Bir dollar bir trillion marka: 1923-yil giperinflyatsiyasi qarzdor va qarz beruvchini qanday o'zgartirib yubordi?

Q: Rentenmark nima qildi?

Manbalarga ko'ra: Rentenbank 1923-yil noyabrida yangi banknotalar chiqara boshladi. Deutsches Historisches Museum 15-noyabrni ko'rsatadi, ayrim manbalar bir-ikki kun farq qiladi, shuning uchun aniq kunni bahsli deb hisoblab, "noyabrning o'rtalari" deymiz. 1 Rentenmark bir trillion eski markaga teng qilindi, 1 AQSh dollari 4,20 Rentenmarkka teng bo'ldi (Deutsches Historisches Museum). Hisob mos keladi: 4,2 trillion marka / 4,2 = 1 trillion marka. 1924-yilda tovon to'lovlari masalasiga bag'ishlangan Dawes rejasi paydo bo'ldi (AQSh Davlat departamenti tarixchisi idorasi). Bundesbank bayon qilishicha, islohot kuni davlatning 154 milliard markalik urush qarzi 15,4 pfennigga tushgan.

1923-yil noyabrida bitta AQSh dollari taxminan bir trillion markaga teng bo'lgan. Buxgalter uchun savol bor: shunday paytda hisobot qanday yuritiladi va "qarz" degan so'zning o'zi nimani anglatadi?

Bu maqolada qiziqarli hodisaning o'zini emas, undan buxgalter olishi mumkin bo'lgan darslarni ko'ramiz. Sanalar va raqamlar ko'rsatilgan manbalarga tayanadi, bugungi misol esa o'zimiz o'ylab topgan shartli korxona haqida.

Nega 1923-yilda pul qadrsizlanib ketdi?

Britannica yozishicha, giperinflyatsiyaga 1923-yil yanvaridagi Fransiya va Belgiya bosqini turtki bo'ldi: Ruhr sanoat hududi egallandi.

Voqealar ketma-ketligi quyidagicha: - 1923-yil yanvarida Fransiya va Belgiya qo'shinlari Ruhr sanoat hududini egalladi (Britannica). - Kuno hukumati bosqinchilarning korxonalarni ishga tushirishiga qarshi passiv qarshilik buyurdi (Britannica). - 26-sentyabrda Shtrezeman passiv qarshilikni to'xtatib, ishni tiklashni buyurdi (Britannica).

Natijada 1923-yil noyabrida bir AQSh dollari taxminan trillion markaga tenglashdi (Britannica). Bundestag materialiga ko'ra, eng yuqori nuqtada noyabr oyida kurs dollarga 4,2 trillion marka bo'lgan. Ikki raqam farqi shundan bo'lishi mumkin: biri umumiy tavsif, ikkinchisi aniqroq kurs. Shuning uchun ikkalasini ham "taxminan" deb yozamiz. Ularni keyingi bo'limdagi 4,20 Rentenmark kursi bilan adashtirmang: 4,2 trillion eski marka bilan 4,20 Rentenmark boshqa-boshqa o'lchov birliklari.

Qarz beruvchi ham, qarzdor ham: inflyatsiya ularga qanday ta'sir qildi?

Oddiy hisob-kitob shuni ko'rsatadi: pul miqdori qat'iy belgilangan da'vo (omonat, qarz, olinadigan hisobvaraq) narxlar o'sganda real qiymatini yo'qotadi. Shu miqdordagi majburiyat esa qarzdor uchun real nuqtayi nazardan yengillashadi.

Bundesbank buni bitta raqam bilan ko'rsatadi: urush davridagi 154 milliard markalik davlat qarzi Rentenmark joriy etilgan kuni taxminan 15,4 pfennigga teng bo'lib qolgan. Hisoblab ko'ramiz: 154 milliard markani 1 Rentenmark = bir trillion eski marka kursiga bo'lsak, 0,154 Rentenmark chiqadi, ya'ni 15,4 pfennig. Raqamlar bir-biriga mos keladi.

Bundesbank islohotdan eng ko'p yutgan tomon davlat bo'lganini yozadi. Britannica esa inflyatsiya millionlab nemislarni qashshoqlashtirganini qayd etadi. Balans tilida: pul bilan o'lchangan qat'iy summali da'vo qadrsizlansa, shu summadagi qarz esa real jihatdan yengillashadi.

Rentenmark nima qildi?

Manbalarga ko'ra: - Rentenbank 1923-yil noyabrida yangi banknotalar chiqara boshladi. Deutsches Historisches Museum 15-noyabrni ko'rsatadi, ayrim manbalar bir-ikki kun farq qiladi, shuning uchun aniq kunni bahsli deb hisoblab, "noyabrning o'rtalari" deymiz. - 1 Rentenmark bir trillion eski markaga teng qilindi, 1 AQSh dollari 4,20 Rentenmarkka teng bo'ldi (Deutsches Historisches Museum). Hisob mos keladi: 4,2 trillion marka / 4,2 = 1 trillion marka. - 1924-yilda tovon to'lovlari masalasiga bag'ishlangan Dawes rejasi paydo bo'ldi (AQSh Davlat departamenti tarixchisi idorasi). - Bundesbank bayon qilishicha, islohot kuni davlatning 154 milliard markalik urush qarzi 15,4 pfennigga tushgan.

Bugungi misol: 120 million so'mlik debitorlik qarzi

Endi inflyatsiyaning qarzga ta'sirini o'ylab topilgan zamonaviy vaziyatda ko'ramiz. Bu muallif tomonidan tuzilgan shartli misol, haqiqiy korxona emas.

