Uch qonun, bitta nom: «Banklar va bank faoliyati to'g'risida»gi qonun 1991, 1996 va 2019-yilda nima uchun qayta yozilgan?

Kredit shartnomasini o'qiyotgan buxgalter ko'pincha uning boshidagi bir jumlaga e'tibor bermaydi: "O'zbekiston Respublikasining qonunchiligiga muvofiq". Ana shu jumla ortida bitta qonun turadi, uning nomi o'ttiz yildan beri deyarli o'zgarmagan: "Banklar va bank faoliyati to'g'risida". Lekin matni uch marta yozilgan. Nega? Javob bank tizimining o'zi qanday o'zgargani bilan bog'liq.

Birinchi qonun nima uchun mustaqillikdan oldin chiqqan?

Ilmiy ishlarda (jumladan, Akimov maqolasida va Nyu-Ingland universiteti ish qog'ozida) aytilishicha, 1991-yil fevralda "Banklar va bank faoliyati to'g'risida"gi respublika qonuni qabul qilingan va u ikki darajali bank tizimiga yo'l ochgan. Ikki daraja nimani anglatadi? Yuqorida pul-kredit siyosatini yurituvchi markaziy muassasa, uning ostida esa mijozlar bilan ishlaydigan alohida tijorat banklari.

Ko'rilgan manbalarga ko'ra, Markaziy bank respublikadagi Davlat bankining bo'limi negizida shakllangan, uning yonida esa tijorat banklari paydo bo'lgan. Ya'ni qonun mustaqillikdan oldin chiqdi, tizim esa uning asosida qurila boshladi. Qonunning aniq kuni bu maqolada ko'rsatilmaydi: bizga faqat yil va oy ma'lum.

1996: Markaziy bankdan keyin kelgan ikkinchi qonun

Avstraliyadagi Nyu-Ingland universiteti iqtisodiy ish qog'ozida yozilishicha, eskirgan qonun o'rniga ikkita yangi qonun tayyorlangan: avval Markaziy bank to'g'risidagi qonun (1995-yil 21-dekabr), keyin esa "Banklar va bank faoliyati to'g'risida"gi qonun. Ikkinchisi 1996-yil 25-aprelda, 216-I-son bilan qabul qilingan: bu raqam va sana Markaziy bank rasmiy sayti va LexUZ yozuvlarida bir xil.

Ketma-ketlikka e'tibor bering: 1. 1991: birinchi "Banklar va bank faoliyati to'g'risida"gi qonun. 2. 1994: so'm muomalaga chiqadi (batafsil: "So'm-kupondan so'mgacha" maqolasi). 3. 1995-yil 21-dekabr: Markaziy bank to'g'risidagi qonun. 4. 1996-yil 25-aprel: yangi, 216-I-son bank qonuni.

Bu ketma-ketlik bir narsani ko'rsatadi: milliy pul, markaziy bank va tijorat banklari qonuni bitta tizimning uchta qismi sifatida birin-ketin quriladi.

2019: nega yana yangi tahrir kerak bo'ldi?

Yigirma uch yildan keyin qonun yana yangi tahrirda qabul qilindi: 2019-yil 5-noyabr, O'RQ-580-son. U bilan bir vaqtda Markaziy bank to'g'risidagi qonunning yangi tahriri ham chiqqan (2019-yil 11-noyabr, O'RQ-582, bu haqda alohida maqolamiz bor). Anhor.uz xabari va Tashkent Times maqolasiga tayanib, ikkita yangilikni aytish mumkin: - Bank o'z biznesining tashqarisiga chiqa olmaydi: Anhor.uz xabariga ko'ra, banklar ishlab chiqarish, savdo va sug'urta bilan bevosita shug'ullanish huquqiga ega emas (aniq moddani qonunning lex.uz dagi matnidan tekshiring). - Kapital talabi qonunning o'zida belgilangan: yangi tahrirda banklarning eng kam ustav kapitali 100 mlrd so'm deb ko'rsatilgan; bundan oldin uni Markaziy bank belgilagan. Keyinchalik, 2023-yilda, kapital talablari qayta o'zgartirilgan (Kinstellar). Hozirgi aniq summa va muddatlarni qonunning amaldagi matnidan tekshiring, shuning uchun bu yerda yangi raqam keltirmaymiz.

Bu ikki fikr bank bilan ishlaydigan har bir kishi uchun ahamiyatli. Birinchisi bank o'z asosiy faoliyati chegarasida qolishi kerakligini, ikkinchisi esa kapitalga qo'yiladigan talab o'zgarib turishini ko'rsatadi.

O'shanda va hozir

Jihat	1996-yilgi qonun davri	2019-yilgi yangi tahrir davri
Hujjat	«Banklar va bank faoliyati to'g'risida»gi Qonun, 216-I-son, 1996-yil 25-aprel	Xuddi shu nomdagi yangi tahrir, O'RQ-580-son, 2019-yil 5-noyabr
Yonma-yon qonun	Markaziy bank to'g'risidagi qonun, 154-I-son, 1995-yil 21-dekabr	Markaziy bank to'g'risidagi yangi tahrir, O'RQ-582-son, 2019-yil 11-noyabr
Bankning boshqa faoliyati	Bu maqolada ko'rilgan manbalarda ko'rsatilmagan	Anhor.uz xabariga ko'ra: ishlab chiqarish, savdo, sug'urta bilan bevosita shug'ullanish mumkin emas
Kapital	Bu maqolada ko'rilgan manbalarda ko'rsatilmagan	100 mlrd so'm (2019-yilgi tahrirda), keyin 2023-yilda o'zgartirilgan
Keyingi o'zgartirishlar	Matn keyinchalik bir necha marta o'zgartirilgan	2023-yilda kapital talablari bo'yicha o'zgartirish kiritilgan

Qonun buxgalter uchun nimani anglatadi?

