Moliya
Moliyaviy tahlil, pul oqimlari, investitsiya va moliyaviy rejalashtirish
Sezgirlik tahlili: yillik byudjetdagi qaysi taxmin xato chiqsa, foyda eng ko'p qisqaradi — narxmi, hajmmi yoki xomashyo?
Pishiriq sexining byudjetida 700 mln so'm foyda rejalashtirilgan. Narx 10 foiz past chiqsa foyda 71 foizga, xomashyo 10 foiz qimmatlashsa 31 foizga qisqaradi. Har bir taxminni navbatma-navbat o'zgartirib, qaysi biri eng xavfli ekanini aniqlash, har bir ko'rsatkichning «zaxirasi»ni hisoblash va bir vaqtda ikki narsa yomonlashganda nima bo'lishi.
Jamg'arma nima va u qanday yig'iladi?
Alifbo darslarining to'qqizinchisi: velosiped orzu qilgan o'quvchi qiz har hafta qancha ajratsa, maqsadiga qachon yetadi; oila esa kutilmagan kun uchun zaxirani qanday yig'adi. Haftalar va oylar jadvali bilan.
Qarz: berish va olish
Alifbo darslarining sakkizinchisi: mahalla do'konidagi nasiya daftari, do'kondorning o'zi ham kimgadir qarzdorligi va qarz ustiga to'lanadigan haq. Qarzning ikki tomonini oddiy jadvalda ko'ramiz.
Arzon mikser 3 yil, qimmati 6 yil ishlaydi: qaysi biri yiliga arzonroq tushadi? Ekvivalent yillik xarajat usuli
Bir xamir qorish mashinasi 90 mln so'm turadi va 3 yil ishlaydi, ikkinchisi 150 mln va 6 yil. Xarajatlarning bugungi qiymati birinchisida ancha kam, lekin bu solishtirish noto'g'ri: muddatlar har xil. Ekvivalent yillik xarajat ikkala uskunani "bir yillik narx"ga keltiradi va javob teskari chiqadi. Hisob, tekshiruv va usulning cheklovlari.
Pul nima va u nima uchun kerak?
Alifbo darslarining birinchisi: pul bo'lmasa non olish qanchalik qiyin bo'lardi, pul qanday uchta ishni bajaradi va cho'ntak puli qanday qilib katta xaridga aylanadi. Hech narsa bilmaydigan o'quvchi uchun.
Pulning uch vazifasi va moliyaning birinchi atamalari: inflyatsiya, foiz va likvidlik oila jamg'armasi misolida
Kursning ikkinchi darsi: pul qanday uch vazifani bajaradi, moliyaning yettita asosiy atamasi (pul, valyuta, inflyatsiya, foiz stavkasi, pulning vaqt qiymati, likvidlik, pul oqimi) va bir yillik jamg'armani saqlashning uch yo'li shartli raqamlarda.
Moliya nima: oila hamyonidan davlat xazinasigacha, so'zning ildizi va boshlovchi uchun birinchi qadam
Kursning birinchi darsi: moliya oddiy so'zlar bilan nima, u buxgalteriyadan nimasi bilan farq qiladi, o'zbekcha «moliya» va inglizcha «finance» so'zlarining ildizi va oila byudjetida pulni rejalashtirishning oddiy misoli.
So'm-kupondan so'mgacha: O'zbekistonning milliy puli qanday joriy etilgan?
1993-yil kuzida hamyonlarda bir vaqtning o'zida eski sovet rubli va yangi so'm-kupon yurgan. Oradan qariyb sakkiz oy o'tib, 1994-yil 1-iyulda so'm muomalaga chiqdi. Milliy valyutaning qadamma-qadam tarixi, rasmiy sanalar va do'kon balansini yangi pulga qayta hisoblash misoli.
13 haftalik pul prognozi: hisob raqamda pul qachon tugashini oldindan qanday ko'rish mumkin?
Uch oy davomida mebel ustaxonasiga kiradigan pul chiqadigan puldan ko'p. Shunga qaramay, 4-haftada hisob raqam minusga tushadi va 6-haftada teshik 135 mln so'mga yetadi. Haftalik pul prognozi bu muammoni oldindan ko'rsatadi, to'rtta oddiy qaror esa jami summani o'zgartirmasdan teshikni yopadi.
