Katakli dasturxon: o'rta asrlar Angliyasida davlat hisobi qanday tekshirilgan?
Britaniya moliya vazirining lavozimi bugun ham "Chancellor of the Exchequer" deb ataladi. Exchequer so'zi shaxmat taxtasiga o'xshash katakli matodan kelib chiqqan. O'sha stol ustida sheriflarning hisobi qanday tekshirilganini ko'ramiz.
Britaniya moliya vaziri bugun ham "Chancellor of the Exchequer" deb ataladi. "Exchequer" so'zining tarixi esa shaxmat taxtasiga borib taqaladi. Bu tasodif emas: o'rta asrlarda davlat hisobi aynan katakli mato ustida tekshirilgan.
"Exchequer" nomi qayerdan kelgan?
XII asr Angliyasida qirol xazinasiga tushadigan daromadlarni tekshiradigan idora Exchequer deb atalgan. Bu idora qanday ishlagani haqida 1179-yilda Richard FitzNigel yozgan "Exchequer haqida suhbat" (Dialogus de Scaccario) asari ma'lumot beradi.
Unga ko'ra, nom hisob-kitob qilinadigan to'rtburchak taxtadan kelib chiqqan. Taxta shaxmat taxtasiga o'xshash katakli mato bilan yopilgan, mato ustidagi ustunlarga esa hisoblash uchun jetonlar (toshchalar) terilgan.
Bu usulning qulayligi shunda ediki, stol atrofidagilarning hammasi ustunlardagi jetonlarni ko'z bilan ko'ra olardi: qancha to'lanishi kerak edi va qancha to'landi.
Sherif hisobni qanday topshirgan?
Har bir graflikda (okrugda) qirol nomidan daromad yig'adigan amaldor, sherif, bo'lgan. Yilda bir marta, Mixaylov kuni (Michaelmas) atrofida, u Exchequerga kelib hisob bergan.
Jarayon shunday kechgan: - Sherif katakli mato yopilgan stolning bir tomonida, Exchequerning katta amaldorlari esa ro'parasida o'tirgan. - Amaldor jetonlarni ustunlarga terib, sherif qancha qarzdor ekanini va qanchasini to'laganini ko'rsatgan. - Natija pergament o'ramlariga, ya'ni pipe rolllarga yozilgan. Ularda qirol daromadlari har bir moliyaviy yil uchun graflik bo'yicha qayd etilgan.
Saqlanib qolgan eng qadimgi pipe roll 1130-yilga oid. Seriya deyarli uzilishsiz XIX asrgacha davom etgan va bugun Britaniya Milliy arxivida E 372 raqami bilan saqlanadi. Ya'ni bu hujjatlar yetti yuz yildan ortiq vaqt davomida davlat "audit izi" bo'lib xizmat qilgan.
Katakli dasturxondan bugungi auditgacha nima o'zgardi?
| Jihat | O'shanda (XII asr Exchequeri) | Hozir |
|---|---|---|
| Kim hisob beradi | Sherif, qirol daromadini yig'uvchi | Korxona rahbariyati |
| Kim tekshiradi | Exchequer amaldorlari | Mustaqil auditor |
| Hisoblash vositasi | Katakli mato va jetonlar | Buxgalteriya dasturi va elektron hujjatlar |
| Tekshiruv natijasi | Pipe rollga yozuv | Auditorlik xulosasi |
| Qachon | Yilda bir marta, Mixaylov kuni atrofida | Moliyaviy yil yakunlari bo'yicha |
Exchequer stolidagi asosiy g'oya bugun ham juda tanish: ikki tomon bitta jadvalga qarab, kim kimdan qancha qarz ekanini kelishadi. Zamonaviy korxonada buning eng yaqin o'xshashi hisob-kitoblarni solishtirma dalolatnomasi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli): "Qo'qon un" korxonasi va uning xaridori yil oxirida hisoblarini solishtirdi.
| Ko'rsatkich | "Qo'qon un" hisobida | Xaridor hisobida |
|---|---|---|
| Yil davomida jo'natilgan un | 120 000 000 so'm | 120 000 000 so'm |
| To'langan | 95 000 000 so'm | 95 000 000 so'm |
| Qoldiq qarz | 25 000 000 so'm | 25 000 000 so'm |
Ikkala ustun mos keldi, demak qarz tasdiqlandi. XII asrda bu natijani jetonlar ko'rsatgan bo'lsa, bugun uni ikki tomon imzolagan jadval ko'rsatadi.
Yana qarang
Manbalar
- The Pipe Roll Society: How were they compiled? · Mixaylov kuni (Michaelmas) sheriflar hisobining katakli mato yopilgan stol ustida jetonlar bilan tekshirilishi
- The Pipe Roll Society: What is a pipe roll? · Pipe roll: qirol daromadlarining grafliklar bo'yicha yillik hisobi; eng qadimgisi 1130-yil
- The National Archives: Exchequer, Pipe Office, Pipe Rolls (E 372) · seriya 1129–1832-yillar, Kyu (London)dagi Milliy arxivda saqlanadi
- Medieval Writing: The Exchequer · Richard FitzNigelning «Dialogus de Scaccario» (1179) asari; katakli mato yopilgan taxta
- "Qo'qon un" solishtirma misoli · muallif tomonidan tuzilgan, shartli