Moliya tarixi: qog'oz pul Xitoyda qanday paydo bo'lgan?

Bir qop temir tanga bilan bozorga borishni tasavvur qiling. Xitoyning Sichuan viloyatida bu tasavvur emas, kundalik hayot bo'lgan va aynan shu og'irlik qog'oz pulni tug'dirgan.

1. Qayerda va qachon? Jiaozi ko'pincha tarixdagi birinchi qog'oz pul sifatida tilga olinadi. U Xitoyda Song sulolasi (960–1279) davrida, hozirgi Sichuan hududida paydo bo'lgan.
2. Nega qog'oz? Sichuanda og'ir temir tangalar muomalada bo'lgan. Xususiy savdogarlar ularning o'rniga qog'oz guvohnomalar chiqara boshlagan: tangani olib yurish o'rniga, uni olish huquqi yozilgan qog'oz yurgan.
3. Davlat o'z qo'liga oldi. Manbalarga ko'ra, 1024-yilda Shimoliy Song hukumati Chengduda maxsus idora tuzib, jiaozi chiqarishni o'z nazoratiga olgan. Xitoyda 2024-yil davlat qog'oz pulining 1000 yilligi sifatida nishonlangan.
4. Birinchi inflyatsiya saboqlari. Keyinchalik jiaozi qadrsizlangan. Manbalarga ko'ra, buning asosiy sabablari qog'oz pul haddan ortiq chiqarilgani va tanga zaxirasi bilan yetarli ta'minlanmagani bo'lgan.
5. Asosiy g'oya. Qog'oz pulning o'zida qiymat yo'q, uning qiymati chiqaruvchiga bo'lgan ishonchdan keladi. Ishonch yo'qolsa yoki qog'oz ko'p bosilsa, pul qadri tushadi.
6. Bugungi aloqa. Hozirgi pullarning ham o'zida deyarli qiymat yo'q. Ularning qadrini saqlash markaziy bankning pul-kredit siyosati vazifasi.

Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). Shaharda 1 000 birlik tanga va shuncha qiymatdagi mahsulot bor. Hukumat yana 1 000 birlik qog'oz pul bosadi, lekin mahsulot ko'paymaydi. Endi bozorda 2 000 birlik pul bor, mahsulot esa avvalgicha. Sotuvchilar narxni oshiradi: oldin 10 birlik turgan bir qop guruch endi 20 birlikka yaqinlashadi. Inflyatsiyaning eng sodda mexanizmi shu: mahsulotdan tez ko'paygan pul.