Hisobvaraqlar rejasi qanday tuzilgan: to'rt xonali kod va oltita schyot turi nimani bildiradi?

Mehriniso kichkina bosmaxona ochdi: vizitka, banner va kitob muqovalari chop etadi. Birinchi haftadayoq buxgalter uni bir savol bilan to'xtatdi: «Kassadagi pulni qaysi sahifaga yozamiz, qog'oz zaxirasini-chi, mijoz o'z qog'ozini olib kelsa-chi?» Ikkinchi darsda schyotni «bir turdagi narsa yoziladigan sahifa» deb ta'riflagandik. Bugun shu sahifalarning hammasi qanday tartibda terilganini, ya'ni hisobvaraqlar rejasining tuzilishini ochamiz.

Hisobvaraqlar rejasi nima va uni kim tuzadi?

Hisobvaraqlar rejasi barcha mavjud schyotlarning rasmiy ro'yxati: har birining raqami, nomi va turi. Xo'jalik yurituvchi subyektlar uchun u 21-son BHMSning 1-ilovasida berilgan. Standart rejaning mazmunini qisqa belgilaydi: reja hisobotdagi beshta element (aktiv, majburiyat, kapital, daromad, xarajat) bo'yicha guruhlangan schyotlardan va balansdan tashqari schyotlardan tashkil topadi (5-band).

Mehriniso ro'yxatning hammasini ishlatmaydi. Masalan, unga ko'p yillik o'simliklar yoki hayvonlar schyoti kerak emas. Shu sababli standart har bir tashkilotdan bitta ishni talab qiladi: 1-ilovadagi reja asosida o'zining ishchi hisobvaraqlar rejasini tuzish va uni hisob siyosatida (tashkilot hisobni qaysi qoidalar bo'yicha yuritishini yozib qo'yadigan ichki hujjatda) aks ettirish (4-band). Demak, rasmiy reja katalogga o'xshaydi, ishchi reja esa undan bosmaxona tanlab olgan sahifalar to'plami.

Reja necha bobdan iborat?

Rasmiy rejada beshta bob bor. Quyidagi jadvalni men 1-ilovadagi qatorlarni sanab tuzdim: «turi yozilgan qator» odatda schyotlar guruhi (masalan, 0100, 5100; bitta istisno: 2980 «Savdo ustamasi» kichik schyotining o'ziga KA turi yozilgan), «nomi yozilgan schyot» esa kichik schyotlar bilan birga hisoblangan.

Qiziq tomoni: 3-bobda 8000, 8100 va 8200 raqamlari ro'yxatda turibdi, lekin ularning nomi yozilmagan, shuning uchun men ularni «nomi yozilgan schyot» ustuniga qo'shmadim. Aktivlar bobida (masalan, 1200, 3300, 5300) va uzoq muddatli majburiyatlar paragrafida (7400–7700) ham nomi yozilmagan raqamlar uchraydi. Bunday raqamga o'zingizdan nom o'ylab topmang: rejada qanday yozilgan bo'lsa, shunday qoldiring.

To'rt xonali kod nimani bildiradi?

Jadvaldan bitta qonuniyat ko'rinadi, uni kod bo'yicha «manzil» deb tushunish mumkin. Bu qoida emas, mening kuzatuvim, lekin rejadagi har bir raqamda tasdiqlanadi:

• Birinchi raqam: katta bo'lim. 0 va 1 dan 5 gacha raqamlar aktivlar bobiga kiradi (0 — uzoq muddatli aktivlar, 1–5 — joriy aktivlar). 6 — joriy majburiyatlar, 7 — uzoq muddatli majburiyatlar, 8 — xususiy kapital, 9 — daromadlar va xarajatlar.
• Birinchi ikki raqam: guruh. Masalan, 51 raqamli schyotlar «hisob-kitob hisobvarag'idagi pul mablag'lari» guruhiga tegishli (5100).
• To'rt raqam: aniq schyot. 5110 shu guruhning «Hisob-kitob hisobvarag'i» schyoti, 0150 esa «Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi».

Schyotning turi jadvalda odatda guruh qatorida (masalan, 0100 | Asosiy vositalar | A) ko'rsatiladi, kichik schyotlar o'sha guruh ichida turadi. Shuning uchun 0150 ni qidirsangiz, uning turini 0100 qatoridan bilib olasiz. Istisno bor: 2980 «Savdo ustamasi» o'z qatorida KA deb belgilangan.

Balansdan tashqari schyotlar bundan farq qiladi: ularning raqami uch xonali (001 dan 016 gacha).

Oltita tur: A, P, KA, KP, T va BT

21-son BHMSning 3-bandi turlarni aniq belgilaydi. Quyida har birini bosmaxona misolida, standart ta'rifini esa o'z so'zlarim bilan qisqa keltiraman.

