba'zan eng puxta tekshiruvdan ham qochib qolishi mumkin.

Shuning uchun ichki nazoratni auditorga ishonib qo'ymang: pul bilan ishlaydigan vazifalarni turli xodimlarga taqsimlang va muntazam inventarizatsiya qiling.

Bu rahbariyatning yozma bayonoti (ingliz tilida "management representation letter"). Unda rahbariyat moliyaviy hisobotni tayyorlash uchun javobgarligini tan oladi va auditorga barcha kerakli ma'lumot va hujjatlar berilganini tasdiqlaydi. Bu talab ISA 580 standartida belgilangan.

Bu xat auditorlik dalillaridan biri, lekin boshqa dalillarning o'rnini bosmaydi. Masalan, rahbar "ombordagi tovar to'liq" deb yozib bergani bilan auditor inventarizatsiya natijalarini tekshirishdan voz kechmaydi.

Agar rahbariyat bunday xatni berishdan bosh tortsa, bu jiddiy holat hisoblanadi va auditorlik xulosasiga ta'sir qilishi mumkin.

Yo'q. "Muhim holatga e'tibor qaratish" xatboshisi (ingliz tilida "emphasis of matter") auditor fikrini o'zgartirmaydi. Auditor hisobotda to'g'ri ochib berilgan, lekin o'quvchi albatta bilishi kerak bo'lgan muhim holatga diqqatni tortadi, xolos. Bu ISA 706 standartida tartibga solingan.

Misol: "Oqsoy tekstil" omborida yong'in bo'lgan va bu izohlarda to'liq yozilgan. Auditor ijobiy fikr beradi, lekin alohida xatboshida izohdagi yong'in haqidagi ma'lumotga e'tibor qaratishni so'raydi.

Shartli fikr esa boshqacha: unda auditor hisobotda muhim xato borligini yoki yetarli dalil ololmaganini aytadi. Farqni xulosaning "Fikr" qismidagi so'zlardan bilasiz.

Huquqiy asos: «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonunning (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677) 9-moddasiga ko'ra xalqaro audit standartlari O'zbekistonda auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi. Auditorlik fikri va xulosa tuzish bo'yicha 700-son va 705-son AXS hamda namunaviy xulosalar Iqtisodiyot va moliya vazirligining rasmiy sahifasida joylashtirilgan.

Agar tovar-moddiy zaxiralar hisobot uchun muhim bo'lsa, ha. ISA 501 standartiga ko'ra auditor, imkon bo'lsa, inventarizatsiyada shaxsan ishtirok etadi. U sanashni o'zi qilmaydi, balki komissiya qanday ishlayotganini kuzatadi va bir nechta pozitsiyani tanlab qayta sanaydi.

Auditor ikki yo'nalishda tekshiradi: ro'yxatdagi tovar omborda haqiqatan bormi, va omborda turgan tovar ro'yxatga kiritilganmi. Shikastlangan yoki eskirgan tovarlarga ham e'tibor beradi.

Misol: "Yashil vodiy" savdo uyida auditor ro'yxatdan 15 ta pozitsiyani tanlab, javonda sanadi, so'ng javondan 15 tasini olib, ro'yxatda qidirdi. Shuning uchun inventarizatsiya sanasini auditor bilan oldindan kelishib oling.

Yo'q. Moliyaviy hisobotni korxona tayyorlaydi va uning uchun rahbariyat javob beradi. Auditor esa mustaqil tekshiruvchi: agar u hisobotni o'zi tuzatsa, o'z ishini o'zi tekshirgan bo'lib qoladi.

ISA 450 ga ko'ra auditor topgan xatolarini yig'ib boradi va rahbariyatga ma'lum qilib, ularni tuzatishni so'raydi. Buxgalter tuzatuvchi yozuvlarni beradi va hisobot yangilanadi.

Agar rahbariyat muhim xatoni tuzatishdan bosh tortsa, auditor buni xulosasida hisobga oladi: natijada shartli yoki salbiy fikr chiqishi mumkin.