XX asr: buxgalteriya qanday qilib xalqaro tilga aylandi?
Toshkentdagi korxona hisobotini Tokio yoki Londondagi investor ham tushunishi uchun nima kerak? XX asrda paydo bo'lgan xalqaro standartlar va milliy BHMS tizimi haqida qisqa yo'l xaritasi.
Ikki odam bir xil so'zni ishlatib, har xil narsani nazarda tutsa, kelishmovchilik chiqadi. XX asr o'rtalarida moliyaviy hisobotlar bilan aynan shunday bo'lgan: har bir mamlakat "foyda" va "aktiv"ni o'zicha hisoblagan. Xalqaro standartlar shu muammoga javob sifatida paydo bo'ldi.
Asosiy faktlar
- 1973-yil, London. Xalqaro buxgalteriya standartlari qo'mitasi (IASC) tuzilgan. Uni quyidagi mamlakatlarning kasbiy buxgalteriya tashkilotlari kelishuv asosida tashkil etgan: Avstraliya, Kanada, Fransiya, Germaniya, Yaponiya, Meksika, Niderlandiya, Buyuk Britaniya va Irlandiya (bitta a'zo sifatida) hamda AQSh.
- Maqsad. Kompaniyalar o'z aksiyalarini boshqa mamlakat birjalarida ham joylashtira boshlagan edi. Turli mamlakat investorlari bir xil qoidada tuzilgan hisobotni o'qishi kerak bo'ldi. IASC chiqargan standartlar IAS deb atalgan.
- 2001-yil: qayta tuzilish. 2001-yil 1-aprelda IASC o'rnini yangi tuzilma egallagan: mustaqil standart chiqaruvchi organ, Xalqaro buxgalteriya standartlari kengashi (IASB), va uni nazorat qiluvchi fond.
- IAS va IFRS. 2001-yildan keyin chiqqan yangi standartlar IFRS (Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari) deb nomlana boshlagan. Oldin chiqqan IAS lar ham shu yagona to'plamning bir qismi sifatida saqlangan.
- Fond nomi. Dastlab IASC Foundation deb atalgan fond 2010-yil 1-iyuldan IFRS Foundation nomini olgan.
- Milliy standartlar ham bor. O'zbekistonda xo'jalik yurituvchi subyektlar uchun buxgalteriya hisobining milliy standartlari (BHMS) amal qiladi: 1–12, 16, 17, 19–24-sonli BHMS. 13-son esa budjet tashkilotlari uchun budjet hisobi standarti (BHS). 14, 15 va 18-sonli standart yo'q.
- Yangi schyotlar rejasi. Amaldagi hisobvaraqlar rejasi, 21-son BHMS, 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan. Saytimizdagi barcha provodka misollari shu hujjatga tayanadi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli)
"Ipak yo'li Tekstil" o'z hisobotini ikki investorga yubordi: biri Germaniyadan, biri Yaponiyadan. Agar har bir mamlakat o'z qoidasi bilan o'qisa, bir xil raqamlar ikki xil ma'no beradi:
| Savol | Umumiy standart bo'lmasa | Umumiy standart bo'lsa |
|---|---|---|
| "Foyda" qanday hisoblangan? | Har bir investor o'z mamlakati qoidasini taxmin qiladi | Ikkalasi ham bir xil qoida asosida o'qiydi |
| Ikki korxonani solishtirish | Avval hisobotlarni qayta ishlash kerak | Raqamlar to'g'ridan-to'g'ri solishtiriladi |
| Investorning ishonchi | Qo'shimcha tushuntirish va vaqt talab qiladi | Tushunish tezroq |
Standartlarning asosiy qiymati shu: ular buxgalteriyani hamma tushunadigan umumiy tilga aylantiradi.
Yana qarang
Manbalar
- IFRS Foundation: An agreement to establish an International Accounting Standards Committee (1973) · 1973-yil 29-iyunda Londonda imzolangan kelishuv
- IAS Plus (Deloitte): International Accounting Standards Committee (IASC) · asoschilar: Avstraliya, Kanada, Fransiya, Germaniya, Yaponiya, Meksika, Niderlandiya, Buyuk Britaniya va Irlandiya, AQSh kasbiy tashkilotlari; 2001-yil 1-aprelda IASB o'rnini egallagani
- Encyclopaedia Britannica: International Accounting Standards Committee · 1973-yil Londonda tuzilgani, 2001-yilda IASB bilan almashtirilgani
- IAS Plus: New name and web address for the IASC Foundation (2010) · IASC Foundation 2010-yil 1-iyuldan IFRS Foundation nomini olgani
- IAS Plus: Overview of the structure of the IFRS Foundation, IASB and ISSB · fond va standart chiqaruvchi kengash tuzilmasi
- 21-son BHMS "Hisobvaraqlar rejasi" (AV 27.12.2024, 3593-son), buyruqning 3-bandi · 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan
- Ikki mamlakat investori misoli · muallif tomonidan tuzilgan, shartli