Auditorlik dalillari qanday yig'iladi: 7 ta amal (500-son AXS)
Ko'zdan kechirish, kuzatish, tashqi tasdiqlash, qayta hisoblash, qayta bajarish, analitik amallar va so'rov: har biri nimani yaxshi isbotlaydi va qayerda ojiz. Shartli charm buyumlari fabrikasi misolida jadval, dalilning yetarliligi va tegishliligi, ishonchlilik omillari.
Auditor Javlon «Qo'qon Charm» MChJ hisobotida bitta qatorga qaradi: "Asosiy vositalar: yangi tikuv liniyasi". Uning oldida savol turibdi: bu liniya haqiqatan bormi, korxonaga tegishlimi, to'g'ri baholanganmi va amortizatsiyasi to'g'ri hisoblanganmi? Bitta hujjatning o'zi bu savollarning hammasiga javob bermaydi. Shuning uchun auditor turli amallarni birlashtiradi.
Shartlar: korxona, ismlar va raqamlar shartli, muallif tomonidan tuzilgan. Summalar ming so'mda.
O'zbekistonda xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi («Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun, 9-modda). Auditorlik dalillariga 500-son AXS bag'ishlangan. IAASB 2026-yil avgustida 330, 500 va 520-son AXSning qayta ko'rib chiqilgan tahrirlari loyihalarini muhokamaga chiqargan (takliflar 2026-yil 15-dekabrgacha qabul qilinadi); bu maqola amaldagi tahrirga asoslangan.
Qanday 7 ta amal bor?
500-son AXS dalil olish uchun yettita audit amalini sanab o'tadi. Ular «Qo'qon Charm» misolida:
| Amal | Nima qilinadi | «Qo'qon Charm»dagi misol | Kuchli tomoni va cheklovi |
|---|---|---|---|
| 1. Ko'zdan kechirish (inspection) | yozuv va hujjatlarni yoki aktivni jismonan tekshirish | liniya xarid shartnomasi va qabul dalolatnomasi o'qiladi, sexda liniyaning o'zi ko'riladi | aktivni ko'rish uning mavjudligini yaxshi isbotlaydi, lekin unga bo'lgan huquq yoki uning bahosini isbotlashi shart emas |
| 2. Kuzatish (observation) | boshqalar bajarayotgan jarayonni ko'rish | yil oxiridagi inventarizatsiyada omborchilar charmni qanday sanashini kuzatish | faqat kuzatilgan vaqt uchun dalil; kuzatuvchi borligi odamlarning xatti-harakatini o'zgartirishi mumkin |
| 3. Tashqi tasdiqlash (505-son AXS) | uchinchi tomondan auditorga to'g'ridan-to'g'ri yozma javob olish | bankdan hisob raqamidagi qoldiq va kredit qoldig'i bo'yicha javob | korxonadan tashqari mustaqil manba, odatda ishonchli |
| 4. Qayta hisoblash (recalculation) | hujjat yoki yozuvlarning arifmetik aniqligini tekshirish | liniya amortizatsiyasini qayta hisoblash | hisob to'g'riligini isbotlaydi, lekin boshlang'ich ma'lumot to'g'riligini emas |
| 5. Qayta bajarish (reperformance) | korxona nazorati yoki amalini auditor mustaqil ravishda qaytadan bajaradi | debitorlik qarzlarini muddatlari bo'yicha tasniflash jadvali dasturdan qaytadan tuziladi | nazorat yoki hisobot to'g'ri ishlaganini bevosita ko'rsatadi |
| 6. Analitik amallar (520-son AXS) | moliyaviy va nomoliyaviy ma'lumotlar orasidagi asosli bog'liqlikni tahlil qilish | sarflangan charm kvadrat metri ishlab chiqarilgan poyabzal soni bilan solishtiriladi | g'ayrioddiy farqni tez topadi; farq sababini esa boshqa amallar bilan aniqlash kerak |
| 7. So'rov (inquiry) | korxona ichidagi yoki tashqarisidagi biluvchi shaxslardan ma'lumot so'rash | bosh muhandisdan liniya qachon ishga tushganini so'rash | foydali boshlang'ich ma'lumot, lekin o'zi yolg'iz odatda yetarli emas |
Raqamlar bilan ikki misol
Qayta hisoblash. Liniya qiymati 240 000, korxona hisob siyosatida to'g'ri chiziqli usul va 8 yillik foydali xizmat muddati belgilangan (shartli). Yillik amortizatsiya: 240 000 ÷ 8 = 30 000. Hisobda esa 34 000 yozilgan. Farq 4 000: Javlon sababini so'raydi va xatolar ro'yxatiga kiritadi.
Analitik amal. Yil davomida 48 000 juft poyabzal ishlab chiqarilgan. Texnologik kartaga ko'ra bir juftga o'rtacha 0,25 kv. m charm ketadi (shartli). Kutilgan sarf: 48 000 × 0,25 = 12 000 kv. m. Hisobda hisobdan chiqarilgan charm 13 800 kv. m. Farq 1 800 kv. m, ya'ni kutilgandan 15 foiz ko'p. Bu farq o'zi xato emas, lekin savol: chiqindi me'yori o'zgarganmi, ombordan kamomad bormi yoki sarf noto'g'ri yozilganmi? Javlon javobni so'rov, hujjatlarni ko'zdan kechirish va inventarizatsiya natijalari bilan izlaydi.
