XIX asr: audit qachon majburiy bo'ldi va birinchi buxgalterlar jamiyati qayerda tuzildi?
Aksiyadorlik jamiyatlari ko'paygan sari egalar va boshqaruvchilar bir-biridan uzoqlashdi. Ular orasidagi ishonchni kim kafolatlaydi? XIX asr Britaniyasi bu savolga qonun va kasbiy institutlar bilan javob bergan.
Do'konni o'zingiz boshqarsangiz, kassada nima borligini bilasiz. Ammo yuzlab aksiyadorning puli bir kompaniyaga yig'ilsa-chi? Egalar boshqaruvchilarning ishini har kuni ko'ra olmaydi. XIX asrda zamonaviy auditning tug'ilishiga aynan shu muammo sabab bo'lgan.
Asosiy faktlar
- 1844-yil. Britaniyada Aksiyadorlik kompaniyalari to'g'risidagi qonun (Joint Stock Companies Act 1844) ta'sis hujjatida bir yoki bir nechta auditor tayinlanishini va direktorlar "to'liq va haqqoniy balans" tuzishini talab qilgan. Kompaniyalar uchun majburiy audit talabi birinchi marta shu qonun bilan kiritilgan, u faqat balansga tegishli edi.
- 1856-yil: orqaga qadam. 1856-yilgi Aksiyadorlik kompaniyalari to'g'risidagi qonun majburiy audit talabidan voz kechgan: audit ixtiyoriy bo'lib qolgan.
- 1900-yil: qaytish. Majburiy audit talabi Britaniyada 1900-yilgi Kompaniyalar to'g'risidagi qonun bilan qayta joriy etilgan.
- Edinburg, 1853–1854. Edinburgdagi buxgalterlar 1853-yilda birlashgan. 1854-yil 23-oktabrda Edinburg buxgalterlar jamiyati (Society of Accountants in Edinburgh) qirollik xartiyasini olgan. U dunyodagi birinchi qirollik xartiyasiga ega buxgalterlar tashkiloti sifatida tanilgan.
- Glazgo, Aberdin va ICAS. Glazgo buxgalterlari 1855-yilda xartiya olgan, keyinroq Aberdin buxgalterlar jamiyati ham xartiyaga ega bo'lgan. 1951-yilda bu uch tashkilot birlashib, Shotlandiya chartered buxgalterlar instituti (ICAS) ni tashkil etgan.
- London, 1880. 1880-yil 11-mayda Angliya va Uels chartered buxgalterlar instituti (ICAEW) qirollik xartiyasini olgan. Xartiya Angliyadagi beshta buxgalterlar jamiyati a'zolarini bitta tashkilotga birlashtirgan.
- Nima o'zgardi? Endi "auditor" shunchaki ishonchli tanish emas, imtihon topshirgan, kasbiy tashkilot a'zosi bo'lgan mutaxassisga aylana boshladi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli)
"Chorsu savdo uyi"da 60 ta aksiyador bor, kompaniyani esa yollangan direktor boshqaradi. Yil oxirida direktor "foyda 800 000 000 so'm" degan hisobot taqdim etdi.
| Savol | Auditsiz | Mustaqil auditor bilan |
|---|---|---|
| Hisobotni kim tuzgan? | Direktor | Direktor |
| Kim tekshirgan? | Hech kim yoki direktorning o'zi | Kompaniyaga bog'liq bo'lmagan mutaxassis |
| Aksiyadorning ishonchi | Faqat direktorning so'ziga tayanadi | Mustaqil fikrga tayanadi |
XIX asr qonunchiligi va kasbiy institutlar aynan shu ustunlar orasidagi bo'shliqni to'ldirish uchun paydo bo'lgan.
Yana qarang
Manbalar
- Cardiff University (ORCA): audit tarixi bo'yicha kitob bobi · 1844-yilgi qonun: ta'sis hujjatida auditor tayinlash, auditdan o'tgan balans talabi; 1856-yilda majburiy auditdan voz kechilgani
- UK Government: Development of the statutory financial audit · majburiy audit 1856-yilda bekor qilinib, 1900-yilda qayta joriy etilgani
- ICAS: 165 years of public purpose · birinchi qirollik xartiyasi 1854-yil 23-oktabr
- ICAS CA Magazine: From 1854 to 2024, ICAS timeline · Edinburg jamiyati 1853; Glazgo xartiyasi 1855
- ICAS: Charter · 1951-yilgi qo'shimcha xartiya: Edinburg, Glazgo va Aberdin tashkilotlari birlashib ICAS ni tuzgani
- ICAEW: Royal Charter of the 11th May 1880 · Angliyadagi besh buxgalterlar jamiyatini birlashtirgan xartiya
- "Chorsu savdo uyi" misoli · muallif tomonidan tuzilgan, shartli