Rahbariyat taxmin qilgan raqamni auditor qanday tekshiradi: hisob baholari auditi (540-son AXS, qayta ko'rib chiqilgan) va uchta yondashuv
Shubhali qarzlar rezervi, kafolat zaxirasi, zaxiralarning sof qiymati: bu raqamlar hujjatdan ko'chirilmaydi, taxmin qilinadi. 540-son AXS auditordan nimani talab qiladi, baholash noaniqligi, murakkablik va subyektivlik nima, uchta tekshirish yondashuvi va o'tgan yil baholariga orqaga qarash: kafel savdosi misolida.
Moliyaviy hisobotdagi raqamlarning ko'pi hujjatdan olinadi: bank ko'chirmasi, schyot-faktura, ish haqi qaydnomasi. Lekin ba'zi raqamlarni hech qaysi hujjat aytib bermaydi. Xaridor qarzini to'laydimi? Sotilgan mahsulot kafolat davrida qancha ta'mir talab qiladi? Omborda yotgan eski kolleksiya qanchaga sotiladi? Bu savollarga rahbariyat taxmin bilan javob beradi. Bunday raqamlar hisob baholari (accounting estimates) deyiladi, ularni tekshirish tartibi esa 540-son AXS (ISA 540 (Revised) «Auditing Accounting Estimates and Related Disclosures», ya'ni hisob baholari va ular bo'yicha ochib berishlar auditi) da belgilangan.
O'zbekistonda xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari sifatida qo'llanadi («Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun, O'RQ-677, 9-modda). Standartning qayta ko'rib chiqilgan tahriri IAASB tomonidan 2018-yilda chiqarilgan va 2019-yil 15-dekabrdan yoki undan keyin boshlanadigan davrlar auditiga qo'llanadi.
Nega taxminiy raqam alohida standart bilan tekshiriladi?
Oddiy raqamni hujjat bilan solishtirish yetadi. Taxminda esa "to'g'ri javob" hisobot sanasida hali mavjud emas. Shu sababli 540-son AXS auditor e'tiborini raqamning o'ziga emas, uning qanday hosil bo'lganiga qaratadi: qaysi usul, qaysi ma'lumot va qaysi taxminlar ishlatilgan.
Standart xavfni baholashda uchta asosiy ajralmas xavf omilini ajratadi:
| Omil | Mazmuni | Kafel savdosidagi ko'rinishi |
|---|---|---|
| Baholash noaniqligi | Natijani aniq o'lchab bo'lmasligi | Qurilish firmasi bankrot bo'ladimi, hozir hech kim bilmaydi |
| Murakkablik | Usul yoki ma'lumotlarning murakkabligi | Yuzlab xaridor, har birining to'lov tarixi turlicha |
| Subyektivlik | Bilim yoki ma'lumot cheklangani uchun mulohazaga tayanish | "Bu xaridor qarzining yarmini to'laydi" degan fikr |
Standart boshqa ajralmas xavf omillari ham bo'lishi mumkinligini aytadi va ulardan ikkitasini nomlaydi: o'zgarish hamda rahbariyat tarafkashligi yoki firibgarlik sababli noto'g'rilikka moyillik. Omillar qanchalik kuchli bo'lsa, auditor ishi shunchalik chuqur bo'ladi: bir xil standart kichik va katta baholarga turlicha hajmda qo'llanadi.
Auditor qanday uch yo'l bilan tekshiradi?
"Bahor Kafel" MChJ qurilish firmalariga kafel sotadi. Yil oxirida debitorlik qarzi ko'p, rahbariyat shubhali qarzlar rezervini 45 000 000 so'm deb baholadi va Dt 9430 – Kt 4910 yozuvini berdi (21-son BHMS, 221-band, 1-qator). 21-son BHMS ning 218-bandiga ko'ra, rezerv har bir shubhali qarz bo'yicha alohida, qarzdorning to'lov qobiliyati va qarzni to'lash ehtimolini baholab aniqlanadi. Bu taxmin uchun ideal misol.
540-son AXS auditorga uchta yondashuvni beradi, ular alohida yoki birgalikda ishlatiladi:
| Yondashuv | Nima qilinadi | "Bahor Kafel"da (shartli) |
|---|---|---|
| 1. Auditorlik xulosasi sanasigacha bo'lgan hodisalardan dalil olish | Yil tugagach nima bo'lganiga qaraladi | Yanvar–fevralda qaysi qarzdor to'lagani bank ko'chirmasidan tekshiriladi. Rezerv qilingan "Tosh Qurilish" qarzini to'liq to'lagan: rezervning shu qismi ortiqcha |
| 2. Rahbariyat bahoni qanday qilganini tekshirish | Usul, ma'lumot va taxminlar ko'rib chiqiladi | Qarzlarning muddat bo'yicha ro'yxati (to'lov kechikkan kunlar) dastlabki hujjatlar bilan solishtiriladi; har qarzdor bo'yicha yozilgan izohlar mantiqiyligi baholanadi |
| 3. Auditorning o'z bahosi yoki oralig'ini tuzish | Auditor mustaqil hisoblab, rahbariyat raqami bilan solishtiradi | Auditor o'z ma'lumotlari bilan rezervni 52 000 000 – 60 000 000 so'm oralig'ida baholaydi; rahbariyatning 45 000 000 so'mi oraliqdan past |
Uchinchi yondashuv natijasi muhim signal beradi. Rahbariyat raqami auditor oralig'idan tashqarida bo'lsa, noto'g'rilik kamida rahbariyat raqami bilan oraliqning unga eng yaqin chegarasi orasidagi farqqa teng deb baholanadi: "Bahor Kafel"da bu 52 000 000 − 45 000 000 = 7 000 000 so'm. Birinchi yondashuv esa ko'p hollarda qulay: kelajak qisman allaqachon ro'y bergan bo'ladi.