"Nurafshon Mebel" xaridorga mebel to'plamini 120 000 000 so'mga 30 kunga kreditga sotdi. Kuni bilan hisob:

Holat	Narx 30 kunda	30 kundan keyingi 120 mln so'mning xarid qobiliyati
Shartli yillik 10% inflyatsiya	1,0079 baravar	taxminan 119 063 627 so'm

Jadvaldagi yillik 10% faqat hisob-kitob uchun olingan shartli raqam, u rasmiy ma'lumot emas. Hisoblash: 1,10 ning 30/365 darajasi, ya'ni 1,00786. Demak, odatdagi inflyatsiyada 30 kunlik kechikish bu summaning taxminan 0,94 million so'mini yeb qo'yadi.

Sotuv va to'lov tushishi 21-son BHMSda ko'rsatilgan bog'lanishlar bo'yicha shunday aks etadi:

Operatsiya	Debet	Kredit	Summa	Asos
Mebel to'plami sotildi, xaridorning qarzi paydo bo'ldi	4010	9020	120 000 000	174-band, 1-qator (4010 / 9010–9030)
Xaridor 30 kundan keyin to'ladi	5110	4010	120 000 000	226-band, 3-qator

Bu yozuvlar o'zi qadrsizlanishni ko'rsatmaydi: schyotdagi summa so'mda o'zgarmay turadi. Qadrsizlanish hisobda emas, sharhda va narx siyosatida seziladi, shuning uchun amaliyotda kreditga sotishning sharti va narxi alohida o'ylanadi.

Hisobchi nimani o'lchaydi? Soddalashtirilgan fikriy tajriba

Aytaylik, kichik do'kon hisobchisi har oqshom kassani sanaydi. Pul birligi barqaror bo'lsa, "bugungi tushum kechagidan ko'p" degan gap haqiqiy o'sishni bildiradi. Pul birligi tez qadrsizlansa, raqam o'sadi, lekin savdo hajmi o'smasligi ham mumkin. Shuning uchun inflyatsiyali muhitda hisobchi ikki savol beradi: summa qancha va shu summa qaysi sanadagi pul bilan o'lchangan? Bu muallif tomonidan tuzilgan mulohaza, tarixiy dalil emas, lekin buxgalteriyada solishtirma davrlar nega muhimligini ko'rsatadi.

Qarz shartnomasi uchun ham xuddi shunday: qarz beruvchi summani emas, o'sha summaga keyinchalik nima sotib olish mumkinligini kutadi. Shartnomada to'lov muddati va shartlarini aniq yozish ikkala tomonni himoya qiladi.

O'shanda va hozir

Jihat	1923-yil Germaniya	Bugungi buxgalter
Pul birligi	Eski marka, giperinflyatsiya	Milliy valyuta, so'm
Kurs	Noyabrda dollarga taxminan trillion, eng yuqori nuqtada 4,2 trillion marka	Rasmiy kurs belgilangan sanada e'lon qilinadi
Qarz va debitorlik	154 milliard markalik urush qarzi 15,4 pfennigga tushdi (Bundesbank)	Qarz summasi shartnomada belgilangan, kechikish tahlil qilinadi
Islohot	1 Rentenmark = bir trillion marka (1923-yil noyabr)	Valyuta o'zgarishi alohida rasmiy hujjat bilan, hisobot alohida tayyorlanadi
Hisobvaraqlar rejasi	Bu maqolada ma'lumot keltirilmaydi	Hisobvaraqlar rejasi 21-son BHMS bilan belgilanadi

Bugungi buxgalter uchun saboq

Qat'iy summali da'vo vaqt o'tishi bilan qadrsizlanadi. Debitorlik qarzi muddatidan kechiksa, summa so'mda o'zgarmaydi, lekin sotib olish qobiliyati kamayadi. Kechikayotgan qarzlarni nazorat qilish moliyaviy intizomning bir qismi.
Kreditga sotishda muddatni o'ylab belgilang. Qarzning real qiymati muddat uzaygan sari kamayadi. 30 kunlik muddat bilan 90 kunlik muddat orasidagi farq inflyatsiyada sezilarli bo'lishi mumkin.
Hisobot "bu raqam qanday birlikda ekanini" ham aytishi kerak. Bir sanadagi so'm va yillar oldingi so'm teng emas. Eski hisobotlarni solishtirganda inflyatsiyani hisobga oling.
Qarz beruvchi va qarzdor holati har xil. Qat'iy summali da'vo real qiymatini yo'qotadi, qat'iy summali majburiyat esa real jihatdan yengillashadi. Shuning uchun shartnomada muddat va to'lov shartlari ehtiyotkorlik bilan yoziladi.
Aniq hisob hisobotga ishonchning asosi. Hujjatlar to'g'ri, summalar tekshirilgan bo'lsa, hisobotga ishonch shakllanadi.
Sanalarni va kurslarni manbasi bilan yozing. 1923-yildagi kurs ham ikki xil raqam bilan keltiriladi (taxminan bir trillion va 4,2 trillion). Kundalik ishda ham kurs qaysi sanadan va qaysi manbadan olinganini yozib qo'ying.

Qisqa xulosa

1923-yil Germaniyasi pul birligi qanchalik tez qadrsizlanishi mumkinligini ko'rsatdi. Pul miqdori qat'iy belgilangan da'vo va qarzlarning real qiymati keskin o'zgardi. Bugungi buxgalter uchun saboq oddiy: pul birligining barqarorligi hisobning ko'rinmas asosi, uni e'tiborsiz qoldirmaslik kerak.