Bank qonuni to'g'ridan-to'g'ri provodka yozdirmaydi, lekin kredit shartnomasining hisobdagi izi aynan shu tizimdan kelib chiqadi. 21-son BHMSning 292-bandiga ko'ra, 6810 "Qisqa muddatli kreditlar" schyotida tashkilotning qonunchilik hujjatlariga muvofiq olgan qisqa muddatli kreditlari hisobga olinadi va analitik hisob kreditni bergan bank, kredit summasi va muddati bo'yicha alohida yuritiladi. Bu yerda "qonunchilik hujjatlariga muvofiq" iborasi shartnoma haqiqatan ham lisenziyalangan bank bilan tuzilganini tekshirishni eslatadi.

Misol: "Qo'qon Plast" kredit olganda

Misol muallif tomonidan tuzilgan, korxona va stavka shartli (amaldagi stavka emas).

Shartli "Qo'qon Plast" MChJ bankdan 240 000 000 so'm qisqa muddatli kredit oldi: muddati 12 oy, yillik stavka 24%, asosiy qarz har oyda teng bo'laklarda qaytariladi, foiz esa qoldiq qarzga hisoblanadi (oyiga 2%). Python bilan hisoblangan natija:

Ko'rsatkich	Hisob	Natija
Oyiga asosiy qarz	240 000 000 ÷ 12	20 000 000 so'm
1-oy foizi	240 000 000 × 2%	4 800 000 so'm
12-oy foizi	20 000 000 × 2%	400 000 so'm
1-oyning to'lovi	20 000 000 + 4 800 000	24 800 000 so'm
12-oyning to'lovi	20 000 000 + 400 000	20 400 000 so'm
Yil davomidagi jami foiz	4,8 mln dan 0,4 mln gacha, har oy 0,4 mln ga kamayib boradi	31 200 000 so'm
Jami to'lov	240 000 000 + 31 200 000	271 200 000 so'm

Provodkalar (21-son BHMS, 296-band, 1 va 4-qatorlar; 309-band, 4 va 5-qatorlar). Hisob-kitob hisobvarag'i sifatida 5110 olingan: 1. Kredit olindi: Dt 5110 "Hisob-kitob hisobvarag'i", Kt 6810 "Qisqa muddatli kreditlar", 240 000 000 so'm. 2. 1-oy foizi hisoblandi: Dt 9610 "Foizlar ko'rinishidagi xarajatlar", Kt 6920 "Hisoblangan foizlar", 4 800 000 so'm. 3. Hisoblangan foiz to'landi: Dt 6920, Kt 5110, 4 800 000 so'm. 4. Asosiy qarzning 1-oylik qismi qaytarildi: Dt 6810, Kt 5110, 20 000 000 so'm.

Amaliy kuzatuv: jadvaldagi eng muhim son 31,2 mln so'm. Kredit "240 mln" emas, balki 271,2 mln so'mga tushdi. Buxgalter foiz xarajatini har oy 9610 schyotiga alohida yozib borsa, rahbar "kreditning haqiqiy narxi" savoliga tayyor javobga ega bo'ladi.

Bugungi buxgalter uchun saboq

Qonun versiyasini bil. Shartnomada "qonunchilikka muvofiq" yozilgan bo'lsa, qaysi sanadagi tahrir nazarda tutilganini tekshir: 1996-yilgi matn va 2019-yilgi yangi tahrir bir xil emas.
Raqamni manbadan ol. Banklarning kapital talabi, stavka va chegaralar o'zgarib turadi: ularni eski maqola yoki xotiradan emas, amaldagi rasmiy matndan ol.
Kredit narxini yil bo'yicha hisobla. 24% yillik stavka kredit summasining 24% ini bermaydi, chunki qoldiq kamayib boradi. Jadvaldagi kabi oylar bo'yicha hisobla.
Har bir kredit alohida. 6810 schyotida analitik hisob har bir kredit bo'yicha (bank, summa, muddat) alohida yuritiladi, foiz esa 6920 va 9610 orqali o'tadi.
Bank o'z vazifasi chegarasida. Anhor.uz xabariga ko'ra, yangi tahrirda bank ishlab chiqarish, savdo va sug'urta bilan bevosita shug'ullana olmasligi belgilangan. Bank sizga "mahsulot paketi"ni taklif qilsa, shartnomada aynan qanday xizmat va kim javobgar ekanini aniqlab ol.

Oldingi davr bilan bog'liqlik: XX asrda markaziy banklar tijorat banklaridan ajralib, tizim ikki qavatli bo'ldi. O'zbekistonda bu ajralish 1991, 1995 va 1996-yillardagi uch qonun bilan rasmiylashgan, 2019-yilda esa ikkala qonun yangi tahrirda qabul qilingan. Keyingi bosqich: bankomat, plastik karta va mobil ilova.