O'tgan yilgi baholarga nega orqaga qaraladi?
Qayta ko'rib chiqilgan standart auditordan oldingi davr baholari natijasini ham ko'rib chiqishni talab qiladi (retrospektiv ko'rib chiqish). Maqsad o'tgan yilgi taxmin xato bo'lganini topib, uni ayblash emas. Maqsad rahbariyatning baholash jarayoni qanchalik ishonchli ekanini tushunish.
"Bahor Kafel"da o'tgan yili rezerv 30 000 000 so'm qilingan, ammo keyin umidsiz deb hisobdan chiqarilgan qarzlar ancha ko'p bo'lib chiqqan. Bu yil ham raqam auditor oralig'idan past. Ikki yil ketma-ket bir tomonga og'ish standartda alohida ko'rib chiqiladigan masala: rahbariyat tarafkashligining mumkin bo'lgan belgilari. Har bir baho alohida olinganda oqilona ko'rinishi mumkin, lekin hammasi foydani oshiradigan tomonga og'sa, auditor buni yig'ma holda baholaydi va kasbiy skeptitsizmni kuchaytiradi.
Rahbariyat va buxgalter auditga qanday tayyorlanishi mumkin?
Baholar auditida eng ko'p vaqt hujjatsiz taxminlarga ketadi. Quyidagilar uni sezilarli qisqartiradi:
- har bir muhim baho uchun qisqa izohnoma: qaysi usul, qaysi ma'lumot va qaysi taxmin ishlatilgan;
- shubhali qarzlar bo'yicha har bir qarzdor kesimida jadval (21-son BHMS ning 218 va 220-bandlari ham shuni talab qiladi);
- o'tgan yilgi baho bilan haqiqiy natijaning solishtirmasi va farq sababi;
- yil tugagandan keyin kelgan to'lovlar va xatlar ro'yxati, chunki auditor birinchi yondashuvda aynan shularni so'raydi;
- taxminlar o'zgargan bo'lsa (masalan, to'lov intizomi yomonlashgan bo'lsa), o'zgarish sababi yozma ko'rinishda.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
540-son AXS (hisob baholari auditi, qayta ko'rib chiqilgan) hisob baholari bo'yicha xavfni baholashda qaysi uchta asosiy ajralmas xavf omilini alohida ajratib ko'rsatadi?
«Pskent kafel» yil oxirida shubhali qarzlar rezervini hisobladi. Auditor rezervni tekshirish uchun yanvar–fevral oylaridagi bank ko'chirmalaridan qaysi qarzdorlar qarzini yil tugagandan keyin to'laganini ko'rib chiqdi. 540-son AXSdagi uchta yondashuvdan qaysi biri qo'llanmoqda?
«Quvasoy sement» rahbariyati kafolat ta'mirlari zaxirasini 80 000 000 so'm deb baholadi. Auditor o'z ma'lumotlari asosida oqilona oraliqni 88 000 000 – 100 000 000 so'm deb belgiladi. 540-son AXS yondashuviga ko'ra noto'g'rilik kamida qancha deb baholanadi?
«Bodomzor savdo» MChJ hisobotida tushum, zaxiralar va debitorlik qarzi sezilarli oshirib ko'rsatilgan: buzilishlar muhim va hisobotning asosiy moddalariga yoyilgan (keng qamrovli). Auditor buni yetarli dalillar bilan tasdiqladi, rahbariyat esa tuzatishdan bosh tortdi. 705-son AXS bo'yicha qanday fikr bildiriladi?
IESBA odob kodeksiga ko'ra auditor o'z rahbarligida ishlaydigan xodimlar tegishli tayyorgarlikka ega bo'lishi va nazorat ostida ishlashi uchun choralar ko'rishi qaysi asosiy tamoyilga kiradi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677), 9-modda · xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari sifatida qo'llanadi
- IAASB, ISA 540 (Revised) «Auditing Accounting Estimates and Related Disclosures» — IFAC umumiy sharhi · standart maqsadi, ajralmas xavf omillari, uchta yondashuv; rahbariyat raqami auditor oralig'idan tashqarida bo'lganda noto'g'rilik oraliqning eng yaqin chegarasigacha bo'lgan farqdan kam emas
- ICAEW: Auditing estimates: ISA 540 (Revised) · 2019-yil 15-dekabrdan yoki undan keyin boshlanadigan davrlar auditiga qo'llanishi
- ICAEW: Inherent risk factors in auditing accounting estimates · baholash noaniqligi, murakkablik, subyektivlik va boshqa omillar
- IAS Plus: IAASB issues ISA 540 (Revised), 2018-yil oktyabr · qayta ko'rib chiqilgan standartning chiqarilishi
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma»: 217, 218, 220 va 221-bandlar (1-qator) · shubhali qarzlar rezervi yil oxirida inventarizatsiya asosida; har bir shubhali qarz bo'yicha alohida, qarzdorning to'lov qobiliyatini baholab; analitik hisob har bir dargumon qarz bo'yicha; Dt 9430 – Kt 4910
- Misol, korxona nomi va summalar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli