Moliya tarixi: VOC aksiyalari va Amsterdam birjasi qanday paydo bo'lgan?

Q: Bitta kema xavfini qanday bo'lish mumkin?

Javob: kapitalni mayda ulushlarga bo'lish. Har kim o'z imkoniyatiga qarab ulush oladi, foyda ham, zarar ham ulushga qarab taqsimlanadi. Bugun bunga aksiya, bunday kompaniyaga esa aksiyadorlik jamiyati deymiz. Niderlandiya Ost-Indiya kompaniyasi (VOC) 1602-yilda aynan shu tamoyil asosida mablag' yig'gan. Kompaniya nizomida mamlakatning barcha aholisi uning aksiyalarini sotib olishi mumkinligi e'lon qilingan. Ya'ni ulushga faqat boy savdogarlar emas, oddiy shaharliklar ham qo'shila olgan. Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Kema ekspeditsiyasi uchun 1 000 birlik kerak. Ikkinchi holatda hech kim xonavayron bo'lmaydi, kompaniya esa bitta odam bera olmaydigan katta kapitalni yig'adi.

Osiyoga ziravor uchun kema jo'natish XVII asrda katta boylik va'da qilgan, lekin xavfi ham katta edi: bo'ron, qaroqchilar, kasallik. Bitta savdogar butun pulini bitta kemaga tiksa, kema qaytmasa, hammasidan ayriladi. Bu xavfni qanday qilib ko'p odam o'rtasida bo'lish mumkin?

Bitta kema xavfini qanday bo'lish mumkin?

Javob: kapitalni mayda ulushlarga bo'lish. Har kim o'z imkoniyatiga qarab ulush oladi, foyda ham, zarar ham ulushga qarab taqsimlanadi. Bugun bunga aksiya, bunday kompaniyaga esa aksiyadorlik jamiyati deymiz.

Niderlandiya Ost-Indiya kompaniyasi (VOC) 1602-yilda aynan shu tamoyil asosida mablag' yig'gan. Kompaniya nizomida mamlakatning barcha aholisi uning aksiyalarini sotib olishi mumkinligi e'lon qilingan. Ya'ni ulushga faqat boy savdogarlar emas, oddiy shaharliklar ham qo'shila olgan.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Kema ekspeditsiyasi uchun 1 000 birlik kerak.

Holat	Bitta savdogar mablag' bersa	100 kishi 10 birlikdan bersa
Kema muvaffaqiyatli qaytdi, 300 birlik foyda	savdogar 300 birlik oladi	har biri 3 birlikdan oladi
Kema cho'kdi	savdogar 1 000 birlikni yo'qotadi	har biri 10 birlik yo'qotadi

Ikkinchi holatda hech kim xonavayron bo'lmaydi, kompaniya esa bitta odam bera olmaydigan katta kapitalni yig'adi.

Aksiya qanday qilib birjada sotila boshladi?

Muammo shundaki, kapital uzoq yillarga bog'lanib qoladi. Aksiyador pulini erta qaytarmoqchi bo'lsa-chi? Yechim: aksiyani kompaniyadan qaytarib olish emas, boshqa odamga sotish. Amsterdamda VOC aksiyalari bilan savdo 1602-yildan keyin tez rivojlangan. Tarixchi Lodevik Petram o'z tadqiqotida 1602–1700-yillardagi bu bozorni zamonaviy qimmatli qog'ozlar bozorining boshlanishi sifatida o'rganadi. Bugungi Euronext birjasi Amsterdam birjasini dunyodagi eng qadimgi fond birjasi deb taqdim etadi.

Shu bilan moliya tarixida ikki muhim g'oya birlashdi: 1. Kompaniya uchun: kapital uzoq muddat ishlaydi, aksiyador xohlagan payti uni qaytarib talab qilmaydi. 2. Investor uchun: aksiyani birjada sotib, pulini istalgan vaqtda qaytarishi mumkin.

O'shanda va hozir

Belgi	XVII asr Amsterdami	Bugungi fond bozori
Aksiya qayerda yozilgan	kompaniya kitobidagi yozuv	elektron depozitariy
Savdo joyi	savdogarlar yig'iladigan joy, keyin birja	elektron birja platformasi
Kim qatnashadi	Niderlandiya aholisi	dunyo bo'ylab investorlar
Daromad	ekspeditsiya foydasidan ulush	dividend va aksiya narxining o'sishi

Xulosa: aksiya xavfni bo'lishga, birja esa bu ulushni oson sotishga imkon berdi. Bugun bitta smartfon orqali aksiya sotib olayotgan investor ham aslida 1602-yildagi g'oyadan foydalanmoqda.