Korxona faoliyatini davom ettira olishiga shubha tug'ilsa: auditor qaysi belgilarga qaraydi, rahbariyatdan nima so'raydi va xulosa qachon o'zgaradi?
Hisobot «korxona ishlashda davom etadi» degan taxmin bilan tuziladi. Kredit muddati yaqinlashib, pul tugab borayotgan bo'lsa, bu taxmin shubha ostida qoladi. Parket ishlab chiqaruvchi korxona misolida: qaysi ko'rsatkichlar ogohlantiradi, rahbariyatning pul bashorati nega hal qiluvchi hujjat va izoh yetarli bo'lmasa auditor fikri qanday o'zgaradi.
"Chinobod Parket" MChJ yil oxirida auditga tayyorlanmoqda. Direktor Jasurbek bilan bosh buxgalter Gulshoda hisobotni tayyor deb hisoblashadi. Auditor esa birinchi uchrashuvdayoq bitta savol berdi: "Bank krediti aprelda to'lanadi. Pul qayerdan keladi?" Bu savol tasodifiy emas. Hisobotning o'zi bitta jim taxminga tayanadi: korxona ertaga ham ishlaydi. Shu maqolada aynan shu taxmin va uni tekshirish yo'li ko'rib chiqiladi.
Faoliyat uzluksizligi nima va uni kim baholaydi?
1-son BHMS ning 18-bandiga ko'ra hisobotni tayyorlayotganda baholashni rahbariyat o'zi qiladi: korxona faoliyatini uzluksiz davom ettira oladimi? Rahbariyat korxonani tugatish yoki faoliyatini to'xtatishni rejalashtirmasa (yoki bundan boshqa chorasi bo'lmagan holatdan tashqari), hisobot faoliyat uzluksizligi asosida tuziladi. Davom etishga ta'sir qiluvchi muhim hodisa yoki shart-sharoitdan xabardor bo'lsa, rahbariyat bu faktni hisobotga izohlarda yozishi kerak.
Auditor bu baholashni o'rniga qilmaydi: u rahbariyatning baholashini ko'rib chiqadi va uning to'g'riligini tekshiradi. O'zbekistonda xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi (O'RQ-677-son Qonun, 9-modda), bu mavzu 570-son standartda (ISA 570) tartibga solinadi. Standart 2024-yilda qayta ko'rib chiqilgan va auditorning rahbariyat baholashini baholash bo'yicha ishi kuchaytirilgan. O'zbekistonda qaysi tahrir amalda ekanini vakolatli organ saytidan tekshiring.
Auditor qaysi belgilarga qaraydi?
570-son standartda (ISA 570) belgilarga misollar uch guruhga bo'lib beriladi: moliyaviy, operatsion va boshqa belgilar. Misollar ro'yxati to'liq emas, ularning to'liq matnini standartning o'zidan o'qing; bu maqolada ro'yxat ko'chirilmaydi. Quyida shartli korxona ko'rsatkichlari ustida auditor nimaga qarashini ko'ramiz.
Muhim jihat: belgi o'z-o'zidan «muhim noaniqlik» degani emas. Masalan (muallif tomonidan tuzilgan), yirik mijoz yo'qolgan bo'lsa, ammo korxonada shartnomasi tayyor yangi buyurtmachi bo'lsa, ta'sir yumshaydi. Auditor belgilarni ham, ularga qarshi turadigan omillarni ham birga tortadi.
"Chinobod Parket" ning ikki yillik hisobot ma'lumotlari (muallif tomonidan tuzilgan, mln so'm):
| Ko'rsatkich | 2024 | 2025 |
|---|---|---|
| Pul mablag'lari | 180 | 40 |
| Debitorlik qarzi | 420 | 560 |
| Tovar zaxiralari | 900 | 1 250 |
| Joriy aktivlar | 1 500 | 1 850 |
| Qisqa muddatli bank krediti | 450 | 1 100 |
| Yetkazib beruvchilarga qarz | 380 | 720 |
| Soliq va majburiy to'lovlar bo'yicha qarz | 90 | 140 |
| Joriy majburiyatlar | 920 | 1 960 |
| Aylanma kapital (joriy aktivlar − joriy majburiyatlar) | 580 | −110 |
| Joriy likvidlik koeffitsiyenti (aktivlar ÷ majburiyatlar) | 1,63 | 0,94 |
| Tez likvidlik (pul + debitorlik) ÷ majburiyatlar | 0,65 | 0,31 |
| Tushum | 5 200 | 4 300 |
| Sof foyda (zarar) | 310 | −260 |
Hisob-kitoblar: 1 500 − 920 = 580; 1 850 − 1 960 = −110; 1 500 ÷ 920 = 1,63; 1 850 ÷ 1 960 = 0,94; (180 + 420) ÷ 920 = 0,65; (40 + 560) ÷ 1 960 = 0,31. Tushum 5 200 dan 4 300 ga, ya'ni 17,3% kamaygan.