Lizing yoki bank krediti: uskunani qaysi yo'l bilan olish arzonroq tushadi?
Kredit bo'yicha jami to'lov 408 mln, lizing bo'yicha 425 mln so'm chiqdi. Demak kredit arzonmi? Har doim emas: pulning vaqt qiymatini hisobga olsak, javob korxonaning bo'sh puli qanchalik qimmatligiga bog'liq bo'lib qoladi. Tikuv sexi misolida to'liq hisob-kitob va ikkala yo'lning provodkalari.
Moliyaviy koeffitsiyentlar ma'lumotnomasi: to'lov qobiliyati, likvidlik guruhlari (A1–P4), barqarorlik va rentabellik
To'lov qobiliyati, balans likvidligi (A1–A4 va P1–P4 guruhlari), moliyaviy barqarorlik va rentabellik koeffitsiyentlari bitta ma'lumotnomada: har birining formulasi so'z bilan va 181-son buyruqdagi balans satr kodlari bilan. Hammasi shartli «Bo'stonliq Suv» MChJ raqamlarida hisoblangan, koeffitsiyentlar orasidagi bog'liqliklar bilan.
Aksiya nima va oddiy aksiya imtiyozlidan nimasi bilan farq qiladi?
Aksiya egasi korxonaning nimasiga ega bo'ladi, nominal qiymat bilan bozor narxi nega farq qiladi va oddiy hamda imtiyozli aksiya qayerda ajraladi. «Zarafshon Keramika» AJ misolida aksiyalar balansning qaysi satrlarida (410, 420, 440) va qaysi schyotlarda (8310, 8320, 8410, 8610) ko'rinishi.
Obligatsiya nima: kupon, nominal, muddat va aksiyadan farqi
Obligatsiya qarz qog'ozi: nominal, kupon, qoplash muddati, diskont va mukofot nimani anglatadi, narx nega foiz stavkalariga teskari harakat qiladi. «Chorvoq Energiya» AJ obligatsiyasi misolida hisob-kitob, aksiya bilan taqqoslash jadvali va obligatsiya foizlariga soliq (Soliq kodeksi, 41, 304, 344, 378, 381, 483-moddalar).
Aksiya va obligatsiya bozori: dunyoda va O'zbekistonda
Birlamchi va ikkilamchi bozor, fond birjasi va birja indekslari nima; London va Nyu-York birjalari qanday paydo bo'lgan, Dow Jones va S&P 500 indekslari qanday hisoblanadi (o'z misolimiz bilan). O'zbekistonda: «Toshkent» respublika fond birjasi, kapital bozori regulyatori va xalqaro bozorda joylashtirilgan suveren obligatsiyalar.
Foyda bor, pul esa ikki baravar kamaydi: bitta korxona balansini sakkiz jadvalda tahlil qilish (moliyaviy tahlil keysi)
Shartli «Bo'stonliq Suv» MChJ yilni 204 000 ming so'm sof foyda bilan yopdi, lekin hisob raqamidagi pul ikki baravar kamaydi. Aktiv va passiv tarkibi, asosiy vositalar holati, o'z aylanma mablag'lari, likvidlik, moliyaviy barqarorlik, aylanish va rentabellik ko'rsatkichlari: har birining formulasi, hisobi, ma'nosi va rahbar uchun xulosasi.
Lentadagi narxlar: birja tikeri investorga nima bergan va narx qanday qilib ekranga ko'chgan?
Bugun aksiya narxi telefonda soniyalar ichida yangilanadi. 1860-yillarda esa narxni bilish uchun birja yoniga yuguruvchi bola yuborilardi. Telegraf lentasiga narx bosadigan "tiker" bu manzarani qanday o'zgartirgani va uning vorisi elektron kotirovka tizimi bo'lgani haqida.
Aylanma mablag'lar necha kunda pulga qaytadi? Aylanish koeffitsienti va aylanish muddatini hisoblash
Mebel sexining yillik raqamlari bo'yicha aylanma mablag'lar, zaxira, debitorlik va kreditorlik aylanishini kunlarda hisoblaymiz va operatsion sikl 15 kunga qisqarsa qancha pul bo'shashini ko'rsatamiz.
