Bank tarixi: birinchi «bank» nega ibodatxonada paydo bo'lgan?
Bank binosi, kassa va shartnoma bo'lmagan zamonda odamlar donini qayerda saqlagan va kimdan qarz olgan? Qadimgi Mesopotamiya ibodatxonalari bilan tanishamiz.
Bugun pulimizni bankka qo'yamiz, chunki bank binosi qo'riqlanadi, hisob yuritiladi, qonun himoya qiladi. Endi tasavvur qiling: na seyf bor, na politsiya, na bank. Hosilingiz omborga sig'maydi, qo'shningiz esa ekish uchun urug' so'rab turibdi. Bunday dunyoda ishonchli "saqlash joyi" qayer bo'lgan?
Qadimgi Mesopotamiyada bu savolning javobi ko'pincha ibodatxona bo'lgan.
Nega aynan ibodatxona?
Britannica ma'lumotiga ko'ra, bankchilik tarixini keng ma'noda tushunadigan tadqiqotchilar uni qadimgi Mesopotamiyaga olib boradi: u yerda ibodatxonalar, saroylar va ayrim xususiy xonadonlar mol-mulk saqlanadigan joy vazifasini bajargan. Bobil ibodatxonalari bergan qarzlar haqidagi yozuvlar miloddan avvalgi 2000-yilgacha borib taqaladi.
Ibodatxonaga ishonishning sababi oddiy edi: u muqaddas joy hisoblangan va odamlar uni xudolar himoyasida deb bilgan. O'g'ri uchun ham, qaroqchi uchun ham bunday joyga tegish xavfli edi. Natijada ibodatxona omborida don va boshqa boyliklar to'plangan, to'plangan zaxira esa qarz berish imkonini yaratgan.
Bu yerda bugungi bankning ikki asosiy vazifasi allaqachon ko'rinadi: 1. Saqlash: kimdir ortiqcha mahsulotini ishonchli joyga topshiradi. 2. Qarz berish: to'plangan zaxiradan muhtojga vaqtincha beriladi va keyin qaytariladi.
Qarz va foiz qachon qoidaga aylangan?
Qarz ko'paygan sari nizolar ham ko'paygan: qancha qaytariladi, qachon, hosil bo'lmasa nima bo'ladi? Bobil podshohi Hammurapi qonunlarida (miloddan avvalgi XVIII asr) qarz va unga to'lanadigan foiz bo'yicha alohida moddalar bor. Masalan, L. U. King tarjimasidagi 48-moddaga ko'ra, bo'ron hosilni yanchib ketsa yoki suvsizlikdan don unmasa, qarzdor o'sha yili kreditoriga don bermaydi va shu yil uchun foiz to'lamaydi.
Demak, qarz munosabatlari faqat ikki kishining og'zaki kelishuvi emas, balki davlat belgilagan qoida bilan tartibga solinadigan ishga aylangan. Bugungi bank qonunchiligining mohiyati ham shu: qarz beruvchi ham, oluvchi ham himoyalangan bo'lishi kerak.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Dehqon Ur-Nanshe bahorda ibodatxona omboridan 100 o'lchov arpa urug'lik oladi. Kelishuvga ko'ra kuzda 110 o'lchov qaytaradi. Ortiqcha 10 o'lchov qarz uchun haq, ya'ni bugungi tilda foiz. Ibodatxona uchun bu omborda yotgan donni "ishlatish" usuli, dehqon uchun esa hosilni kutib o'tirmasdan ekishni boshlash imkoni.
| Kim | Bahorda | Kuzda | Natija |
|---|---|---|---|
| Ibodatxona ombori | −100 o'lchov | +110 o'lchov | +10 o'lchov daromad |
| Dehqon | +100 o'lchov | −110 o'lchov | o'z vaqtida ekdi, hosil oldi |
O'shanda va hozir
| Belgi | Qadimgi Mesopotamiya | Bugungi bank |
|---|---|---|
| Ishonch manbai | ibodatxonaning muqaddasligi | litsenziya, nazorat, qonun |
| Saqlanadigan boylik | don, kumush va boshqa mollar | asosan pul (naqd va naqdsiz) |
| Qarz shakli | don yoki kumush | pul mablag'i |
| Qoidalar | podsho qonunlari, jumladan Hammurapi qonunlari | bank qonunchiligi va shartnoma |
| Hisob | loy taxtachalardagi yozuvlar | elektron hisob tizimlari |
Xulosa: bank g'oyasi "bino"dan emas, ishonchdan boshlangan. Kim ishonchli bo'lsa, odamlar o'z boyligini o'shanga topshirgan, u esa to'plangan boylikni qarzga bergan.
Yana qarang
Manbalar
- Britannica Money: Bank — Historical development · Bobil ibodatxonalarining miloddan avvalgi 2000-yilga oid qarz yozuvlari; ibodatxonalar xavfsiz saqlash joyi sifatida
- Hanover College: Code of Hammurabi (excerpts, L. W. King tarjimasi) · qarzga oid moddalar, jumladan 48-modda: bo'ron yoki suvsizlik hosilni yo'q qilsa, qarzdor o'sha yili kreditorga don va foiz to'lamaydi
- Misollar va raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar