Buxgalteriya
Schyotlar, provodkalar, BHMS va MHXS standartlari
Dasturiy ta'minot sotib olindi: uni nomoddiy aktivga kiritish kerakmi yoki xarajatga chiqarish kerakmi va amortizatsiya qachondan boshlanadi?
Yuk tashish korxonasi yo'nalish rejalashtiradigan dastur sotib oldi. 7-son BHMS bo'yicha oltita talab bir vaqtda bajarilsa, dastur 0430 schyotiga aktiv bo'lib kiradi, aks holda xarajat. Boshlang'ich qiymatga nimalar qo'shiladi, nimalar qo'shilmaydi, amortizatsiya nega xarid oyidan emas, keyingi oyning 1-sanasidan boshlanadi: bitta misolda, 60 oylik jadval bilan.
Hujjat va chek: nega hamma narsa yozib boriladi?
Alifbo darslarining o'n ikkinchisi: Qodirning do'konida kun oxirida kassa kamchiligi chiqdi. Hujjat va chek nima, ular nega kerak va yo'qolgan yozuvni qanday topish mumkin, oddiy hisob bilan.
Asosiy vositani tugatish tartibi: komissiyadan 9210 schyotini yopishgacha olti bosqich
Eski bug' qozoni ishdan chiqdi. Uni kim ko'rib chiqadi, dalolatnomaning qaysi shakli to'ldiriladi, kim tasdiqlaydi, qachon kesib olish mumkin va metallolom qanday kirim qilinadi? 5-son BHMS 54–58-bandlari, uchta ilova shakli va 21-son BHMS provodkalari konserva zavodi misolida.
Qaytariladigan idish va bir martalik qadoq: tara qaysi schyotda yuritiladi, garov qaytarilmasa nima bo'ladi va xarajat qayerga yoziladi?
Ichimlik suvi korxonasi 19 litrlik idishlarni mijozlarga garov evaziga beradi, kichik shishalarni esa karton qutiga joylaydi. Qaysi tara tannarxga, qaysi biri sotish xarajatiga kiradi, qaytarilgan garov nega daromad emas, qaytmagan idish nima bo'ladi: 4 va 21-son BHMS bo'yicha bir korxona misolida.
Ish haqi nima va u qanday hisoblanadi?
Alifbo darslarining o'ninchisi: avtomobil yuvish joyidagi ikki xodimning oyligi ikki xil usulda hisoblanadi. Biri yuvilgan mashina soniga, ikkinchisi ishlagan kunlariga qarab. Ish haqi xodim va ish beruvchi uchun nima ekanini ko'ramiz.
Foyda va zarar qanday hisoblanadi?
Alifbo darslarining oltinchisi: tarvuz sotuvchining ikki haftasi, bittasi foyda, ikkinchisi zarar bilan tugaydi. Bitta tarvuzdan qancha qolishini va zararni qanday kamaytirish mumkinligini hisoblaymiz.
Bitta ma'lumot, butun korxona: ERP tizimlari qanday paydo bo'lgan va buxgalteriyani qanday o'zgartirgan?
1960-yillarda zavodlar xomashyo ehtiyojini kompyuterda hisoblashni boshladi, 1972-yilda IBMning besh sobiq xodimi SAP kompaniyasiga asos soldi, 1990-yillar boshida esa "ERP" atamasi paydo bo'ldi. Buxgalteriya alohida dasturdan korxonaning umumiy tizimiga aylandi. Qisqa tezislar va alohida dasturlar o'rtasida solishtirish qancha vaqt olishi haqida hisob.
Qonundan standartgacha: O'zbekistonda buxgalteriya hisobi qoidalari 1996-yildan bugungacha qanday shakllangan?
Buxgalterning kundalik ishi ikki qavatli qoidalarga tayanadi: tepada "Buxgalteriya hisobi to'g'risida"gi Qonun, uning ostida esa milliy standartlar (BHMS). Qonun 1996-yilda qabul qilingan va 2016-yilda yangi tahrirda chiqqan, standartlar esa 1998-yildan 2024-yilgacha bir necha to'lqinda yangilangan. Sanalar, rasmiy hujjatlar va arxiv hisobotini qaysi qoida bilan o'qish kerakligi haqida jadval.