Bu raqamlarning o'zi hukm emas, lekin ular to'rtta signal beradi: qisqa muddatli majburiyatlar joriy aktivlardan ko'p, foyda zararga aylangan, pul 4,5 baravar kamaygan, bank krediti 450 dan 1 100 ga o'sgan. Ayniqsa tovar zaxirasi 900 dan 1 250 ga oshgani muhim: aktiv bor, lekin u pul emas va uni pulga aylantirish muddati noaniq.
Rahbariyatning pul bashorati auditorga nega kerak?
Auditor raqamlarga qarab «ishlamaydi» deb ayta olmaydi. U rahbariyatning rejasini so'raydi: qarzlar qanday to'lanadi, pul qayerdan keladi. Eng kuchli hujjat bu oylar kesimidagi pul oqimi bashorati. Gulshoda keyingi olti oy uchun jadval tuzdi (muallif tomonidan tuzilgan, mln so'm; yil boshidagi qoldiq 40, bank krediti 1 100 4-oyda to'lanadi):
| Oy | Kirim | Operatsion chiqim | Qoldiq: kredit to'liq to'lansa | Qoldiq: bank 1 000 ni uzaytirsa |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 390 | 380 | 50 | 50 |
| 2 | 350 | 370 | 30 | 30 |
| 3 | 330 | 360 | 0 | 0 |
| 4 | 300 | 350 | −1 150 | −150 |
| 5 | 340 | 340 | −1 150 | −150 |
| 6 | 380 | 330 | −1 100 | −100 |
Qoldiq hisobi: 40 + 390 − 380 = 50; 50 + 350 − 370 = 30; 30 + 330 − 360 = 0; 4-oyda 0 + 300 − 350 − 1 100 = −1 150. Ikkinchi ustunda bank faqat 100 ni olib, 1 000 ni keyinga qoldirsa: 0 + 300 − 350 − 100 = −150.
Jadval uchta narsani ko'rsatadi:
- Muammo kreditning to'lov kunida. Uchinchi oygacha korxona nolga yaqin ishlaydi, 4-oyda esa 1 100 chiqib ketadi.
- Bankning uzaytirishi yetarli emas. Hatto 1 000 ni uzaytirish ham qoldiqni −150 da qoldiradi: operatsion faoliyat o'zi yetarli pul bermayapti. Rahbariyatga yana chora kerak: xarajatni qisqartirish, zaxirani sotish yoki hissadorlardan mablag' jalb qilish.
- Rejaning o'zi hujjat bilan tasdiqlanishi kerak. «Bank uzaytiradi» degan gap emas, bankning yozma kelishuvi kerak. Kredit shartnomasida bajarilishi shart bo'lgan talablar bo'lsa, ularning bajarilganini ko'rsatuvchi hujjatlarni ham tayyorlab qo'ying (amaliy maslahat).
Auditor bashoratni «ishonamiz» deb qabul qilmaydi. U bashoratdagi taxminlarni ko'rib chiqadi: kirim 390 dan 300 gacha tushadi, bu mijozlar bilan tuzilgan shartnomalarga mosmi? Xarajat kamayishi real rejaga tayanadimi? Shuning uchun auditorga bashorat bilan birga uning asosi, ya'ni shartnomalar, buyurtmalar portfeli va bankdagi yozishmalarni berish kerak.
Natijada xulosa qanday bo'ladi?
