Bank tarixi: Amsterdam banki (1609) va Angliya banki (1694) nimani o'zgartirdi?
Tangalar aralash-quralash, davlat esa qarzga botgan. XVII asrda tashkil etilgan ikki bank bu muammolarni qanday hal qildi va markaziy bank g'oyasiga qanday yo'l ochdi?
Tasavvur qiling: bozorda o'nlab mamlakatning tangasi yuribdi. Birining og'irligi kam, birining kumushi aralashgan. Har bir savdoda tangani tortish, tekshirish, bahslashish kerak. XVII asr boshidagi Amsterdam savdogarlari aynan shunday sharoitda ishlagan.
Amsterdam savdogarlari qanday muammoni hal qildi?
Amsterdam banki (Wisselbank) 1609-yil 31-yanvarda ish boshlagan. U shahar tomonidan qo'llab-quvvatlangan va asosiy maqsadi Niderlandiyada turli tangalar aylanishi tufayli savdogarlarga tug'ilayotgan amaliy qiyinchiliklarni hal qilish bo'lgan.
G'oya sodda edi: savdogar tangalarini bankka topshiradi, bank esa uning hisobiga ishonchli "bank puli" yozadi. Shundan keyin savdogarlar bir-biri bilan tanga tashimasdan, bankdagi hisoblar orqali hisob-kitob qiladi. Manbalarga ko'ra, bank tez orada hisob-kitoblarni xavfsiz amalga oshiradigan depozit bankiga aylangan, shahar qoidalari esa yirik veksellar shu bank orqali to'lanishini talab qilgan.
Bu bugungi naqdsiz hisob-kitobning ilk ko'rinishlaridan biri: pul jismonan joyidan qimirlamaydi, faqat hisob raqamlaridagi yozuv o'zgaradi.
Angliya banki nega hukumatga qarz berish uchun tuzildi?
Angliyada vaziyat boshqacha edi: davlat moliyasi zaif, urush xarajatlari katta. Angliya bankining o'z muzeyi ma'lumotiga ko'ra, bank 1694-yilda tashkil etilgan va 27-iyulda Qirollik nizomi (Royal Charter) bilan rasman ta'sis etilgan. Uni tuzish g'oyasini savdogar Uilyam Paterson taklif qilgan.
Bank aholidan 1,2 million funt sterling yig'gan va bu mablag'ni hukumatga qarzga bergan. Ya'ni Angliya banki dastlab davlatning bankiri sifatida tug'ilgan: hukumat hisoblarini yuritgan va unga qarz bergan. U 1946-yilda davlat mulkiga o'tkazilgunga qadar aksiyadorlarga tegishli xususiy bank bo'lgan.
Banknotalar tarixi ham shu yerdan qiziq. Bank muzeyi ma'lumotiga ko'ra, banknotalar zargarlar o'z mijozlariga saqlashga topshirilgan pul uchun bergan tilxatlardan o'sib chiqqan. Angliya banki ham dastlab omonatchilarga tilxat sifatidagi "running cash notes" bergan va ilk notalar to'liq qo'lda yozilgan.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Amsterdamlik savdogar Pieter turli mamlakat tangalaridan iborat xaltani bankka topshiradi. Bank tangalarni tekshirib, uning hisobiga 500 birlik bank puli yozadi. Keyin Pieter ziravor sotuvchisiga 200 birlik to'lashi kerak:
| Hisob | Oldin | O'tkazma | Keyin |
|---|---|---|---|
| Pieter | 500 | −200 | 300 |
| Ziravor sotuvchisi | 0 | +200 | 200 |
| Bankdagi jami pul | 500 | 0 | 500 |
Bankdagi jami summa o'zgarmadi, faqat egasi almashdi. Bugungi bank o'tkazmasi ham xuddi shu mantiqda ishlaydi.
O'shanda va hozir
| Belgi | XVII asr | Bugun |
|---|---|---|
| Hisob-kitob vositasi | bank kitobidagi qo'lda yozuv | elektron hisob raqami |
| Banknota | qo'lda yozilgan tilxat | himoya belgilari bo'lgan bosma pul |
| Davlat bilan munosabat | Angliya banki hukumatga qarz bergan | markaziy bank davlat hisoblari va pul-kredit siyosati bilan shug'ullanadi |
| Egalik | Angliya banki xususiy aksiyadorlarniki edi | ko'p mamlakatlarda markaziy bank davlatga tegishli |
Xulosa: Amsterdam banki naqdsiz hisob-kitob g'oyasini, Angliya banki esa davlat bilan ishlaydigan va banknota chiqaradigan bank g'oyasini rivojlantirdi. Ikkalasi ham keyingi asrlardagi markaziy banklarga yo'l ochdi.
Yana qarang
Manbalar
- New Netherland Institute: The Amsterdamsche Wisselbank (Exchange Bank of Amsterdam)
- Federal Reserve Bank of Atlanta, Working Paper 2006-13 (Bank of Amsterdam)
- Bank of England Museum: Why was the Bank of England founded?
- Bank of England Museum: Our earliest Bank of England note
- Bank of England Quarterly Bulletin (1969): The Bank of England note: a short history
- Misol va raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli