Obligatsiya nima: kupon, nominal, muddat va aksiyadan farqi
Obligatsiya qarz qog'ozi: nominal, kupon, qoplash muddati, diskont va mukofot nimani anglatadi, narx nega foiz stavkalariga teskari harakat qiladi. «Chorvoq Energiya» AJ obligatsiyasi misolida hisob-kitob, aksiya bilan taqqoslash jadvali va obligatsiya foizlariga soliq (Soliq kodeksi, 41, 304, 344, 378, 381, 483-moddalar).
Aksiya sotib olgan odam korxonaga sherik bo'ladi. Obligatsiya sotib olgan odam esa korxonaga qarz beradi: korxona belgilangan kunda qarzni qaytarishga va odatda shu vaqtgacha foiz to'lab turishga va'da beradi. Shu bitta farqdan obligatsiyaning barcha xususiyatlari kelib chiqadi. Quyida asosiy atamalarni bitta shartli obligatsiya misolida tushuntiramiz.
To'rt asosiy atama
- Emitent — obligatsiyani chiqargan va qarzni qaytarishga majbur bo'lgan tashkilot.
- Nominal qiymat — muddat oxirida egasiga qaytariladigan summa; foizlar ham odatda shu summadan hisoblanadi.
- Kupon — emitent muddat davomida muntazam to'laydigan foiz; yillik foizda ifodalansa, kupon stavkasi deyiladi.
- Qoplash muddati — nominal qaytariladigan sana.
Soliq kodeksi ham obligatsiya daromadini aniq ta'riflaydi: 41-moddaning beshinchi qismiga ko'ra ilgari bildirilgan (belgilangan) har qanday daromad, shu jumladan har qanday turdagi qarz majburiyatlari bo'yicha diskont tarzida olingan daromad foiz deb e'tirof etiladi. Ya'ni kupon ham, obligatsiyani nominaldan arzon sotib olib, nominalni qaytarib olishdagi farq ham foiz.
Misol: «Chorvoq Energiya» AJ obligatsiyasi
Shartli shartlar: nominal 1 000 000 so'm, muddat 3 yil, kupon stavkasi yillik 16%, kupon yiliga ikki marta to'lanadi. Investor Shahnoza obligatsiyani birjada 982 000 so'mga sotib oldi.
| Ko'rsatkich | Hisob | Natija |
|---|---|---|
| Bir kupon | 1 000 000 × 16% / 2 | 80 000 so'm |
| 3 yildagi kuponlar | 6 × 80 000 | 480 000 so'm |
| Muddat oxirida jami olinadi | 480 000 + 1 000 000 | 1 480 000 so'm |
| Sotib olish narxidan ortiq daromad | 1 480 000 − 982 000 | 498 000 so'm |
| Joriy daromadlilik (yillik kupon / narx) | 160 000 / 982 000 | 16,29% |
| Oddiy o'rtacha yillik daromadlilik (qayta investitsiyasiz) | 498 000 / 982 000 / 3 | 16,9% |
Shahnoza nominaldan 18 000 so'm arzon sotib olgani (diskont) unga kupondan tashqari qo'shimcha daromad beradi. Obligatsiya nominaldan qimmat sotilsa, farq mukofot (ustama) deyiladi va daromadlilik kupon stavkasidan past bo'ladi.
Jadvaldagi «oddiy o'rtacha» ko'rsatkich tushuntirish uchun soddalashtirilgan: amalda daromadlilik pulning vaqt qiymatini hisobga oladigan murakkabroq usullar bilan hisoblanadi.
Narx nega o'zgaradi?
Kupon stavkasi chiqarilganda belgilanadi va odatda o'zgarmaydi. Bozordagi foiz stavkalari esa o'zgaradi. Bozorda yangi obligatsiyalar yuqoriroq foiz bilan chiqa boshlasa, eski 16% li obligatsiyani hech kim nominalga olmaydi: uning narxi tushadi. Bozor stavkalari pasaysa, aksincha, eski obligatsiya qimmatlashadi. Shuning uchun obligatsiya ham xavfsiz emas: muddatigacha ushlab tursangiz nominalni olasiz (emitent to'lay olsa), lekin oldinroq sotsangiz, narx sotib olganingizdan past bo'lishi mumkin.
Ikkinchi xavf — emitentning to'lay olmasligi. Shuning uchun moliyaviy ahvoli kuchsizroq emitentlar odatda yuqoriroq foiz taklif qilishga majbur bo'ladi.
Aksiya va obligatsiya: taqqoslash jadvali
| Mezon | Aksiya | Obligatsiya |
|---|---|---|
| Egasi kim hisoblanadi | Korxonaning qisman egasi | Korxonaga qarz bergan shaxs |
| Daromad | Dividend: foyda bo'lsa va taqsimlansa | Kupon (foiz): shartnoma bo'yicha |
| Muddat | Odatda muddatsiz | Belgilangan qoplash sanasi bor |
| Pulning qaytishi | Faqat aksiyani boshqa shaxsga sotib | Muddat oxirida nominal qaytariladi |
| Boshqaruvda ovoz | Oddiy aksiyada odatda bor | Yo'q |
| Narx tebranishi | Odatda kattaroq | Odatda kichikroq, foiz stavkalariga bog'liq |
| Emitent hisobidagi schyot (21-son BHMS) | 8310, 8320 (xususiy kapital) | 6830 yoki 7830 (majburiyat) |
| Soliq kodeksidagi daromad turi | Dividend (41-modda 1-qism) | Foiz (41-modda 5-qism) |
21-son BHMS emitentning obligatsiyalarini muddatiga qarab ajratadi: to'lov muddati 12 oydan ortiq bo'lmaganlari 6830 «To'lanadigan obligatsiyalar» (294-band), 12 oydan ko'p bo'lganlari 7830 «To'lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar» (334-band) schyotida. Investor uchun esa 12-son BHMS ning 12-bandi diskont yoki mukofot sotib olingan paytdan qoplanguncha hisobdan chiqarib borilishini talab qiladi. Provodkalar alohida maqolada.
Obligatsiya foiziga soliq
Soliq kodeksida obligatsiya turi va oluvchiga qarab bir nechta qoida bor:
| Holat | Qoida | Modda |
|---|---|---|
| Rezident yuridik shaxs foiz oldi (umumiy qoida) | Oluvchining soliq bazasida hisobga olinadi va unga umumiy tartibda soliq solinadi | 344-modda, 1-qism |
| Rezident jismoniy shaxs foiz oldi (umumiy qoida) | 5% | 381-modda, 2-qism |
| Norezident foiz oldi (umumiy qoida) | 10% | yuridik shaxs: 353-modda, 1-band; jismoniy shaxs: 382-modda, 1-band |
| Xo'jalik jamiyatlari obligatsiyalari foizi, 2022-yil 1-apreldan 2028-yil 31-dekabrgacha | Rezident va norezident jismoniy va yuridik shaxslar uchun JShDS va foyda solig'idan ozod | 483-modda, 27-qism |
| O'zbekiston davlat obligatsiyalari va boshqa davlat qimmatli qog'ozlari, O'zbekiston va uning yuridik shaxslari chiqargan xalqaro obligatsiyalar daromadi (yuridik shaxs) | Soliq solishda daromad sifatida hisobga olinmaydi | 304-modda, 19-band |
| O'zbekiston davlat qimmatli qog'ozlari bo'yicha foizlar (jismoniy shaxs) | Soliq solinmaydi | 378-modda, 12-band |
| Norezidentning O'zbekiston davlat obligatsiyalari va boshqa qimmatli qog'ozlari, O'zbekiston yuridik shaxslarining xalqaro obligatsiyalari bo'yicha daromadi | Soliq solinmaydi | 351-modda, 2-band |
Demak, «Chorvoq Energiya» AJ xo'jalik jamiyati bo'lgani uchun Shahnoza 2028-yil 31-dekabrgacha olgan kuponlari 483-moddaning 27-qismiga ko'ra JShDS dan ozod. 2029-yildan keyingi kuponlarga qaysi qoida qo'llanishi o'sha paytdagi qonunchilikka bog'liq.
Muhim eslatma: bu maqola tushuntirish uchun yozilgan, biror obligatsiyani sotib olish bo'yicha tavsiya emas. Soliq qoidalarini amaldagi tahrir bo'yicha lex.uz da tekshiring.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Kattaqo'rg'on un» MChJ qisqa muddatli investitsiya sifatida sotib olgan davlat obligatsiyalarini 5810 schyotida nominal qiymatida hisobga olgan edi. Muddat tugab, obligatsiyalar nominal qiymatida qoplandi va pul hisob-kitob hisobvarag'iga tushdi. Qanday provodka beriladi?
«Yangiyo'l savdo» nominali 100 000 so'm bo'lgan 40 ta obligatsiyani jami 3 880 000 so'mga sotib oldi, qoplash muddatigacha 6 oy qoldi (summalar shartli). Hisob siyosatiga ko'ra nominal va xarid qiymati orasidagi farq oylar bo'yicha teng bo'linadi. 21-son BHMS 241-bandiga ko'ra bir oylik ulush qanday aks ettiriladi?
Nominal qiymati 1 000 000 so'm bo'lgan obligatsiya bo'yicha har yili nominalning 12% i miqdorida kupon to'lanadi. Obligatsiya bozorda 960 000 so'mga sotilmoqda. Joriy daromadlilik (yillik kupon / bozor narxi) qancha?
Investor bo'sh pulini bitta kompaniya aksiyasiga emas, turli tarmoqlardagi bir nechta kompaniya aksiyalari va obligatsiyalariga taqsimladi (diversifikatsiya). Bu usulning asosiy maqsadi nima?
«Marg'ilon atlas» AJ aksiyasining nominal qiymati 10 000 so'm, birjadagi joriy narxi 16 000 so'm. Jamiyat bir aksiyaga yillik 1 200 so'm dividend to'ladi (misol shartli). Dividend daromadliligi (bir aksiyaga yillik dividend / aksiyaning joriy bozor narxi) qancha?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2026-yil avgust holatidagi tahrir): 41-moddaning beshinchi qismi; 49-modda · foiz (shu jumladan diskont) tushunchasi; qimmatli qog'ozlar
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2026-yil avgust holatidagi tahrir): 304-moddaning 19-bandi; 344-modda; 351-modda (2-band); 353-modda (1-band); 378-moddaning 12-bandi; 381-modda ikkinchi qismi; 382-modda (1-band); 483-moddaning yigirma yettinchi qismi · obligatsiya foizlariga soliq solish
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 294 va 334-bandlar · 6830 (12 oygacha) va 7830 (12 oydan ortiq) to'lanadigan obligatsiyalar
- 12-son BHMS «Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 138-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 18-iyulda 3531-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan): 12-band · qarz qimmatli qog'ozlari bo'yicha diskont yoki mukofotni qoplanguncha hisobdan chiqarib borish
- Britannica Money: Bond market basics · nominal (face value), kupon va qoplash muddati tushunchalari tekshirildi
- «Chorvoq Energiya» AJ obligatsiyasi misoli, raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli