Moliya tarixi: barterdan tangagacha, Lidiya tangasi nimani o'zgartirdi?
Har bir savdoda metallni tortish va tekshirish kerak bo'lsa-chi? Muhrlangan tanga bu ishni bir zumga qisqartirdi. Ilk tangalar va pulning asosiy vazifalari haqida.
Kulol Bahrom ko'za yasaydi, unga esa etik kerak. Etikdo'z Sobirga ko'za kerak emas, unga go'sht kerak. Qassobga esa ko'za ham, etik ham kerak emas. Bahrom etik olish uchun qancha odamni aylanib chiqishi kerak? Pulsiz almashuvning qiyinligini mana shu oddiy hikoya yaxshi ko'rsatadi.
Barter nega noqulay edi?
Mahsulotni mahsulotga to'g'ridan-to'g'ri almashtirish (barter) uchta qiyinchilik tug'diradi:
| Qiyinchilik | Mohiyati | Bahrom misolida |
|---|---|---|
| Ehtiyojlar mos kelishi | ikkala tomonga aynan bir-birining mahsuloti kerak bo'lishi shart | Sobirga ko'za kerak emas |
| Bo'linmaslik | katta mahsulotni mayda xaridga bo'lib bo'lmaydi | bitta qo'yni yarim etikka almashtirish qiyin |
| Qiymatni o'lchash | har bir juftlik uchun alohida "narx" kerak | ko'za necha etik? etik necha kilo go'sht? |
Hamma qabul qiladigan bitta vosita bo'lsa, uchala muammo yo'qoladi: Bahrom ko'zasini shu vositaga sotadi, keyin u bilan etik oladi. Bu vosita pul. Uzoq vaqt bunday vosita vazifasini qimmatbaho metallar bajargan, lekin ularni har gal tortish va sifatini tekshirish kerak edi.
Lidiya tangasi nimasi bilan yangi edi?
Kichik Osiyodagi (hozirgi Turkiya g'arbi) Lidiya podsholigida, tadqiqotchilar fikricha, miloddan avvalgi VII asrda dunyodagi ilk tangalar zarb qilingan. Ular elektrdan, ya'ni asosan oltin va kumushdan iborat qotishmadan yasalgan. Tangani lidiyaliklar ixtiro qilgani haqidagi xabar qadimgi yunon mualliflarida, jumladan Gerodotda uchraydi. Arxeologik dalil ham bor: Efesdagi Artemida ibodatxonasi poydevori qatlamidan topilgan elektr tangalar Lidiya podshosi Krezdan (miloddan avvalgi VI asr) oldingi davrga oid.
Yangilik metallda emas, muhrda edi. Hokimiyat belgisi tushirilgan tanga og'irligi va sifati kafolatlanganini bildirgan. Endi har bir savdoda metallni tortish shart bo'lmay qoldi: tangalar sanaladi.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). Bozorda savdogar kumush bo'lagi bilan to'lamoqchi. Sotuvchi tarozi olib keladi, bo'lakni tortadi, ichi toza ekaniga shubha qiladi, bahs boshlanadi. Muhrlangan tanga bilan esa savdo "uchta tanga" deyish bilan tugaydi. Vaqt tejaladi, ishonch oshadi, savdo tezlashadi.
O'shanda va hozir
| Belgi | Lidiya tangasi | Bugungi pul |
|---|---|---|
| Material | elektr (oltin va kumush qotishmasi) | qog'oz, polimer, metall va ko'pincha faqat elektron yozuv |
| Kafolat beruvchi | podshoh muhri | davlat va markaziy bank |
| Qiymat asosi | metallning o'zi | qonun va pulga bo'lgan ishonch |
| Qalbakilikdan himoya | muhr | himoya belgilari, elektron tizimlar |
Pulning uchta asosiy vazifasi ham shu tarixda ko'rinadi: almashuv vositasi (Bahrom ko'zani tangaga sotadi), qiymat o'lchovi (hamma narx tangada aytiladi) va jamg'arish vositasi (tangani keyinga saqlab qo'yish mumkin).
Yana qarang
Manbalar
- John H. Kroll. The Coins of Sardis (The Lydians and their World, 2010), Sardis Expedition
- Britannica: Coin — Origins of coins · haqiqiy tanga miloddan avvalgi 650-yildan keyin paydo bo'lgani; Efesdagi Artemision poydevoridagi elektr tangalar Krezdan oldingi davrga oidligi
- LBMA: Wonders of Gold — Lydian Electrum Coin
- World History Encyclopedia: The Invention of the First Coinage in Ancient Lydia · Efesdagi Artemida ibodatxonasidan topilgan elektr tangalar
- Misollar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli