Moliya nima: oila hamyonidan davlat xazinasigacha, so'zning ildizi va boshlovchi uchun birinchi qadam

Dilnoza va Sardor yosh oila. Ikkalasining oyligi birga 8 000 000 so'm. Oy oxirida doim bir xil gap: «Pul qayoqqa ketdi?» Bir kuni ular boshqacha yo'l tutdi: oylik kelgan kuniyoq 1 500 000 so'mni alohida kartaga o'tkazib, qolgan 6 500 000 so'mga yashashni rejalashtirdi. Bir yildan keyin ularda 1 500 000 × 12 = 18 000 000 so'm jamg'arma bor edi. Ular buni bilmasdan ham moliya bilan shug'ullangan.

Moliya nima?

Moliya bu pulni qayerdan olish, qanday taqsimlash va qanday ko'paytirish haqidagi bilim va amaliyot. U uch darajada uchraydi:

• Oila moliyasi: daromad, xarajat, jamg'arma, qarz.
• Korxona moliyasi: ishni boshlash uchun pul topish, uni xom ashyo, ish haqi va uskunaga taqsimlash, foydani qayta ishga solish.
• Davlat moliyasi: byudjet, ya'ni davlat daromadlari va xarajatlari.

Moliyani buxgalteriyadan farqlash oson: buxgalteriya «nima bo'ldi?» degan savolga javob beradi va o'tgan voqealarni yozadi, moliya esa «endi nima qilamiz?» deb so'raydi va kelajakni rejalashtiradi. Ikkalasi bir-biriga kerak: reja tuzish uchun aniq raqamlar zarur.

So'z qayerdan kelgan?

Ba'zi lug'atlarga ko'ra, o'zbekcha «moliya» so'zining ildizi arab tiliga borib taqaladi. Masalan, urdu tilining Rekhta lug'ati shu oiladagi «maaliyaat» so'zini arabcha kelib chiqishli, m-a-l ildizli so'z sifatida beradi va uni «moliya, aktivlar, mulk, boylik» deb izohlaydi. Bu ildiz o'zbek tilidagi tanish «mol» (mol-mulk) so'zini eslatadi.

Inglizcha finance so'zining yo'li esa boshqacha va qiziq. Online Etymology Dictionary ma'lumotiga ko'ra, u qadimgi fransuzcha finance so'zidan kelgan, bu so'z esa finer «tugatmoq, qarzni uzmoq» fe'lidan yasalgan. Ya'ni dastlab gap qarzni yopish, hisob-kitobni oxiriga yetkazish haqida bo'lgan. Pulni boshqarish ma'nosi ingliz tilida 1770-yildan qayd etilgan.

Ikki tilda ikki xil manzara: biri boylikning o'zini, ikkinchisi qarzni uzish va hisobni yopishni eslatadi. Moliya aynan shu ikki ish orasida turadi.

Nima uchun kerak: vazifasi va maqsadi

Moliyaning asosiy maqsadi: kerakli pul kerakli paytda va maqbul narxda bo'lishini ta'minlash, bo'sh turgan pulni esa foydali ishlatish. Bu quyidagi vazifalarga bo'linadi:

1. Pul yetmay qolmasligi uchun. Dilnoza va Sardor misolidagi oddiy qoida, «avval jamg'ar, keyin sarfla», moliyaning eng birinchi darsi.
2. Foyda bilan pulni adashtirmaslik uchun. Korxona foyda ko'rsatsa ham, xaridorlar to'lamagan bo'lsa, kassada pul bo'lmasligi mumkin.
3. Qarzni to'g'ri olish uchun. Qarz yoki kreditning haqiqiy narxini hisoblay oladigan odam ortiqcha to'lamaydi.
4. Kelajakni rejalashtirish uchun. Uy, o'qish, yangi uskuna: katta maqsad uchun pulni bosqichma-bosqich yig'ish reja talab qiladi.

Kim bilan ishlaydi va kim hissa qo'shgan?

Moliyachi buxgalter tayyorlagan raqamlar bilan ishlaydi, bank bilan kredit va depozit masalalarini hal qiladi, rahbarga «qancha pul bor va qachon kerak bo'ladi» degan savolga javob beradi.

Pul va moliya qanday rivojlanganini bilish uchun tarix maqolalari: «Moliya tarixi: barterdan tangagacha, Lidiya tangasi nimani o'zgartirdi?», «Moliya tarixi: qog'oz pul Xitoyda qanday paydo bo'lgan?» va «Moliya tarixi: VOC aksiyalari va Amsterdam birjasi qanday paydo bo'lgan?». Havolalar sahifa oxirida.

Keyingi darsda

Ikkinchi darsda pulning o'zi bilan, ya'ni u qanday vazifalarni bajarishi bilan tanishamiz.