Yetarlilik va tegishlilik nima?
Dalil ikki o'lchov bilan baholanadi:
| O'lchov | Ma'nosi | Nimaga bog'liq |
|---|---|---|
| Yetarlilik | dalilning miqdori | baholangan muhim buzilish xavfi va dalil sifati: xavf qancha yuqori bo'lsa, shuncha ko'p dalil kerak |
| Tegishlilik | dalilning sifati: dolzarbligi va ishonchliligi | dalil aynan tekshirilayotgan tasdiqqa javob beradimi va manbasi qanchalik ishonchli |
Masalan, ombordagi charmni sanash uning mavjudligi uchun dolzarb dalil. Lekin charm bahosi uchun boshqa dalil kerak: xarid narxi hujjatlari va sotish narxi bilan solishtirish.
Qaysi dalil ishonchliroq?
500-son AXS qo'llash materialida dalil ishonchliligi bo'yicha umumiy qoidalar keltiriladi:
| Ishonchliroq | Kamroq ishonchli |
|---|---|
| korxonadan tashqari mustaqil manbadan olingan | korxonaning o'zi tayyorlagan |
| tegishli nazoratlar samarali ishlaganda korxona ichida tayyorlangan | nazorat zaif bo'lganda tayyorlangan |
| auditor bevosita olgan (masalan, nazorat qo'llanishini kuzatish) | bilvosita yoki xulosa yo'li bilan olingan (masalan, shu nazorat haqida so'rov) |
| hujjat shaklidagi (qog'oz yoki elektron) | og'zaki aytilgan |
| asl hujjat | nusxa yoki skanerlangan nusxa |
Bu qoidalar umumiy yo'nalish, mutlaq qonun emas: masalan, tashqi tasdiqlash xatiga javob bergan odam masalani yaxshi bilmasa, uning javobi ham shubha uyg'otishi mumkin. Shuning uchun auditor har bir manbaga tanqidiy qaraydi.
Buxgalter auditga qanday yordam bera oladi?
Hujjatlarning asl nusxalari tartibda bo'lsa, banklar va kontragentlar tasdiqlash so'roviga tez javob bersa, amortizatsiya va zaxira sarfi hisob-kitoblari tushuntirilgan bo'lsa, auditorning ko'p savoli o'z-o'zidan yechiladi. "Og'zaki tushuntiraman" degan javob esa deyarli har doim qo'shimcha hujjat so'rovi bilan tugaydi.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
Auditor «Uchtepa logistika»ning bankdagi qoldig'i bo'yicha to'rt xil dalilga ega. 500-son AXS qo'llash materialidagi umumiy qoidalarga ko'ra ulardan qaysi biri odatda eng ishonchli hisoblanadi?
Auditorlik xulosasi 2027-yil 1-martda imzolandi. 230-son AXS (audit hujjatlari) qo'llanmasiga ko'ra yakuniy audit faylini yig'ishni yakunlash uchun maqbul muddat odatda qancha?
«Qirq qiz oziq-ovqat» MChJ hisobotni 31-dekabr holatiga tuzadi. Auditor tovar yetkazishlar to'g'ri hisobot davriga yozilganini aniqlamoqchi. Qaysi amal bu maqsadga eng mos keladi?
«Zarmitan agro» auditida auditor ombor qoldig'i bo'yicha yetarli dalil ola olmadi. Rahbar «qoldiq to'g'ri» deb yozma tasdiq xati berdi. Bu xatning audit dalili sifatidagi o'rni qanday?
Auditor yetarli dalil oldi va hisobotda bitta muhim buzilish topdi, lekin uning ta'siri faqat bitta moddaga tegishli, keng qamrovli emas. Rahbariyat uni tuzatmadi. 705-son AXS bo'yicha qanday fikr bildiriladi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677), 9-modda · xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi
- FRC: ISA (UK) 500 «Audit Evidence» · audit amallari: ko'zdan kechirish, kuzatish, tashqi tasdiqlash, qayta hisoblash, qayta bajarish, analitik amallar va so'rov
- IAASA: ISA (Ireland) 500 «Audit Evidence» · qo'llash materiali: amallar ta'riflari va dalil ishonchliligiga ta'sir qiluvchi omillar
- XRB: ISA (NZ) 500 «Audit Evidence» · so'rovning o'zi tasdiqlar darajasida muhim buzilish yo'qligi yoki nazoratning amalda samaradorligi haqida odatda yetarli dalil bermaydi
- Chartered Accountants Ireland: ISA (UK and Ireland) 200, qo'llash materiali · dalilning yetarliligi (miqdori) va tegishliligi (sifati: dolzarbligi va ishonchliligi)
- IAASB: Proposed Revisions, Audit Evidence and Risk Response (ISA 330, ISA 500, ISA 520), 2026-yil avgust · 330, 500 va 520-son AXS qayta ko'rib chiqilgan tahrirlari loyihalari to'plamining bir qismi; takliflar 2026-yil 15-dekabrgacha qabul qilinadi
- Korxona, ismlar, raqamlar va hisob-kitoblar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli