Audit
Audit jarayoni, standartlar, tekshiruvga tayyorgarlik
Korxona faoliyatini davom ettira olishiga shubha tug'ilsa: auditor qaysi belgilarga qaraydi, rahbariyatdan nima so'raydi va xulosa qachon o'zgaradi?
Hisobot «korxona ishlashda davom etadi» degan taxmin bilan tuziladi. Kredit muddati yaqinlashib, pul tugab borayotgan bo'lsa, bu taxmin shubha ostida qoladi. Parket ishlab chiqaruvchi korxona misolida: qaysi ko'rsatkichlar ogohlantiradi, rahbariyatning pul bashorati nega hal qiluvchi hujjat va izoh yetarli bo'lmasa auditor fikri qanday o'zgaradi.
Analitik protseduralar (520-son AXS): auditor raqamni o'zi oldindan hisoblab, buxgalteriya bilan qanday solishtiradi va farq chiqsa nima qiladi?
Auditor savdo markazining har bir ijara hisobvarag'ini ochib o'tirmasdan, ijaraga berilgan maydon va narxdan kutilgan daromadni hisoblaydi. Kutilgan qiymat, ruxsat etilgan farq, rahbariyat izohini tekshirish va hujjatlashtirish: 7 punkt va savdo markazi auditidan hisob misoli.
1992, 2000, 2021: O'zbekistonda auditorlik faoliyati to'g'risidagi qonun qanday o'zgargan?
O'zbekistonda audit uch bosqichli qonunchilik yo'lini bosib o'tgan: 1992-yildagi birinchi matn, 2000-yildagi yangi tahrir va 2021-yilda qabul qilingan O'RQ-677-son Qonun. Bugun xalqaro audit standartlari to'g'ridan-to'g'ri auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi. Sanalar, har bir matn qancha amal qilgani va audit shartnomasida qaysi qonunga havola qilish kerakligi haqida jadval.
Rahbariyat taxmin qilgan raqamni auditor qanday tekshiradi: hisob baholari auditi (540-son AXS, qayta ko'rib chiqilgan) va uchta yondashuv
Shubhali qarzlar rezervi, kafolat zaxirasi, zaxiralarning sof qiymati: bu raqamlar hujjatdan ko'chirilmaydi, taxmin qilinadi. 540-son AXS auditordan nimani talab qiladi, baholash noaniqligi, murakkablik va subyektivlik nima, uchta tekshirish yondashuvi va o'tgan yil baholariga orqaga qarash: kafel savdosi misolida.
Oqilona ishonch nima: auditor nega «bitta ham xato yo'q» deb kafolat bermaydi va auditning asosiy atamalari
Kursning ikkinchi darsi: xalqaro audit standartlari bo'yicha oqilona ishonch nima, nega audit mutlaq kafolat bermaydi (uchta sabab) va auditning sakkizta asosiy atamasi uchta do'kon egasi misolida.
Audit nima: «eshitish»dan boshlangan kasb bugun nimani tekshiradi va kimga kerak?
Kursning birinchi darsi: audit oddiy so'zlar bilan nima, u soliq tekshiruvidan qanday farq qiladi, so'z lotincha qaysi fe'ldan kelgan va do'kon egasi nega begona tekshiruvchini chaqiradi.
Audit topshirig'i shartlarini kelishish (210-son AXS): auditor ishni qabul qilishdan oldin nimani tekshiradi va topshiriq xatida nima bo'ladi?
Audit shartnomasi imzolanmasdan oldin auditor ikkita old shartni tekshiradi va rahbariyat bilan mas'uliyatni yozma kelishib oladi. Topshiriq xatining majburiy mazmuni, takroriy auditda va shartlar o'zgarganda nima qilinadi: 8 punkt va tekshiruv varag'i.
Kompyuter "atrofida"mi yoki "ichidan"mi: auditorlar kompyuterni qanday qilib tekshiruv quroliga aylantirgan?
Buxgalteriya magnit lentaga ko'chganda auditorlar qiyin savolga duch keldi: ko'zga ko'rinmaydigan yozuvni qanday tekshirish kerak? 1960–1970-yillarda paydo bo'lgan umumiy audit dasturlari va kompyuter yordamida audit usullari (CAAT) haqida qisqa tezislar va shartli misol.
Rahbariyatning yozma tasdiqnomasi (580-son AXS): auditor uni nega so'raydi va unda nima bo'ladi?
Audit oxirida auditor direktordan imzoli xat so'raydi. Bu xat nimani tasdiqlaydi, kim imzolaydi, qaysi sana qo'yiladi va direktor imzolamasa xulosa qanday o'zgaradi: 580-son AXS bo'yicha 8 punkt va bitta un kombinati misoli.
Auditorlik dalillari qanday yig'iladi: 7 ta amal (500-son AXS)
Ko'zdan kechirish, kuzatish, tashqi tasdiqlash, qayta hisoblash, qayta bajarish, analitik amallar va so'rov: har biri nimani yaxshi isbotlaydi va qayerda ojiz. Shartli charm buyumlari fabrikasi misolida jadval, dalilning yetarliligi va tegishliligi, ishonchlilik omillari.
Auditorlik tashkilotida sifatni boshqarish: ISQM 1 va 220-son AXS (qayta ko'rib chiqilgan)
Audit sifati faqat bitta auditorning mahoratiga bog'liq emas: firma darajasida sakkiz komponentli tizim (ISQM 1), har bir topshiriq darajasida esa topshiriq rahbarining mas'uliyati (220-son AXS). Shartli kichik auditorlik firmasi misolida jadval va amaliy holatlar.
Auditda muhimlik: umumiy muhimlik, ishchi muhimlik va aniq ahamiyatsizlik chegarasi (320 va 450-son AXS)
Auditor qaysi xatoni «katta» deb hisoblaydi va topilgan xatolar bilan nima qiladi? Shartli konserva zavodi misolida: muhimlik uchun asos tanlash, uch xil chegara, xatolarni yig'ish, rahbariyatdan tuzatishni so'rash va tuzatilmagan xatolarni baholash, hammasi raqamlar bilan.
Ichki nazorat tizimi: 5 komponent va auditor uni qanday o'rganadi (315-son AXS, 2019-yilda qayta ko'rib chiqilgan)
Ichki nazorat tizimining beshta komponenti kichik kafe misolida, nazoratning loyihasi, joriy etilganligi va amalda samaradorligi o'rtasidagi farq, ko'p uchraydigan kamchiliklar jadvali hamda topilgan kamchilik audit yondashuvini qanday o'zgartirishi.
Audit qanday rejalashtiriladi: umumiy audit strategiyasi va audit rejasi (300-son AXS)
Auditor hujjat ochishdan oldin ikki narsani hal qiladi: auditni qanday ko'lamda, qachon va kim bilan o'tkazish (strategiya) hamda har bir hududda aniq qaysi amallarni bajarish (reja). Shartli sut zavodi misolida: kim qatnashadi, nima yoziladi, reja qachon yangilanadi, vaqt jadvali va nazorat ro'yxati.
Statistik va nostatistik audit tanlovi: tanlov qanday tuziladi va topilgan xato butun to'plamga qanday tatbiq etiladi?
Auditor 2 400 ta hisob-fakturadan 72 tasini ko'rdi va 1,8 mln so'mlik xato topdi. Bu butun yil uchun nimani anglatadi? Tanlovning ikki yondashuvi, besh usuli, tanlov riski va ikki xil hisob bilan xatoni to'plamga tatbiq etish.
Kasbni kimlar yaratgan: XIX asrning ilk mustaqil buxgalter-auditorlari
Qonunlar audit talab qila boshladi, ammo bu ishni kim bajaradi? Bankrotlik idorasidan chiqqan o'smir, temir yo'l kompaniyalari hisoblarini tekshirgan buxgalterlar va birinchi kasbiy jamiyatlarni boshqargan odamlar. Audit kasbining yuzi bo'lgan XIX asr shaxslari haqida qisqa tezislar.
Auditor so'raydigan jamlanma jadval: hisobotdagi har bir raqam qaysi schyotlardan yig'ilganini qanday ko'rsatish kerak?
