Analitik protseduralar (520-son AXS): auditor raqamni o'zi oldindan hisoblab, buxgalteriya bilan qanday solishtiradi va farq chiqsa nima qiladi?
Auditor savdo markazining har bir ijara hisobvarag'ini ochib o'tirmasdan, ijaraga berilgan maydon va narxdan kutilgan daromadni hisoblaydi. Kutilgan qiymat, ruxsat etilgan farq, rahbariyat izohini tekshirish va hujjatlashtirish: 7 punkt va savdo markazi auditidan hisob misoli.
O'zbekistonda xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari sifatida qo'llanadi («Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun, O'RQ-677, 9-modda). Ulardan biri, 520-son AXS «Analitik protseduralar», auditorning moliyaviy va nomoliyaviy ma'lumotlar o'rtasidagi bog'liqlikdan foydalanib raqamni tekshirishiga bag'ishlangan.
- Analitik protsedura nima? Auditor hisobotdagi summani tekshirish uchun hujjatlarni birma-bir ochish o'rniga, o'zi mustaqil kutilgan qiymat hisoblaydi va uni buxgalteriyadagi summa bilan solishtiradi. Ikki oddiy formula: ijara daromadi = maydon × narx × oylar; foiz xarajati = o'rtacha kredit qoldig'i × stavka.
- Standart qaysi bosqichlarni qamraydi? 520-son AXS analitik protseduralarni mohiyatan protsedura (ya'ni raqam to'g'riligiga dalil) sifatida qo'llashni va audit oxirida hisobot auditor tushunchasiga mos ekanini umumiy xulosa uchun qo'llashni tartibga soladi. Xavfni baholash bosqichidagi analitik protseduralar 315-son AXSda ko'rib chiqiladi.
- Birinchi savol: bu protsedura mos keladimi? Bog'liqlik barqaror va bashorat qilinadigan bo'lsa (xodimlar soni va ish haqi, maydon va ijara) usul yaxshi ishlaydi. Bitta yirik bitim yoki tartibsiz operatsiyalarni bu usul bilan tekshirib bo'lmaydi.
- Ikkinchi savol: ma'lumot ishonchlimi? Kutilgan qiymat qaysi ma'lumotdan tuzilsa, o'sha ma'lumot manbasi va uning ustidan nazorat baholanadi. Ijaraga berilgan maydonni buxgalteriya yozuvlaridan emas, imzolangan ijara shartnomalari va bino hujjatlaridan olish ishonchliroq: ikki mustaqil manba bir-birini tekshiradi.
- Uchinchi qadam: kutilgan qiymat va ruxsat etilgan farq. Kutilgan qiymat muhim xatoni payqay oladigan darajada aniq bo'lishi kerak. Ruxsat etilgan farq (chegara) solishtirishdan oldin belgilanadi: natijani ko'rib, keyin chegarani "moslab qo'yish" protsedurani qadrsizlantiradi. Chegarani auditor professional mulohaza bilan, muhimlikni hisobga olib tanlaydi.
- To'rtinchi qadam: farq chegaradan katta bo'lsa. Auditor rahbariyatdan so'raydi va uning javobiga tegishli dalil oladi, zarur bo'lsa boshqa protseduralarni ham bajaradi. Javobning o'zi dalil emas. Chegaradan kichik farq ham g'ayrioddiy ko'rinsa, e'tibordan chetda qolmaydi.
- Hammasi ish hujjatida. Amaliy maslahat: kutilgan qiymat qanday tuzilgani, ma'lumot manbasi, chegara, farq, rahbariyat izohi va uni tasdiqlagan hujjatlarni yozib qo'ying. Shunda tekshiruvchi auditor xulosa nimaga tayanganini qayta ko'ra oladi.