Qaychi, xalat, stol jihozlari: inventar va xo'jalik jihozlari qachon xarajatga o'tadi va nega ular balansdan tashqari 014 schyotida yana kuzatiladi?
Tikuv sexi qaychi, xodimlarga xalat va buxgalteriyaga stol jihozlari sotib oldi. Ular asosiy vosita emas, lekin bir martada yo'qolib ham ketmaydi. 4-son BHMS mezonlari, 1080 schyotidan xarajatga o'tkazish, balansdan tashqari 014 dagi nazorat va yaroqsiz bo'lganda hisobdan chiqarish: raqamli misol va provodkalar.
Daromad va xarajat: oila va do'kon misolida
Alifbo darslarining beshinchisi: pul qayerdan keladi, qayerga ketadi va oy oxirida nima qoladi. Bitta oila budjeti va bitta non do'koni hisobini yonma-yon qo'yib ko'ramiz.
Aktiv, majburiyat va xususiy kapital: kafe ochilgan kuni «nima bor» va «qayerdan kelgan» savollariga buxgalteriya qanday javob beradi?
Kursning ikkinchi darsi: buxgalteriyaning to'qqizta eng kerakli atamasi (aktiv, majburiyat, xususiy kapital, passiv, debitorlik va kreditorlik qarzi, balans, schyot, birlamchi hujjat) bitta kafening ochilish kuni misolida va nega balansning ikki tomoni doim teng chiqadi.
Buxgalteriya balansini (1-shakl) satrma-satr to'ldirish: har bir satrga qaysi schyot qoldig'i yoziladi?
181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi bo'yicha buxgalteriya balansining barcha satrlari: satr kodi, qavsdagi schyotlar va har biriga sodda izoh. Eskirish, amortizatsiya, savdo ustamasi va shubhali qarzlar rezervi qayerda ayiriladi, jami satrlar qaysi formula bilan chiqadi, muddati o'tgan qarzlar ilovasi qanday tuziladi. Oxirida kichik mebel sexining schyot qoldiqlaridan to'ldirilgan balans.
Buxgalteriya nima: «kitob ushlovchi» degan so'z qayerdan kelgan va bu hisob kimga kerak?
Kursning birinchi darsi: buxgalteriya oddiy so'zlar bilan nima, «buxgalter» so'zi nemis tilidagi qaysi so'zdan kelgan, kafe egasi uchun daftar nima beradi va bu fanga kimlar hissa qo'shgan. Hech narsa bilmaydigan o'quvchi uchun.
Zenon papiruslari: 2 300 yil oldin Misrdagi yirik mulk boshqaruvchisi hisobni qanday yuritgan?
XX asr boshida Misrdagi Fayyum vohasida mahalliy qazuvchilar ikki mingdan ortiq papirusdan iborat arxivni topib oldi. Bu mil. av. III asrda yirik mulkni boshqargan Zenon ismli xizmatchining xatlari, shartnomalari va hisob yozuvlari edi. Qisqa tezislar va don omborining kirim-chiqim hisobi misoli.
Xaridorga sotuvdan keyin chegirma berilsa: 9050 schyoti qanday ishlaydi va tushum qanday kamayadi?
Ulgurji mebel korxonasi chorak oxirida do'konga hajm uchun bonus berdi, boshqa xaridorga tirnalgan stollar uchun narxni tushirdi. Ikkala holat 9050 orqali qanday yoziladi, oy oxirida qanday yopiladi va hisobotdagi sof tushum qanday chiqadi.
Yozuvsiz buxgalteriya: Inka imperiyasi hisobni tugunli iplarda qanday yuritgan?
