Bank nima: pul almashtiruvchining stolidan mobil ilovagacha va «bankrot» so'zidagi singan skameyka

Nodira opa bo'sh turgan pulini uyda saqlardi. Qo'shnisi Akmal esa do'kon ochish uchun qarz izlardi. Ular bir-birini tanimaydi, tanisa ham ishonmaydi: Nodira opa pulim qaytmasa-chi, deb qo'rqadi. O'rtada ikkalasi ham ishonadigan vositachi kerak. Bu vositachining nomi bank.

Bank nima?

Bank bu odamlar va korxonalardan pul qabul qiladigan, bu pulning bir qismini boshqalarga qarzga beradigan va to'lovlarni o'tkazadigan moliya tashkiloti. Uchta asosiy ishini eslab qoling:

• Depozit (omonat): Nodira opa pulini bankka qo'yadi, bank unga kelishilgan foiz to'laydi.
• Kredit: Akmal bankdan qarz oladi va uni foizi bilan qaytaradi.
• To'lovlar: karta, o'tkazma, kommunal to'lov, korxonalar orasidagi hisob-kitob bank orqali o'tadi.

Bank qanday pul topadi? Asosiy manbalaridan biri oddiy hisob: kreditga qo'yadigan foizi depozitga to'laydigan foizidan yuqori bo'ladi. Farq bankning xarajatlarini qoplaydi va foyda keltiradi. Shu bilan birga, bank qarz qaytmasligi xavfini ham o'z zimmasiga oladi, shuning uchun kredit berishdan oldin qarz oluvchini sinchiklab tekshiradi.

So'z qayerdan kelgan?

Online Etymology Dictionary ma'lumotiga ko'ra, «bank» so'zi moliya muassasasi ma'nosida XV asr oxiridan qayd etilgan va dastlab sarrofning, ya'ni pul bilan ish yurituvchining peshtaxtasi yoki do'koni degan ma'noni bildirgan. U qadimgi italyancha banca va fransuzcha banque so'zlaridan kelgan, ikkalasi ham «stol» ma'nosida. Ular esa german tillaridagi «skameyka» ma'nosidagi so'zga (masalan, qadimgi yuqori nemischa bank) borib taqaladi.

Ya'ni bankning boshlanishi oddiy manzara: bozorda stol qo'yib, tanga almashtirib, pul saqlab o'tirgan savdogar.

Bonus so'z: bankrot. Shu lug'atga ko'ra, inglizcha «bankrupt» 1560-yillardan qayd etilgan va italyancha banca rotta «singan skameyka» ifodasidan kelgan. Qarzini to'lay olmagan sarrofning skameykasini sindirish odati bo'lgan degan hikoya bor, lekin lug'at bu ishora ko'proq ko'chma ma'noda bo'lsa kerak, deb qayd etadi.

Nima uchun kerak: vazifasi va maqsadi

Bankning asosiy vazifasi: bo'sh turgan pulni yig'ib, unga muhtoj bo'lganlarga yetkazish (vositachilik) va to'lovlarni tez hamda xavfsiz o'tkazish. Oddiy odam va korxona uchun bu quyidagilarni beradi:

1. Pulni xavfsiz saqlash uchun. Uyda yo'qolishi yoki o'g'irlanishi mumkin bo'lgan naqd pul o'rniga hisob raqamdagi pul.
2. Jamg'armani ko'paytirish uchun. Depozit pulni bo'sh turmasdan foiz keltirishiga imkon beradi.
3. Biznesni boshlash va kengaytirish uchun. Akmalga o'xshaganlar kredit orqali do'kon, uskuna yoki xom ashyo oladi.
4. Hisob-kitobni tezlashtirish uchun. Karta va mobil ilova bir necha soniyada boshqa shahardagi odamga pul yetkazadi.

Kim bilan ishlaydi va kim hissa qo'shgan?

Bank bilan har bir korxona buxgalteri ishlaydi: hisob raqamdan to'lov qiladi, bank ko'chirmasini hisob bilan solishtiradi, kredit va foizlarni yozadi. Banklar ustidan esa markaziy bank nazorat qiladi.

Bank tarixini bosqichma-bosqich o'qish uchun: «Bank tarixi: birinchi «bank» nega ibodatxonada paydo bo'lgan?», «Bank tarixi: Medichi banki va veksel qanday ishlagan?» va «Bank tarixi: bankomatdan mobil ilovagacha». Havolalar sahifa oxirida.

Keyingi darsda

Ikkinchi darsda bank hisob raqami nima ekanini va pul bir hisobdan ikkinchisiga qanday «yurishini» oddiy misolda ko'rib chiqamiz.