1992, 2000, 2021: O'zbekistonda auditorlik faoliyati to'g'risidagi qonun qanday o'zgargan?

Auditorlik xulosasining birinchi xatboshilaridan birida tekshiruv qaysi standartlar asosida o'tkazilgani yoziladi. Bugun bu xalqaro audit standartlari. Bu javobga olib kelgan huquqiy asos O'zbekistonda bir necha bosqichda qurilgan.

Nega audit uchun alohida qonun kerak?

Auditor korxona hisobotiga "ishonsa bo'ladi" yoki "ishonib bo'lmaydi" degan xulosa beradi. Bu xulosaga bank, investor va davlat tayanadi. Shuning uchun kim auditor bo'la oladi, qanday mustaqillik talab qilinadi, tekshiruv qaysi standart bilan o'tkaziladi, degan savollarga qonun javob berishi kerak.

1-bosqich: 1992-yilgi qonun

"Auditorlik faoliyati to'g'risida"gi Qonun 1992-yil 9-dekabrda, 734-XII-son bilan qabul qilingan (LexUZ, Spinform). Ya'ni audit qonuni mustaqillikning dastlabki yillarida, Soliq kodeksi va buxgalteriya hisobi to'g'risidagi qonundan ham oldinroq paydo bo'lgan.

2-bosqich: 2000-yilgi yangi tahrir

2000-yil 26-mayda qabul qilingan qonun bilan 1992-yilgi qonunga o'zgartish va qo'shimchalar kiritilib, u yangi tahrirda bayon etildi (LexUZ; yuz.uz ham yaqin paytgacha amalda bo'lgan qonunni 2000-yilgi deb ataydi). Keyingi yigirma yil davomida auditorlar aynan shu tahrir bilan ishladi; u vaqti-vaqti bilan o'zgartirib borilgan (Spinform).

3-bosqich: 2021-yilgi O'RQ-677

Yangi "Auditorlik faoliyati to'g'risida"gi Qonun 2021-yil 25-fevralda, O'RQ-677-son bilan qabul qilindi (Kun.uz, UzDaily, yuz.uz). U rasmiy e'lon qilinganidan uch oy o'tib kuchga kirishi belgilangan; Buxgalter.uz hisob-kitobiga ko'ra, bu 2021-yil 27-may. Shu kundan 1992-yilgi qonun (2000-yilgi tahriri bilan) kuchini yo'qotdi (Spinform).

Yangi qonunning eng muhim jihatlaridan biri standartlar bilan bog'liq. 9-moddaga ko'ra, xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi va ular vakolatli organ rasmiy saytida joylashtirilgan bo'lishi kerak. Ularni tan olish va qo'llash tartibi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-apreldagi 171-son qarori bilan belgilangan. Iqtisodiyot va moliya vazirligi sahifasida xalqaro audit standartlari, jumladan auditorlik xulosasiga oid 700-son va 705-son AXS hamda namunaviy xulosalar joylashtirilgan.

Har bir matn qancha amal qilgan?

Python bilan sanalar orasidagi farqni hisoblaymiz. Birinchi ikki qator uchun qabul qilingan sanalar olingan. Amalga kiritilgan kunlar boshqacha bo'lishi mumkin: masalan, 2000-yilgi yangi tahrir 2000-yil 1-sentabrdan amalga kiritilgan (Oliy Majlisning 2000-yil 26-maydagi 79-II-son qarori). Shuning uchun natija taxminiy.

O'shanda va hozir

Misol: "Tog'li gilam" shartnomalar arxivi

Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, korxona shartli.

Shartli "Tog'li gilam" AJ ichki auditori Sardor kompaniya arxividagi audit shartnomalarini tartibga solmoqda. Har bir shartnoma imzolangan sanada qaysi qonun matni amalda bo'lganini aniqlash kerak:

Diqqat qiling: 2021-yil aprelida yangi qonun allaqachon imzolangan va e'lon qilingan edi, lekin hali kuchga kirmagan edi. Qonunning qabul qilingan sanasi va kuchga kirgan sanasi har doim alohida tekshiriladi.

Amaliy saboq: eski auditorlik xulosasini o'qiyotganda unda qaysi qonun va standartlarga havola qilinganini sana bilan solishtiring. Xulosa sanasiga mos kelmaydigan havola hujjatni qayta tekshirish uchun sabab bo'ladi.

Oldingi davr bilan bog'liqlik: XX asrda xalqaro audit standartlari shakllandi; XXI asr boshida yirik korporativ janjallardan keyin audit nazorati kuchaydi. O'zbekiston 2021-yilgi qonun bilan shu xalqaro standartlarni to'g'ridan-to'g'ri qo'llash yo'liga o'tdi.