РусскийEnglish
hisobchilar.uzBuxgalterlar va soliqchilar uchun
Audit2-dars4 daqiqa o'qish · Yangilangan: 9-noyabr, 2026

Oqilona ishonch nima: auditor nega «bitta ham xato yo'q» deb kafolat bermaydi va auditning asosiy atamalari

Kursning ikkinchi darsi: xalqaro audit standartlari bo'yicha oqilona ishonch nima, nega audit mutlaq kafolat bermaydi (uchta sabab) va auditning sakkizta asosiy atamasi uchta do'kon egasi misolida.

Birinchi darsdagi Rustam aka uchta do'koni uchun mustaqil auditor Nilufar opani taklif qildi. Shartnoma imzolanayotganda u to'g'ridan-to'g'ri so'radi: «Tekshiruvdan keyin hisobimda bitta ham xato qolmaganiga kafolat berasizmi?» Nilufar opa xotirjam javob berdi: «Yo'q. Men sizga yuqori darajadagi ishonch beraman, lekin mutlaq kafolat bera olmayman.» Rustam aka hayron bo'ldi: unda auditdan nima foyda? Bu darsda shu savolga javob beramiz.

Oqilona ishonch nima?

Xalqaro audit standartlari O'zbekistonda auditorlik faoliyati standartlari sifatida qo'llanadi («Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun, 9-modda). Auditorning umumiy maqsadlarini belgilaydigan 200-son AXS bu maqsadni aynan shu so'z bilan ifodalaydi: auditor hisobotda muhim xato yo'qligiga oqilona ishonch hosil qilishi kerak.

Standart ta'rifiga ko'ra, oqilona ishonch yuqori, lekin mutlaq bo'lmagan ishonch darajasi. Auditor yetarli va tegishli dalil to'plab, hisobotda muhim xato qolib ketish xavfini maqbul darajada pastga tushirganda shunday ishonchga erishadi. Mutlaq emasligining sababi ham standartda aytilgan: auditor to'playdigan dalillarning ko'pi qat'iy isbot emas, balki ishontiruvchi dalil.

Oddiy taqqoslash: shifokor tahlil va tekshiruv asosida «sog'lomsiz» deydi. Bu xulosaga ishonsa bo'ladi, lekin u kelajakda hech qanday kasallik bo'lmasligiga kafolat emas.

BelgiMutlaq kafolatOqilona ishonch
Nimani va'da qiladi«Bitta ham xato yo'q»«Muhim xato yo'qligiga yuqori ishonch»
Nima tekshiriladiHamma narsa, birma-birXavf ko'proq bo'lgan joylar, tanlab
Amalda erishsa bo'ladimiYo'qHa, standart shuni talab qiladi
Xulosadagi iboraBunday ibora yo'q«barcha muhim jihatlardan»

Nega mutlaq kafolat bo'lmaydi: uchta sabab

200-son AXS auditning ajralmas cheklovlarini uch manbaga bog'laydi. Ularni Rustam akaning do'konlarida ko'raylik:

  1. Hisobotning o'zi taxminlarga tayanadi. Ba'zi raqamlar aniq sanoqdan emas, baholashdan chiqadi. Masalan, nasiyaga olgan xaridorlarning qaysi biri qarzini qaytarmasligini hech kim aniq bilmaydi. Auditor bunday baholash asosli ekanini tekshiradi, lekin kelajakni oldindan bila olmaydi.
  2. Audit protseduralarining imkoniyati cheklangan. Auditorda tergovchining vakolatlari yo'q. Ikki sotuvchi til biriktirib, chek urmasdan savdo qilsa va pulni kassaga kiritmasa, bunday qasddan yashirilgan ishni topish juda qiyin.
  3. Vaqt va xarajat cheklangan. Uchta do'konda bir yilda 30 000 dan ortiq chek chiqqan. Hammasini birma-bir tekshirish oylab vaqt va audit beradigan foydadan qimmat xarajat talab qiladi. Shuning uchun auditor tanlab tekshiradi.