Oltin standarti: qog'oz pul 150 yil davomida oltinga qanday bog'langan edi?
Bir paytlar banknotani bankka olib borib, evaziga oltin so'rash mumkin edi. Bu tartib Britaniyada 1821-yilda qat'iy o'rnatildi, XIX asr oxirida dunyoga yoyildi, ikki jahon urushi va Buyuk depressiya davrida yemirildi va 1971-yilda butunlay tugadi.
Ustama va marja: 25 foiz ustama qo'ysangiz, nega narxdagi foydangiz 20 foiz chiqadi?
Ustama tannarxdan, marja esa sotish narxidan hisoblanadi. Bu farqni bilmaslik chegirma e'lon qilganda do'konni zararga olib kirishi mumkin. Formulalar, jadval va 2980 schyotidagi yozuvlar.
Yetkazib beruvchi erta to'lov uchun chegirma taklif qilsa, qarz olib bo'lsa ham to'lash foydalimi?
"10 kun ichida to'lasangiz, 2% chegirma" — kichik raqamga o'xshaydi. Lekin yillik hisobda u ko'p bank kreditlaridan qimmatroq bo'lib chiqishi mumkin. Tikuv fabrikasi misolida hisoblaymiz.
Al-Xorazmiyning "al-jabr" kitobi: meros, savdo va yer o'lchash hisoblari
"Algebra" deganda maktabdagi x va y lar esga tushadi. Ammo bu fanga nom bergan kitob muallifining o'zi uni odamlarning kundalik amaliy hisoblari uchun yozganini aytgan. Kitob tuzilishi va "al-jabr" bilan "al-muqobala" amallarini bozor misolida ko'ramiz.
Moliya tarixi: raqamli to'lovlar va kriptovalyuta qanday paydo bo'ldi?
Pul tangadan qog'ozga, qog'ozdan hisob raqamidagi yozuvga o'tdi. 2008-yilda esa bank vositachiligisiz ishlaydigan raqamli pul g'oyasi paydo bo'ldi. Bugungi bosqich tezislarda.
Moliya tarixi: Bretton-Vuds tizimi (1944–1971) nima edi?
Ikkinchi jahon urushi tugamay turib, 40 dan ortiq mamlakat vakillari dunyo pul tizimini qayta qurish uchun bir mehmonxonada yig'ildi. Bretton-Vuds tizimining tug'ilishi va tugashi tezislarda.
Moliya tarixi: VOC aksiyalari va Amsterdam birjasi qanday paydo bo'lgan?
Bitta kema cho'ksa, bitta savdogar xonavayron. Ming kishi bo'lishsa-chi? 1602-yilgi Niderlandiya Ost-Indiya kompaniyasi aksiyalari va birinchi fond bozori haqida.
Moliya tarixi: qog'oz pul Xitoyda qanday paydo bo'lgan?
Og'ir temir tangalarni ko'tarib yurishdan charchagan savdogarlar qog'ozga o'tgan. Jiaozi tarixi va undan qolgan birinchi inflyatsiya saboqlari tezislarda.
Moliya tarixi: barterdan tangagacha, Lidiya tangasi nimani o'zgartirdi?
Har bir savdoda metallni tortish va tekshirish kerak bo'lsa-chi? Muhrlangan tanga bu ishni bir zumga qisqartirdi. Ilk tangalar va pulning asosiy vazifalari haqida.
Sof aylanma kapital qanday hisoblanadi va u nimani ko'rsatadi?
Balansda foyda bor, lekin yetkazib beruvchiga to'lashga pul topilmaydi. Sabab ko'pincha sof aylanma kapitalda. Mebel korxonasi balansi bo'yicha hisoblaymiz.
Foyda bor, pul yo'q: nega shunday bo'ladi?
Hisobotda 60 mln foyda, bankda esa deyarli hech narsa. Foyda bilan pul oqimi orasidagi farqni 9-son BHMS dagi bilvosita usul bilan bosqichma-bosqich ochamiz.