So'm-kupondan so'mgacha: O'zbekistonning milliy puli qanday joriy etilgan?
1993-yil kuzida hamyonlarda bir vaqtning o'zida eski sovet rubli va yangi so'm-kupon yurgan. Oradan qariyb sakkiz oy o'tib, 1994-yil 1-iyulda so'm muomalaga chiqdi. Milliy valyutaning qadamma-qadam tarixi, rasmiy sanalar va do'kon balansini yangi pulga qayta hisoblash misoli.
1993-yil kuzida Toshkentdagi bozorga kirgan xaridor hamyonida ikki xil pul bo'lishi mumkin edi: eski sovet rubli va yangi, rangli "so'm-kupon". Bir yil o'tmay ikkalasi ham tarixga aylandi va ularning o'rnini bugun biz har kuni ishlatadigan so'm egalladi. Bu yo'l qanday bosib o'tilgan va buxgalter uchun nimani anglatgan?
Nega o'z puli kerak bo'lgan?
Pul faqat qog'oz emas, balki iqtisodiyotni boshqarish vositasi. Kim pul chiqarsa, o'sha pul miqdorini, foiz stavkalarini va narxlar barqarorligini boshqarish imkoniga ega bo'ladi. Ittifoq tarqalgach, yangi mustaqil davlatlar oldida umumiy rubl hududida qolish yoki o'z valyutasini chiqarish tanlovi turgan edi. O'zbekiston ikkinchi yo'lni tanladi, ammo buni bir zarbada emas, ikki bosqichda amalga oshirdi.
1-bosqich: so'm-kupon (1993–1994)
Markaziy bankning rasmiy ma'lumotiga ko'ra, 1993-yil 15-noyabrdan 1994-yil 1-iyulgacha oraliq valyuta, ya'ni "so'm-kupon" milliy pul birligi vazifasini bajargan.
Bu davrda eski pul birdaniga yo'qolmadi. Markaziy bank yozishicha, 1994-yil 1-yanvardan 1961–1992-yillarda chiqarilgan SSSR Davlat banki pul belgilarining barcha qiymatdagi muomalasi to'liq taqiqlangan. Shundan keyin mamlakat ichida so'm-kupon yagona qonuniy to'lov vositasiga aylandi.
"Kupon" so'zining o'zi bu pulning vaqtinchalik ekanini bildirib turardi: u yangi milliy valyutaga o'tish davrida "ko'prik" vazifasini o'tagan.
2-bosqich: so'mning tug'ilishi (1994-yil 1-iyul)
Prezidentning 1994-yil 16-iyundagi PF-870-son "O'zbekiston Respublikasining milliy valyutasini muomalaga kiritish to'g'risida"gi Farmoni bilan 1994-yil 1-iyuldan so'm rasmiy valyuta sifatida joriy etildi. Almashtirish nisbati: 1 000 so'm-kupon = 1 so'm (Markaziy bank, Hukumat portali, yuz.uz).
Shu sababli 1-iyul milliy valyuta kuni sifatida yodga olinadi. Markaziy bank so'mning 10 yilligiga bag'ishlab 2004-yil namunasidagi 100 so'mlik tangani muomalaga chiqargan, 2024-yil 1-iyulda esa milliy valyutaning 30 yilligi nishonlandi.
Keyingi muhim burilish: 2017-yilgi valyuta erkinlashuvi
Milliy valyuta tarixida yana bir sana alohida o'rin tutadi. Reuters xabariga ko'ra, valyuta bo'yicha cheklovlarning aksariyati 2017-yil 5-sentabrdan olib tashlangan. XVF 2018-yilgi hisobotida bu islohotni, xususan valyutaga erkin kirish va turli almashuv kurslarining birxillashtirilishini ijobiy baholagan. Bugun Markaziy bank pul-kredit siyosati konsepsiyasida almashuv kursi erkin suzuvchi rejimda ekani ko'rsatilgan.
O'shanda va hozir
| Jihat | 1993–1994-yillar | Bugun |
|---|---|---|
| Muomaladagi pul | Avval rubl va so'm-kupon, keyin faqat so'm-kupon | So'm |
| Pulning maqomi | Oraliq, vaqtinchalik birlik | Doimiy milliy valyuta |
| Yangi pulga o'tish | 1 000 so'm-kupon = 1 so'm | Bunday almashtirish yo'q |
| Almashuv kursi | — | Erkin suzuvchi kurs (Markaziy bank konsepsiyasi) |
| Yubiley sanalari | — | 1-iyul: 10 yillikka 2004-yil namunasidagi 100 so'mlik tanga, 2024-yilda 30 yillik |
Misol: "Bahor" do'koni balansini yangi pulga o'tkazish
Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, raqamlar shartli. U pul birligi almashganda buxgalter qanday ish bajarishini ko'rsatadi.