1. Aktiv (A). Aktivlarni aks ettiradigan schyot. Bosmaxonadagi bankdagi pul (5110), qog'oz va bo'yoq zaxirasi (1010), kompyuter (0150) shu turdan.
2. Passiv (P). Majburiyat va xususiy kapitalni aks ettiradi. Qog'oz yetkazib beruvchiga qarz (6010) va Mehrinisoning ustav kapitali (8330) shu turdan.
3. Kontr-aktiv (KA). Standart uni «aktivning sof qiymatini aks ettiruvchi» schyot deb ataydi: bog'liq aktiv schyotining qoldig'idan ayriladi. Misol: kompyuter 0150 da 9 mln so'm turibdi, eskirishi 0250 da 1,5 mln so'm. Hisobotda kompyuterning sof qiymati 9 − 1,5 = 7,5 mln so'm bo'ladi.
4. Kontr-passiv (KP). KA ning passivdagi o'xshashi: bog'liq passiv schyot qoldig'idan ayriladi. Rejada 8600 «Sotib olingan xususiy aksiyalar» shu turga kiritilgan. Aksiyadorlik jamiyati o'z aksiyalarini sotib olsa, bu summa kapitaldan ayriladi (bu ko'proq aksiyadorlik jamiyatlariga tegishli, Mehrinisoning MChJsi unga duch kelmaydi).
5. Tranzit (T). Ta'rifga ko'ra bu «hisobot davri oxiriga saldoga (qoldiqqa) ega bo'lmaydigan daromadlar va xarajatlarning vaqtinchalik hisobvaraqlari». Barcha 9000–9900 guruhlar shu turda. Bosmaxona tushumi 9030 «Ishlar bajarish va xizmatlar ko'rsatishdan daromadlar» schyotiga yig'iladi, davr oxirida esa u yopiladi.
6. Balansdan tashqari (BT). Tashkilotga qarashli bo'lmagan, lekin vaqtincha uning qo'lida turgan aktivlar, shuningdek shartli huquq va majburiyatlar haqidagi axborot uchun. Misol: mijoz bosish uchun o'z qog'ozini olib keldi. Qog'oz bosmaxonaniki emas, shuning uchun u balansdagi 1010 ga kirmaydi, rejadagi 003 «Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar» schyotida yuritiladi.

Birinchi to'rttasi, ya'ni A, P, KA va KP standartda doimiy hisobvaraqlar deb ataladi: ular buxgalteriya balansida ko'rinadi va hisobot davri oxirida qoldiqqa ega bo'ladi.

Bitta misol: bosmaxonaning ochilish holati

Endi hammasini bir joyga yig'amiz. Mehrinisoning bosmaxonasi («Qalamchi Print» MChJ, ya'ni mas'uliyati cheklangan jamiyat) ishga tushgan kundagi holat (so'mda, shartli):

Ikkala jami teng, chunki kontr-aktiv summasi aktivdan ayrilgan holda hisoblangan. Jadvalning tashqarisida, balansdan tashqari 003 schyotda esa mijozning 2 000 000 so'mlik qog'ozi yuradi: u hech qaysi jamiga qo'shilmaydi.

Bu schyotlar bir-biri bilan qanday bog'lanadi?

Schyotlar alohida turmaydi: har bir voqea ikki schyotni bog'laydi. Bunday bog'lanishni provodka deb ataymiz, uni 6-darsda alohida o'rganamiz. Hozircha shu yetarli: har bir yozuvda bitta schyot «debet» (chap), ikkinchisi «kredit» (o'ng) tomondan olinadi. Bosmaxonaning birinchi kunlaridagi to'rt voqea 21-son BHMSdagi tayyor qatorlar bo'yicha shunday yoziladi (ochilish jadvalidagi 8330, 6010, 1010 va 5010 summalari shu yozuvlarga mos; kompyuter va bankdagi qolgan pul boshqa voqealardan, ularni keyingi darslarda ko'ramiz):

Qatorlarning o'zi qaysi boblar bir-biriga ulanishini ko'rsatadi. Birinchi yozuvda aktivlar bobidagi 4610 (ta'sischining ustav kapitaliga ulush bo'yicha qarzi) bilan xususiy kapital bobidagi 8330 bog'langan. Ikkinchi va uchinchi yozuvlarda esa aktivlar bobi majburiyatlar bobiga ulanadi. Uchinchi yozuvdan keyin 6010 dagi qarz 12 − 5 = 7 mln so'm bo'ladi, bu jadvaldagi summaga mos.

Amaliy maslahat

• Yangi schyot ochishdan oldin avval rejadan uning raqamini va nomini toping. Nomni o'zingizcha o'zgartirmang: nomlar rasmiy hujjatdan.
• Ishchi rejani hisob siyosatiga qo'shishni unutmang: standart buni talab qiladi (4-band).
• Schyotni tanlashda avval boblardan boshlang: «Bu narsa bizniki (aktiv), qarz (majburiyat), egasining ulushi (kapital) yoki vaqtincha qo'limizdami (balansdan tashqari)?» Shu savol schyotni topishni ancha osonlashtiradi.
• Kontr-aktivni asosiy aktivning o'zi bilan aralashtirmang: eskirish 0250 da turadi, 0150 da emas. Aks holda sof qiymat noto'g'ri chiqadi.
• Birovning mulkini balansga kiritmang. Mijozdan qayta ishlash uchun olingan material (003), mas'ul saqlashga qabul qilingan zaxira (002) kabilar balansdan tashqari schyotlarda yuritiladi.

Boshlovchi ko'p adashadigan uch joy

• «Kontr» yomon degani emas. KA va KP shunchaki ayiruvchi schyotlar: ular asosiy schyot summasini aniqlashtiradi.
• Tranzit schyot — doimiy emas. 9000-bobdagi schyotlar davr oxirida qoldiqsiz bo'lishi kerak, balansda ko'rinmaydi.
• Balansdan tashqari schyot balansga ta'sir qilmaydi. Uning summasini aktivlar jamiga qo'shib yubormang.

Keyingi darsda

To'rtinchi darsda balans tenglamasiga qaytamiz va xo'jalik operatsiyalarining to'rt turini ko'ramiz: har bir voqea balansga qanday ta'sir qilishini, ba'zan ikkala tomon bir vaqtda o'zgarishini, ba'zan esa faqat bir tomon ichida joy almashishini ko'rib chiqamiz.