Yozuvi bo'lmagan imperiya aholi soni, hosil va chorvani qanday hisobga olgan? Javob: rangli iplar va ulardagi tugunlarda. And tog'laridagi "kipu" deb ataladigan hisob vositasi haqida qisqa tezislar va jamlovchi ip bilan tekshiriladigan misol.
Tayyor mahsulot omborga kirim qilinganidan sotilguncha: 2810 schyoti va haqiqiy tannarx provodkalari
Gilam sexi oy davomida xarajat yig'di, oy oxirida 300 ta gilam omborga topshirdi. Bir dona gilamning haqiqiy tannarxi qanday chiqadi, sotuv, ko'rgazma, ofis ehtiyoji va kamomad 2810 dan qanday chiqariladi, hisob bahosida yurilsa farq qanday taqsimlanadi: to'liq hisob-kitob.
Aksiyadorlik jamiyati aksiya chiqarganda va o'z aksiyasini sotib olganda buxgalteriyada nima yoziladi?
Qo'shimcha aksiyalar chiqarish, obunachilardan pul tushishi, nominaldan yuqori narx (8410 «Emissiya daromadi»), chiqarish xarajatlari (9630), o'z aksiyalarini qaytarib sotib olish (8610), ularni qayta sotish va bekor qilish: «Zarafshon Keramika» AJ misolida faqat 21-son BHMS dagi qatorlar bo'yicha provodkalar.
Korxona boshqa kompaniyaning aksiyasini sotib olsa: qanday hisobga olinadi? (12-son BHMS)
Qisqa muddatli (5810) va uzoq muddatli (0610) investitsiya qanday ajratiladi, sotib olish qiymatiga nima kiradi, yil oxirida bozor narxi o'zgarsa nima qilinadi, dividend va sotish natijasi qanday yoziladi. «Ipaksoy Tekstil» MChJ misolida 12-son BHMS bandlari va 21-son BHMS qatorlari bilan.
Obligatsiya chiqarish va sotib olish: emitent va investor hisobi
Emitent obligatsiyani diskont yoki mukofot bilan sotganda (0960, 3220, 7220, 6220), kupon hisoblanganda, joriy qismga o'tkazishda va qoplashda; investor obligatsiyani sotib olganda (0610, 5810), diskontni hisoblaganda, kupon olganda va qoplanganda. «Chorvoq Energiya» AJ va «Kumushkon Agro» MChJ misolida faqat 21-son BHMS qatorlari bilan.
O'tgan yil moliyaviy hisobotida xato topildi: nima qilish kerak? (1-son BHMS, 10-bob)
Hisob siyosatidagi o'zgarish, hisob bahosidagi o'zgarish, muhim va muhim bo'lmagan xato: 1-son BHMS ning 108–118-bandlari bo'yicha qaror jadvali. «Sabo Mebel» misolida o'tgan yil kam hisoblangan amortizatsiya qanday tuzatiladi, qiyosiy ko'rsatkichlar qanday qayta hisoblanadi va izohlarda nima yoziladi.
Buxgalteriya hisobi nima uchun kerak: beshta vazifasi bitta novvoyxona misolida
«Tong non» novvoyxonasining bir oyi misolida hisobning besh vazifasini ko'ramiz: smeta tuzish, hujjatdan provodkagacha, reja va fakt farqini sabablarga ajratish, raqamlar kimga kerakligi hamda ustama va marja tahlili.
Shartnoma, ustav, bayonnoma va ma'lumotnoma: 8 ta tayyor namuna (xizmat ko'rsatish, mehnat shartnomasi, MChJ ustavi, direktorni almashtirish, avtomobil sotish, ulush oldi-sotdisi, tugatish)
8 ta to'liq namuna to'qima kompaniyalar misolida: xizmat ko'rsatish shartnomasi, mehnat shartnomasi, ish joyidan ma'lumotnoma, yagona ta'sischili MChJ ustavi, direktorni almashtirish va avtomobil sotish bo'yicha ishtirokchilar bayonnomalari, ulush qismini oldi-sotdi shartnomasi va MChJni tugatish to'g'risidagi qaror. Xizmat, ish haqi va asosiy vosita sotish bo'yicha 21-son BHMS provodkalari, Word (DOCX) fayllar.