Misol (shartli). "Mezon Audit" MChJ "Nurzamin Savdo Markazi" MChJning yillik ijara daromadini tekshirmoqda. Ijara shartnomalari reyestriga ko'ra yil davomida 4 200 kv. metr maydon ijaraga berilgan, oylik narx yanvar–iyunda 1 kv. metr uchun 60 000 so'm, iyuldan 66 000 so'm. Ish rejasida ruxsat etilgan farq oldindan 25 000 000 so'm deb belgilangan.
| Qator | Hisob | Summa, so'm |
|---|---|---|
| Yanvar–iyun | 4 200 × 60 000 × 6 | 1 512 000 000 |
| Iyul–dekabr | 4 200 × 66 000 × 6 | 1 663 200 000 |
| Kutilgan qiymat | 3 175 200 000 | |
| Buxgalteriyada yozilgan | 3 090 000 000 | |
| Farq (kam yozilgan) | 85 200 000 |
Farq chegaradan katta. Bosh buxgalter izoh berdi: sentabr–dekabrda 200 kv. metrlik do'kon bo'sh turgan. Auditor gapga ishonib qo'ymaydi: ijarachi bilan shartnomani bekor qilish kelishuvi va maydonni qaytarib olish dalolatnomasini ko'radi. Tasdiqlangan qism 200 × 66 000 × 4 = 52 800 000 so'm. Izohdan keyin ham 32 400 000 so'm tushuntirilmagan farq qoladi va u chegaradan katta. Demak, analitik protsedura yetarli dalil bermadi: auditor ijara daromadini batafsil tekshirishga o'tadi: har bir ijarachi bo'yicha hisobvaraq-fakturalarni shartnomalar bilan solishtiradi va topilganini ish hujjatida qayd etadi.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Sariosiyo savdo» buxgalteri har oy bank ko'chirmasini 5110 schyoti bilan solishtirib, solishtirma jadval tuzadi. Auditor shu jadvallardan birini o'zi mustaqil ravishda boshidan qaytadan tuzib chiqdi. 500-son AXS bo'yicha bu qaysi audit amali?
«Yangi asr» MChJ 120 000 000 so'mlik uskunaga to'g'ri chiziqli usulda 10 yillik muddat bilan yillik amortizatsiya hisobladi: 15 000 000 so'm. Auditor hisobni o'zi qayta bajarib (tugatish qiymati nol deb olib), 12 000 000 so'm chiqardi. Auditor qaysi usulni qo'lladi va farq qanday?
IESBA odob kodeksiga ko'ra auditor o'zi soxta yoki chalg'ituvchi deb hisoblagan hisobot yoki boshqa axborot bilan bila turib nomini bog'lamasligi qaysi asosiy tamoyilning talabi?
Auditor yillik ish haqi xarajatini xodimlar soni bilan solishtirib, kutilgan summadan sezilarli farq topdi va sababini o'rgana boshladi. 520-son AXS bo'yicha bu qanday amal?
«Mirzo Plast» MChJ rahbari auditorga moliyaviy hisobotni auditorning o'zi tuzib berishni, so'ng uni o'zi auditdan o'tkazishni taklif qildi. Nima uchun bu auditorning mustaqilligi va xolisligiga xavf soladi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Audit bo'limi
- Auditorlik dalillari
- Muhimlik
- Auditorlik dalillari qanday yig'iladi: 7 ta amal (500-son AXS)
- Auditda muhimlik: umumiy muhimlik, ishchi muhimlik va aniq ahamiyatsizlik chegarasi (320 va 450-son AXS)
- Rahbariyatning yozma tasdiqnomasi (580-son AXS): auditor uni nega so'raydi va unda nima bo'ladi?
Manbalar
- «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677), 9-modda · xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari sifatida qo'llanadi
- ACCA: Analytical procedures (P7 texnik maqolasi) · 520-son AXS bo'yicha mohiyatan analitik protseduralarning bosqichlari: kutilgan qiymat, ruxsat etilgan farq (chegara) oldindan, chegaradan katta farqni rahbariyatdan so'rash va javobni dalil bilan tasdiqlash
- ICAEW: Executing effective substantive analytical procedures (2026) · chegaradan katta farqni oddiy so'rovdan tashqari protseduralar bilan tekshirish; chegaradan kichik, lekin g'ayrioddiy farqlarni ham baholash
- XRB: ISA (NZ) 520 «Analytical Procedures» · xalqaro matnga mos milliy versiya: mohiyatan analitik protseduralar, audit oxiridagi umumiy xulosa, kutilgan qiymatdan farqni rahbariyatdan so'rash, javobga dalil olish va zarur bo'lsa boshqa protseduralar bilan tekshirish
- Misol, auditorlik tashkiloti, korxona nomlari va summalar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli