Moliya
Moliyaviy tahlil, pul oqimlari, investitsiya va moliyaviy rejalashtirish
Darslar: noldan yuqori darajagacha
Mavzular tartib bilan: birinchi darsdan boshlang va navbat bilan o'qing. 2 ta dars
11-dars Moliya nima: oila hamyonidan davlat xazinasigacha, so'zning ildizi va boshlovchi uchun birinchi qadamKursning birinchi darsi: moliya oddiy so'zlar bilan nima, u buxgalteriyadan nimasi bilan farq qiladi, o'zbekcha «moliya» va inglizcha «finance» so'zlarining ildizi va oila byudjetida pulni rejalashtirishning oddiy misoli.Boshlash →Hammasi qayerdan boshlangan?
Moliya tarixi: barterdan tangagacha, Lidiya tangasi nimani o'zgartirdi?
Har bir savdoda metallni tortish va tekshirish kerak bo'lsa-chi? Muhrlangan tanga bu ishni bir zumga qisqartirdi. Ilk tangalar va pulning asosiy vazifalari haqida.
5-noyabr, 2026Moliya tarixi: qog'oz pul Xitoyda qanday paydo bo'lgan?
Og'ir temir tangalarni ko'tarib yurishdan charchagan savdogarlar qog'ozga o'tgan. Jiaozi tarixi va undan qolgan birinchi inflyatsiya saboqlari tezislarda.
5-noyabr, 2026Moliya tarixi: VOC aksiyalari va Amsterdam birjasi qanday paydo bo'lgan?
Bitta kema cho'ksa, bitta savdogar xonavayron. Ming kishi bo'lishsa-chi? 1602-yilgi Niderlandiya Ost-Indiya kompaniyasi aksiyalari va birinchi fond bozori haqida.
5-noyabr, 2026Moliya tarixi: Bretton-Vuds tizimi (1944–1971) nima edi?
Ikkinchi jahon urushi tugamay turib, 40 dan ortiq mamlakat vakillari dunyo pul tizimini qayta qurish uchun bir mehmonxonada yig'ildi. Bretton-Vuds tizimining tug'ilishi va tugashi tezislarda.
5-noyabr, 2026Moliya tarixi: raqamli to'lovlar va kriptovalyuta qanday paydo bo'ldi?
Pul tangadan qog'ozga, qog'ozdan hisob raqamidagi yozuvga o'tdi. 2008-yilda esa bank vositachiligisiz ishlaydigan raqamli pul g'oyasi paydo bo'ldi. Bugungi bosqich tezislarda.
5-noyabr, 2026Al-Xorazmiyning "al-jabr" kitobi: meros, savdo va yer o'lchash hisoblari
"Algebra" deganda maktabdagi x va y lar esga tushadi. Ammo bu fanga nom bergan kitob muallifining o'zi uni odamlarning kundalik amaliy hisoblari uchun yozganini aytgan. Kitob tuzilishi va "al-jabr" bilan "al-muqobala" amallarini bozor misolida ko'ramiz.
5-noyabr, 2026Oltin standarti: qog'oz pul 150 yil davomida oltinga qanday bog'langan edi?
Bir paytlar banknotani bankka olib borib, evaziga oltin so'rash mumkin edi. Bu tartib Britaniyada 1821-yilda qat'iy o'rnatildi, XIX asr oxirida dunyoga yoyildi, ikki jahon urushi va Buyuk depressiya davrida yemirildi va 1971-yilda butunlay tugadi.
6-noyabr, 2026Lentadagi narxlar: birja tikeri investorga nima bergan va narx qanday qilib ekranga ko'chgan?
Bugun aksiya narxi telefonda soniyalar ichida yangilanadi. 1860-yillarda esa narxni bilish uchun birja yoniga yuguruvchi bola yuborilardi. Telegraf lentasiga narx bosadigan "tiker" bu manzarani qanday o'zgartirgani va uning vorisi elektron kotirovka tizimi bo'lgani haqida.
7-noyabr, 2026So'm-kupondan so'mgacha: O'zbekistonning milliy puli qanday joriy etilgan?
1993-yil kuzida hamyonlarda bir vaqtning o'zida eski sovet rubli va yangi so'm-kupon yurgan. Oradan qariyb sakkiz oy o'tib, 1994-yil 1-iyulda so'm muomalaga chiqdi. Milliy valyutaning qadamma-qadam tarixi, rasmiy sanalar va do'kon balansini yangi pulga qayta hisoblash misoli.
9-noyabr, 2026Maqolalar va tezislar
Barchasi →Sezgirlik tahlili: yillik byudjetdagi qaysi taxmin xato chiqsa, foyda eng ko'p qisqaradi — narxmi, hajmmi yoki xomashyo?
Pishiriq sexining byudjetida 700 mln so'm foyda rejalashtirilgan. Narx 10 foiz past chiqsa foyda 71 foizga, xomashyo 10 foiz qimmatlashsa 31 foizga qisqaradi. Har bir taxminni navbatma-navbat o'zgartirib, qaysi biri eng xavfli ekanini aniqlash, har bir ko'rsatkichning «zaxirasi»ni hisoblash va bir vaqtda ikki narsa yomonlashganda nima bo'lishi.
11-noyabr, 2026Jamg'arma nima va u qanday yig'iladi?
Alifbo darslarining to'qqizinchisi: velosiped orzu qilgan o'quvchi qiz har hafta qancha ajratsa, maqsadiga qachon yetadi; oila esa kutilmagan kun uchun zaxirani qanday yig'adi. Haftalar va oylar jadvali bilan.
10-noyabr, 2026Qarz: berish va olish
Alifbo darslarining sakkizinchisi: mahalla do'konidagi nasiya daftari, do'kondorning o'zi ham kimgadir qarzdorligi va qarz ustiga to'lanadigan haq. Qarzning ikki tomonini oddiy jadvalda ko'ramiz.
10-noyabr, 2026Arzon mikser 3 yil, qimmati 6 yil ishlaydi: qaysi biri yiliga arzonroq tushadi? Ekvivalent yillik xarajat usuli
Bir xamir qorish mashinasi 90 mln so'm turadi va 3 yil ishlaydi, ikkinchisi 150 mln va 6 yil. Xarajatlarning bugungi qiymati birinchisida ancha kam, lekin bu solishtirish noto'g'ri: muddatlar har xil. Ekvivalent yillik xarajat ikkala uskunani "bir yillik narx"ga keltiradi va javob teskari chiqadi. Hisob, tekshiruv va usulning cheklovlari.
10-noyabr, 2026Pul nima va u nima uchun kerak?
Alifbo darslarining birinchisi: pul bo'lmasa non olish qanchalik qiyin bo'lardi, pul qanday uchta ishni bajaradi va cho'ntak puli qanday qilib katta xaridga aylanadi. Hech narsa bilmaydigan o'quvchi uchun.
9-noyabr, 202613 haftalik pul prognozi: hisob raqamda pul qachon tugashini oldindan qanday ko'rish mumkin?
Uch oy davomida mebel ustaxonasiga kiradigan pul chiqadigan puldan ko'p. Shunga qaramay, 4-haftada hisob raqam minusga tushadi va 6-haftada teshik 135 mln so'mga yetadi. Haftalik pul prognozi bu muammoni oldindan ko'rsatadi, to'rtta oddiy qaror esa jami summani o'zgartirmasdan teshikni yopadi.
9-noyabr, 2026Lizing yoki bank krediti: uskunani qaysi yo'l bilan olish arzonroq tushadi?
Kredit bo'yicha jami to'lov 408 mln, lizing bo'yicha 425 mln so'm chiqdi. Demak kredit arzonmi? Har doim emas: pulning vaqt qiymatini hisobga olsak, javob korxonaning bo'sh puli qanchalik qimmatligiga bog'liq bo'lib qoladi. Tikuv sexi misolida to'liq hisob-kitob va ikkala yo'lning provodkalari.
8-noyabr, 2026Moliyaviy koeffitsiyentlar ma'lumotnomasi: to'lov qobiliyati, likvidlik guruhlari (A1–P4), barqarorlik va rentabellik
To'lov qobiliyati, balans likvidligi (A1–A4 va P1–P4 guruhlari), moliyaviy barqarorlik va rentabellik koeffitsiyentlari bitta ma'lumotnomada: har birining formulasi so'z bilan va 181-son buyruqdagi balans satr kodlari bilan. Hammasi shartli «Bo'stonliq Suv» MChJ raqamlarida hisoblangan, koeffitsiyentlar orasidagi bog'liqliklar bilan.
7-noyabr, 2026Aksiya nima va oddiy aksiya imtiyozlidan nimasi bilan farq qiladi?
Aksiya egasi korxonaning nimasiga ega bo'ladi, nominal qiymat bilan bozor narxi nega farq qiladi va oddiy hamda imtiyozli aksiya qayerda ajraladi. «Zarafshon Keramika» AJ misolida aksiyalar balansning qaysi satrlarida (410, 420, 440) va qaysi schyotlarda (8310, 8320, 8410, 8610) ko'rinishi.
7-noyabr, 2026Obligatsiya nima: kupon, nominal, muddat va aksiyadan farqi
Obligatsiya qarz qog'ozi: nominal, kupon, qoplash muddati, diskont va mukofot nimani anglatadi, narx nega foiz stavkalariga teskari harakat qiladi. «Chorvoq Energiya» AJ obligatsiyasi misolida hisob-kitob, aksiya bilan taqqoslash jadvali va obligatsiya foizlariga soliq (Soliq kodeksi, 41, 304, 344, 378, 381, 483-moddalar).
7-noyabr, 2026Aksiya va obligatsiya bozori: dunyoda va O'zbekistonda
Birlamchi va ikkilamchi bozor, fond birjasi va birja indekslari nima; London va Nyu-York birjalari qanday paydo bo'lgan, Dow Jones va S&P 500 indekslari qanday hisoblanadi (o'z misolimiz bilan). O'zbekistonda: «Toshkent» respublika fond birjasi, kapital bozori regulyatori va xalqaro bozorda joylashtirilgan suveren obligatsiyalar.
7-noyabr, 2026Foyda bor, pul esa ikki baravar kamaydi: bitta korxona balansini sakkiz jadvalda tahlil qilish (moliyaviy tahlil keysi)
Shartli «Bo'stonliq Suv» MChJ yilni 204 000 ming so'm sof foyda bilan yopdi, lekin hisob raqamidagi pul ikki baravar kamaydi. Aktiv va passiv tarkibi, asosiy vositalar holati, o'z aylanma mablag'lari, likvidlik, moliyaviy barqarorlik, aylanish va rentabellik ko'rsatkichlari: har birining formulasi, hisobi, ma'nosi va rahbar uchun xulosasi.
7-noyabr, 2026