570-son AXS mantiqida rahbariyat baholashi va izohlarning to'liqligiga qarab uch xil holat bo'ladi:
| Holat | Auditor nima qiladi |
|---|---|
| Muhim noaniqlik yo'q: rahbariyat reja bilan ko'rsatib bera oldi | Xulosa o'zgarmaydi |
| Muhim noaniqlik bor va u hisobot izohlarida yetarli ochib berilgan | Fikr o'zgartirilmaydi; xulosaga faoliyat uzluksizligiga oid muhim noaniqlik haqida alohida bo'lim qo'shiladi |
| Muhim noaniqlik bor, ammo izoh yetarli emas | Fikr o'zgartiriladi: shartli yoki salbiy (705-son AXS) |
Bu jadvaldan rahbariyat va buxgalter uchun xulosa shu: agar noaniqlik bor bo'lsa, uni yashirmay, izohda aniq yozish kerak. Izoh yetarli bo'lsa, fikr o'zgarmaydi; yetarli bo'lmasa, fikr o'zgaradi.
Mumkin bo'lgan izoh mazmuni (muallif tomonidan tuzilgan): korxona 2025-yilda zarar ko'rgani, joriy majburiyatlari joriy aktivlardan oshgani, bank krediti to'lov muddati yaqinlashgani, rahbariyatning rejasi (bank bilan muzokaralar, xarajatni kamaytirish) va bu reja amalga oshmasa, faoliyatni davom ettirishga shubha tug'ilishi. 1-son BHMS ning 18-bandidagi talab ana shu: muhim holatlardan xabardor bo'lgan rahbariyat buni hisobotga yoritadi.
Hisobot sanasidan keyin hodisa yuz bersa-chi?
Xo'jalik yurituvchi subyektlar uchun 16-son BHMS shu holatga alohida e'tibor beradi. Balans tuzilgan sana bilan hisobot e'lon qilishga tasdiqlangan sana orasida yuz bergan hodisa uzluksizlik prinsipi endi amal qilmayotganini, ya'ni tashkilot to'lovga qobiliyatsiz bo'lganini ko'rsatsa, aktiv va majburiyatlar qiymati tuzatilishi kerak (20-band). Agar hodisa faqat prinsipga mos kelmay qolishini ko'rsatishi mumkin bo'lsa, hisobotni tasdiqlashda shu masala ko'rib chiqiladi (22-band).
Misol (muallif tomonidan tuzilgan): faraz qilaylik, "Chinobod Parket" hisoboti tasdiqlanishidan oldin yirik xaridor bankrot bo'ldi va uning qarzini undirib bo'lmaydigan bo'lib qoldi. Bu 16-son BHMS ning 21-bandidagi misolga o'xshaydi (mijozning to'lovga qobiliyatsizligini tasdiqlaydigan hodisa bo'yicha qarz zararlariga tuzatish kiritish mumkin). Agar hodisa korxonaning o'zi to'lovga qobiliyatsiz ekanini ko'rsatsa, 20-band bo'yicha qiymatlar tuzatiladi; faqat shubha tug'dirsa, 22-band bo'yicha tasdiqlashda uzluksizlik masalasi ko'rib chiqiladi. Bunday hodisalar haqida auditorga ham xabar berish kerak (amaliy maslahat).
Amaliy maslahat
- Bashoratni oldindan tayyorlang. Auditor kelganda pul bashorati tayyor bo'lsa, suhbat 10 daqiqada o'tadi. Tayyor bo'lmasa, auditor uni sizdan so'raydi va tuzishga vaqt ketadi (amaliy maslahat).
- Eng yirik to'lov sanalarini bashoratga kiriting. Misolda bu kreditning to'lov oyi: u bashoratda ko'rinmasa, rejaning qiymati yo'q (amaliy maslahat).
- Bank bilan kelishuvni yozma qiling. Og'zaki «uzaytirib beramiz» auditorga dalil emas (amaliy maslahat).
- Izohni oldindan yozing. Muhim shubha bo'lsa, 1-son BHMS ning 18-bandi bo'yicha izohni auditor so'ramasdan tayyorlang (amaliy maslahat).
- Koeffitsiyentlarni har chorak hisoblang. Aylanma kapital manfiy bo'lib qolishini yil oxirida emas, chorak oxirida ko'ring.
- Bu maqolada provodka yo'q: uzluksizlikni baholash hisob yozuvi emas, balki baholash va izoh masalasi.