Auditning sakkizta asosiy atamasi

  1. Auditorlik dalillari. Auditor fikriga asos bo'ladigan har qanday ma'lumot: hujjat, sanoq natijasi, tashqi tasdiq, qayta hisob-kitob. Mini misol: Nilufar opa do'kondagi un qoplarini sanab, daftardagi qoldiq bilan solishtirdi; sanoq natijasi uning dalili.
  2. Muhimlik. Xato qanchalik katta bo'lsa, hisobotdan foydalanuvchining qaroriga ta'sir qiladi, degan o'lchov. Mini misol: bir necha ming so'mlik yaxlitlash farqi Rustam akaning qaroriga ta'sir qilmaydi, lekin bitta do'konning butun oylik tushumi yozilmay qolsa, bu muhim xato.
  3. Audit riski. Hisobotda muhim xato bo'la turib, auditor ijobiy fikr bildirib qo'yish xavfi. Auditor uni nolga emas, maqbul darajada pastga tushiradi. Mini misol: Nilufar opa tovar qoldig'ini umuman tekshirmasa, yashirin kamomadni o'tkazib yuborish xavfi keskin oshadi.
  4. Audit tanlovi. To'plamning bir qismini tekshirib, xulosani butun to'plamga tatbiq etish usuli. Mini misol: 30 000 dan ortiq chekdan auditor ma'lum qoida bo'yicha bir qismini tanlab oladi va topilgan farqlarga qarab butun to'plam haqida xulosa chiqaradi.
  5. Kasbiy skeptitsizm. So'roqchan fikrlash: har bir tushuntirishni dalil bilan tekshirish. 200-son AXS auditordan auditni shunday munosabat bilan rejalashtirish va o'tkazishni talab qiladi. Mini misol: sotuvchi «kamomad yo'q» dedi, Nilufar opa baribir tovarni sanadi. Bu sotuvchiga ishonmaslik emas, ishning tartibi.
  6. Ichki nazorat. Korxonaning o'zi xato va suiiste'molning oldini olish uchun o'rnatgan tartiblar. Mini misol: har kechqurun kassa hisobotini sotuvchi emas, boshqa xodim tekshiradi. Auditor bunday nazorat qanchalik ishonchli ekanini o'rganib, ishini shunga qarab rejalashtiradi.
  7. Firibgarlik. Nohaq foyda olish uchun qasddan qilingan aldov. Oddiy xatodan farqi shundaki, xato bilmasdan qilinadi. Mini misol: sotuvchi chek urmasdan pulni o'zi olib qoladi. Yuqoridagi ikkinchi sabab aynan shu turdagi holatlar bilan bog'liq.
  8. Modifikatsiyalanmagan fikr. Auditor hisobot barcha muhim jihatlardan to'g'ri tayyorlangan degan xulosaga kelganda bildiradigan ijobiy fikr. Mini misol: Nilufar opaning xulosasidagi «barcha muhim jihatlardan» iborasi aynan oqilona ishonchni ifodalaydi: u «muhim xato yo'q» deydi, «hech qanday xato yo'q» demaydi.

Har bir atamaning lug'atdagi sahifasi sahifa oxiridagi havolalarda.

Rustam aka uchun amaliy xulosa

  • «Auditor topmadi» degani «xato yo'q» degani emas. Audit muhim xatolar xavfini kamaytiradi, lekin kundalik nazorat o'rnini bosmaydi.
  • Ichki nazorat audit bilan birga kerak. Kassani tekshiruvchi ikkinchi odam har kuni ishlaydi, auditor esa davr tugagach keladi.
  • Auditorga to'liq ma'lumot bering. Dalillar to'liq bo'lsa, auditorning fikri ham shuncha asosli bo'ladi.

Keyingi darsda

Uchinchi darsda audit turlari bilan tanishamiz: tashqi va ichki audit, majburiy va tashabbusli audit bir-biridan nimasi bilan farq qiladi.

O'zingizni sinang

Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.

  1. «Quvasoy sement» rahbariyati kafolat ta'mirlari zaxirasini 80 000 000 so'm deb baholadi. Auditor o'z ma'lumotlari asosida oqilona oraliqni 88 000 000 – 100 000 000 so'm deb belgiladi. 540-son AXS yondashuviga ko'ra noto'g'rilik kamida qancha deb baholanadi?

  2. Auditor yetarli dalil oldi va hisobotda bitta muhim buzilish topdi, lekin uning ta'siri faqat bitta moddaga tegishli, keng qamrovli emas. Rahbariyat uni tuzatmadi. 705-son AXS bo'yicha qanday fikr bildiriladi?

  3. 701-son AXSga ko'ra «Asosiy audit masalalari» (key audit matters) bo'limi auditorlik xulosasida qaysi auditda majburiy ravishda yoritiladi?

  4. «Ohangaron metall» kredit shartnomasida bank belgilagan hisob qoidalari asosida, ya'ni maxsus maqsadli asos bo'yicha to'liq moliyaviy hisobot tuzdi. Bunday hisobot auditidagi alohida jihatlar qaysi AXSda belgilangan?

  5. «Bodomzor savdo» MChJ hisobotida tushum, zaxiralar va debitorlik qarzi sezilarli oshirib ko'rsatilgan: buzilishlar muhim va hisobotning asosiy moddalariga yoyilgan (keng qamrovli). Auditor buni yetarli dalillar bilan tasdiqladi, rahbariyat esa tuzatishdan bosh tortdi. 705-son AXS bo'yicha qanday fikr bildiriladi?

Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri

Barcha testlar →

Yana qarang

Manbalar

  1. 200-son AXS (ISA 200), Overall Objectives of the Independent Auditor and the Conduct of an Audit in Accordance with International Standards on Auditing · 5-paragraf: oqilona ishonch yuqori, lekin mutlaq bo'lmagan ishonch darajasi; auditning ajralmas cheklovlari tufayli dalillarning ko'pi qat'iy isbot emas, balki ishontiruvchi; 15-paragraf: auditni kasbiy skeptitsizm bilan rejalashtirish va o'tkazish talabi; ajralmas cheklovlar manbalari haqidagi qo'llash materiali
  2. IAASB: 700-son AXS (qayta ko'rilgan), Forming an Opinion and Reporting on Financial Statements · ijobiy fikrda hisobot «barcha muhim jihatlardan» to'g'ri taqdim etilgani bildiriladi
  3. «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677), 9-modda · xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi
  4. Misollar, ism va raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli

← Barcha maqolalar