Auditor balansdagi raqamni ko'rib, "bu qayerdan chiqdi?" deb so'raydi. Unga javob bitta jadvalda bo'lsa, tekshiruv tezlashadi. Jadval ustunlari, savdo firmasi misoli va jadval yordamida topilgan xato.
Auditor ichki nazorat kamchiliklari haqida xat qoldirsa, rahbar va buxgalter nima qilishi kerak?
Audit tugadi, xulosadan tashqari auditor kamchiliklar va tavsiyalar ro'yxatini ham berdi. Bu xat xulosaga ta'sir qiladimi va unga qanday javob berish kerak? Qisqa tezislar va harakat rejasi namunasi.
Enron'dan sun'iy intellektgacha: XXI asrda audit qanday o'zgardi?
Bitta yirik kompaniya qulashi butun audit kasbini o'zgartirib yubordi. Bugun esa auditorlar tanlab tekshirishdan butun ma'lumotni dastur bilan ko'rib chiqishga o'tmoqda. XXI asr auditining asosiy burilishlari.
Xalqaro audit standartlari qanday tug'ildi: Nyu-Yorkdan Myunxengacha
XX asrda audit ikki katta o'zgarishni boshdan kechirdi: avval AQSh birjadagi kompaniyalar uchun mustaqil auditni qonun bilan talab qildi, keyin butun dunyo buxgalterlari yagona audit standartlari ustida ishlay boshladi.
XIX asr: audit qachon majburiy bo'ldi va birinchi buxgalterlar jamiyati qayerda tuzildi?
Aksiyadorlik jamiyatlari ko'paygan sari egalar va boshqaruvchilar bir-biridan uzoqlashdi. Ular orasidagi ishonchni kim kafolatlaydi? XIX asr Britaniyasi bu savolga qonun va kasbiy institutlar bilan javob bergan.
Katakli dasturxon: o'rta asrlar Angliyasida davlat hisobi qanday tekshirilgan?
Britaniya moliya vazirining lavozimi bugun ham "Chancellor of the Exchequer" deb ataladi. Exchequer so'zi shaxmat taxtasiga o'xshash katakli matodan kelib chiqqan. O'sha stol ustida sheriflarning hisobi qanday tekshirilganini ko'ramiz.
Nega audit «eshitish» so'zidan kelib chiqqan? Qadimgi tekshiruvlar haqida 6 fakt
Auditor bugun hujjat va raqamlarni ko'zdan kechiradi. Lekin so'zning o'zi "tinglash"ni bildiradi. Bunga sabab bor: dastlab hisob ovoz chiqarib o'qilgan va tinglab tekshirilgan.
Auditor kelishidan oldin buxgalter qaysi qoldiqlarni o'zi tekshirib qo'yishi kerak?
Auditor topadigan xatoni oldinroq o'zingiz topsangiz, xulosa ham, asab ham tinch bo'ladi. Yil yakunida ko'rib chiqiladigan 7 ta joy va bitta topilgan farq.
Auditor hamma hujjatni tekshiradimi yoki tanlab oladimi?
Minglab hisob-fakturani bittalab ko'rish mumkin emas. Auditor tanlab tekshirishni qanday o'tkazadi va unga qanday ishonish mumkin.
Auditor nega debitorlaringizga tasdiqlash xati yuboradi?
Xaridor qarzini korxonaning o'zi emas, xaridorning o'zi tasdiqlasa, dalil kuchliroq bo'ladi. Tashqi tasdiqlash qanday o'tadi.
Kichik firmada ichki nazorat qanday quriladi? 5 ta oddiy qoida
Xodimlar kam bo'lsa ham, xato va suiiste'molning oldini olsa bo'ladi. Beshta amaliy qoida va ular nimadan himoya qilishi.
Tashqi audit va ichki auditning farqi nima?
Ikkalasi ham tekshiradi, lekin kim uchun, nima maqsadda va kim o'tkazishi bilan farq qiladi.
Audit qanday bosqichlardan o'tadi?
Auditor korxonaga kelganidan xulosa yozguncha nima qiladi: rejalashtirish, risklarni baholash, dalil to'plash va xulosa.
Auditorlik xulosasi qanday turlarga bo'linadi?
Ijobiy, shartli, salbiy xulosa va fikr bildirishdan bosh tortish: har biri nimani anglatadi.