Auditor xulosasining boshqa turlari va ularning ma'nosi alohida maqolada ko'rib chiqilgan.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Quvasoy sement» rahbariyati kafolat ta'mirlari zaxirasini 80 000 000 so'm deb baholadi. Auditor o'z ma'lumotlari asosida oqilona oraliqni 88 000 000 – 100 000 000 so'm deb belgiladi. 540-son AXS yondashuviga ko'ra noto'g'rilik kamida qancha deb baholanadi?
Xalqaro audit standartlarini tan olish va qo'llash tartibi qaysi hujjat bilan belgilangan?
«Kamalak tekstil» auditida auditorlik xulosasi 20-martda imzolanishi rejalashtirilgan. 580-son AXS bo'yicha rahbariyatning yozma bayonotlari (representation letter) qaysi sana bilan sanalanishi kerak?
«Bo'ston mebel» balans sanasidan keyin, yanvarda yangi sex uchun yirik uskuna sotib olish shartnomasini imzoladi. Balans sanasida bunday majburiyat yo'q edi, aktiv va majburiyatlarga ta'siri ham bo'lmagan, lekin voqea muhim. 16-son BHMS bo'yicha bu hisobotda qanday aks ettiriladi?
Auditor xulosa tayyorlashda 700-son va 705-son AXS matnlari hamda namunaviy auditorlik xulosalaridan foydalanmoqchi. Ular qaysi idoraning rasmiy sahifasida joylashtirilgan?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- 1-son BHMS «Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati» (Adliya vazirligida 2024-yil 6-avgustda 3544-son bilan ro'yxatga olingan), 18-band · rahbariyat hisobotni tayyorlashda tashkilot faoliyatining uzluksiz davom etish imkoniyatini baholaydi; tugatish yoki to'xtatishni rejalashtirmasa, hisobot faoliyat uzluksizligi asosida tuziladi; davom etishga ta'sir qiluvchi muhim hodisa yoki shart-sharoitdan xabardor bo'lsa, bu fakt hisobotga izohlarda yoritiladi
- 16-son BHMS «Buxgalteriya balansini tuzish sanasidan keyin xo'jalik faoliyatida yuz beradigan hodisalar va nazarda tutilmagan holatlar» (Adliya vazirligida 2024-yil 31-iyulda 3539-son bilan ro'yxatga olingan), 19, 20 va 22-bandlar · balans sanasi bilan hisobotni e'lon qilishga tasdiqlash sanasi orasidagi hodisa tashkilotning to'lovga qobiliyatsiz ekanini ko'rsatsa, aktiv va majburiyatlar qiymati tuzatiladi; hodisa uzluksizlik prinsipiga mos kelmay qolishini ko'rsatishi mumkin bo'lsa, tasdiqlashda shu masala ko'rib chiqiladi
- «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677-son), 9-modda; Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-apreldagi 171-son qarori · xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi; ularni tan olish va qo'llash tartibi qarorda belgilangan
- O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi: auditorlik faoliyati standartlari sahifasi · sahifada 700-son va 705-son AXS hamda namunaviy xulosalar joylashtirilgan
- ACCA: Going concern (texnik maqola) · 570-son AXS (ISA 570) misollarida belgilar moliyaviy, operatsion va boshqa guruhlarga bo'linadi
- IFAC/IAASB: ISA 570 (Revised) standart matni · belgilar ro'yxati to'liq emas, ulardan biri o'z-o'zidan muhim noaniqlik mavjudligini bildirmaydi; noaniqlik yetarli ochib berilsa fikr o'zgartirilmaydi va xulosada «Material Uncertainty Related to Going Concern» bo'limi bo'ladi; yetarli ochib berilmasa fikr 705-son AXS (ISA 705) bo'yicha shartli yoki salbiy bo'ladi
- IAASB: ISA 570 (Revised 2024) bo'yicha yangilik · standart 2024-yilda qayta ko'rib chiqilgan (ISA 570 Revised 2024); auditorning rahbariyat baholashini baholash bo'yicha ishi kuchaytirilgan; kuchga kirish sanasini standart matnidan tekshiring
- Misol, korxona nomi, balans moddalari, pul bashorati va hisob-kitoblar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli; haqiqiy korxona ma'lumoti emas