Shartli "Bahor" oziq-ovqat do'konining buxgalteri Nodira opa 1994-yil 30-iyun holatiga balansni so'm-kuponda tuzib qo'ygan edi. 1-iyuldan barcha summalarni 1 000 ga bo'lib, so'mga o'tkazish kerak bo'ldi.
| Balans moddasi | So'm-kuponda | So'mda (÷ 1 000) |
|---|---|---|
| Kassadagi pul | 1 850 000 | 1 850 |
| Tovarlar | 7 400 000 | 7 400 |
| Jihozlar | 3 150 000 | 3 150 |
| Aktivlar jami | 12 400 000 | 12 400 |
| Ustav kapitali | 9 000 000 | 9 000 |
| Yetkazib beruvchiga qarz | 3 400 000 | 3 400 |
| Passivlar jami | 12 400 000 | 12 400 |
Tekshiruv: aktivlar 1 850 + 7 400 + 3 150 = 12 400 so'm, passivlar 9 000 + 3 400 = 12 400 so'm. Har bir modda bir xil nisbatda qayta hisoblangani uchun balans tengligi buzilmaydi, mol-mulk ham, qarz ham aslida o'zgarmaydi: faqat o'lchov birligi almashadi.
Amaliy saboq: pul birligi o'zgargan davrning hujjatlarini ko'rib chiqayotganda (masalan, arxivdagi 1994-yilgi hisobotlarni), birinchi navbatda summa qaysi birlikda yozilganini aniqlang. Aks holda, bir xil korxonaning ikki oy ichida "ming baravar kichraygani" haqida noto'g'ri xulosa chiqarish oson.
Oldingi davr bilan bog'liqlik: XX asrda valyutalar avval oltinga, keyin Bretton-Vuds tizimida dollarga bog'langan edi; 1990-yillarda yangi davlatlar o'z pulini chiqarar ekan, xuddi shu savolga qayta javob izlashdi: pulga ishonchni nima ta'minlaydi? Keyingi bosqich: naqd puldan karta va mobil to'lovlarga o'tish.
Yana qarang
- Oltin standarti: qog'oz pul 150 yil davomida oltinga qanday bog'langan edi?
- Moliya tarixi: Bretton-Vuds tizimi (1944–1971) nima edi?
- Moliya tarixi: raqamli to'lovlar va kriptovalyuta qanday paydo bo'ldi?
- O'zbekiston Markaziy banki to'g'risidagi qonun: 1995-yilgi matn va 2019-yilgi yangi tahrir nimani o'zgartirdi?
- Markaziy bank
- Devalvatsiya
- Inflyatsiya
- Bo'lim: Moliya
Manbalar
- O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki: savol-javob (milliy valyuta tarixi) · 1993-yil 15-noyabrdan 1994-yil 1-iyulgacha oraliq valyuta "so'm-kupon" milliy pul birligi vazifasini bajargani; 1994-yil 1-yanvardan 1961–1992-yillarda chiqarilgan SSSR Davlat banki pul belgilari muomalasi to'liq taqiqlangani; Prezidentning 1994-yil 16-iyundagi PF-870-son Farmoni bilan 1994-yil 1-iyuldan so'm 1 000 so'm-kupon = 1 so'm nisbatida joriy etilgani
- Yangi O'zbekiston (yuz.uz): The national currency of Uzbekistan is 30 years' old · 2024-yil 1-iyulda milliy valyuta so'm joriy etilganining 30 yilligi nishonlangani; PF-870-son Farmon (1994-yil 16-iyun) va 1 000 : 1 nisbat
- O'zbekiston Respublikasi Hukumat portali: milliy valyuta joriy etilgan kun · so'mning joriy etilishi Prezidentning 1994-yil 16-iyundagi 870-son Farmoniga bog'langani
- O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki: 100 so'mlik tanga (2004-yil namunasi) · milliy valyutaning 10 yilligiga bag'ishlangan 2004-yil namunasidagi 100 so'mlik tanga ("O'zbekiston milliy valyutasiga 10 yil" yozuvi bilan)
- Xalqaro valyuta jamg'armasi (XVF): Republic of Uzbekistan, Country Report No. 18/117 (2018) · 2017-yil sentabrida valyutaga kirish erkinlashtirilgani, almashuv kurslari birxillashtirilgani; bu islohot ijobiy baholangani
- The Star (Reuters): Uzbekistan to lift most forex restrictions from Sept 5 (2017-yil 3-sentabr) · valyuta cheklovlarining aksariyati 2017-yil 5-sentabrdan olib tashlanishi
- O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki: pul-kredit siyosati konsepsiyasi · almashuv kursi erkin suzuvchi rejimda ekani
- "Bahor" do'koni misoli va "o'shanda va hozir" jadvali · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar; hisob python bilan tekshirilgan