Korxona buyruqlari va ta'sischi qarorlari: 9 ta tayyor namuna (mukofot, ishga qabul, ta'til, hisob siyosati, inventarizatsiya, dividend)
Direktor buyrug'i va yagona ta'sischi qarorining farqi, tuzilishi va 9 ta to'liq namunasi: bayram mukofoti, ishga qabul qilish, mehnat ta'tili, hisob siyosati (1-son BHMS bo'yicha mundarija bilan), inventarizatsiya (19-son BHMS), moddiy yordam, direktorni tayinlash, sof foydani taqsimlash va ustav kapitalini oshirish. Har biriga 21-son BHMS bo'yicha provodkalar va Word (DOCX) fayl.
Tovar va materiallar kirim-chiqimini qanday yuritish kerak: aylanma qaydnoma, tovar hisoboti va Excel shablon
Savdo korxonasi hisobchisi oyma-oy yuritadigan ikki registr: miqdor-summa aylanma qaydnomasi va sotish narxidagi tovar hisoboti. O'rtacha tortilgan qiymat bo'yicha chiqim tannarxi, ustama va QQS ustunlarining bog'lanishi, 21-son BHMS jadvalidagi provodkalar — ishlangan misol bilan. Formulali Excel shablon va to'ldirilgan namuna.
MHXS bo'yicha moliyaviy hisobot shakllari: moliyaviy holat, foyda yoki zarar, xususiy kapital va pul oqimlari (181-son buyruq, 5–8-ilovalar)
181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 5–8-ilovalari to'liq: moliyaviy holat, foyda yoki zarar va boshqa umumlashgan daromad, xususiy kapitaldagi o'zgarishlar va pul mablag'lari harakati (bilvosita usul) to'g'risidagi hisobotlar satr kodlari bilan. Kim qachongacha topshiradi, shakllar qanday bog'lanadi (raqamli misol). Bo'sh shakllar PDF va Excel ko'rinishida.
Moliyaviy hisobot shakllari 2025-yildan: buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar, xususiy kapital va pul oqimlari (181-son buyruq)
181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizom bo'yicha BHMS shakllari to'liq: buxgalteriya balansi va unga ilova, moliyaviy natijalar, xususiy kapital va pul oqimlari to'g'risidagi hisobotlar satr va schyot kodlari bilan. Kim qaysi shaklni qachongacha topshiradi, satrlar qanday bog'lanadi (raqamli misol). Bo'sh shakllar PDF va Excel ko'rinishida.
Xizmat safaridan keyingi bo'nak hisoboti: pul yetmay qolsa, ortib qolsa yoki qaytarilmasa qanday provodka beriladi?
Safarga pul berish, qaytgandan keyin hisobot olish, xodimga qo'shimcha to'lash yoki qoldiqni undirish: 4220 va 6970 schyotlari bo'yicha uch xodimning uch xil holati, provodkalar 21-son BHMS jadvallaridagi qatorlar bilan.
Qog'oz "spreadsheet"dan Excelgacha: elektron jadval buxgalter ishini qanday o'zgartirdi?
"Spreadsheet" so'zi buxgalteriya daftaridan kelgan: ustun va qatorlarga chizilgan qog'oz varaq ekranga ko'chdi va o'zi hisoblaydigan bo'ldi. Garvard talabasining g'oyasi, Lotus va Excel o'rtasidagi raqobat, mashhur formula xatolari va bulutdagi jadvallar.
Tabiiy yo'qolish me'yori: kamomad me'yor ichida va me'yordan ortiq bo'lsa nima farq qiladi?
Guruch qurib, shakar to'kilib, bir oz yo'qolishi tabiiy. Lekin bu yo'qolish qachon "me'yor ichida" deb xarajatga o'tadi, qachon kamomad sifatida aybdordan so'raladi? Qoidalar va guruch ombori misoli.