O'zbekiston Markaziy banki to'g'risidagi qonun: 1995-yilgi matn va 2019-yilgi yangi tahrir nimani o'zgartirdi?
Markaziy bankning vakolatlari 1995-yilda qabul qilingan qonun va uning 2019-yilda tasdiqlangan yangi tahriri bilan belgilangan. Yangi tahrirdan so'ng bank inflyatsiyani nishonga olish rejimiga o'tdi. Qisqa tezislar, sanalar va real foiz stavkasini hisoblash misoli.
Yangiliklarda tez-tez "Markaziy bank asosiy stavkani o'zgarishsiz qoldirdi" degan xabarni eshitamiz. Bu qaror qayerdan kuch oladi? Javob: alohida qonundan. So'nggi o'ttiz yilda O'zbekiston Markaziy bankining maqomi va vazifalari shu qonun bilan belgilangan: u 1995-yilda qabul qilingan, 2019-yilda esa butunlay yangi tahrirda tasdiqlangan.
Asosiy tezislar
- 1995-yilgi qonun. "O'zbekiston Respublikasining Markaziy banki to'g'risida"gi Qonun 1995-yil 21-dekabrda, 154-I-son bilan qabul qilingan (Markaziy bank sayti, CyberLeninka'dagi ilmiy maqola). Tadqiqotchilar qayd etishicha, u Oliy Majlisning navbatdagi sessiyasida qabul qilingan va bankning maqomi, maqsadlari va vakolatlarini belgilab bergan.
- Milliy valyuta bilan bog'liqlik. Qonun so'm muomalaga chiqqanidan (1994-yil 1-iyul) taxminan bir yarim yil o'tib qabul qilingan. Ya'ni avval milliy valyuta muomalaga chiqdi, keyin Markaziy bank haqidagi qonun qabul qilindi.
- 2017-yil: valyuta bozori ochildi. XVF 2018-yilgi hisobotida 2017-yil sentabrida valyutaga kirish erkinlashtirilgani va turli almashuv kurslari birxillashtirilganini qayd etgan. Bu keyingi islohotlar uchun zamin bo'ldi: kurs bozorda shakllansa, markaziy bank narxlar barqarorligiga ko'proq e'tibor qarata oladi.
- 2019-yilgi yangi tahrir. Markaziy bank to'g'risidagi qonunning yangi tahriri 2019-yil 11-noyabrdagi O'RQ-582-son Qonun bilan tasdiqlangan (Kinstellar, Invest in Uzbekistan). Central Banking jurnali yozishicha, yangi matn 1995-yilgi matn o'rnini egallagan va bankning narx barqarorligini ta'minlash, banklar hamda to'lov tizimlarini nazorat qilishdagi rolini aniqlashtirgan.
- Inflyatsion targetlash. Markaziy bank pul-kredit siyosati konsepsiyasiga ko'ra, bank 2020-yildan inflyatsiyani nishonga olish (inflyatsion targetlash) rejimida ishlaydi. Maqsadli ko'rsatkich Prezidentning PF-5877-son Farmoni bilan 5 foiz qilib belgilangan.
- Asosiy vosita: stavka. Xuddi shu konsepsiyada asosiy stavka pul-kredit siyosatining asosiy vositasi, almashuv kursi esa erkin suzuvchi rejimda ekani ko'rsatilgan. Oddiy tilda: bank kursni "ushlab turmaydi", balki stavka orqali kredit va omonatlar narxiga ta'sir qiladi.
O'shanda va hozir
| Jihat | 1995-yilgi matn davri | 2019-yilgi yangi tahrirdan keyin |
|---|---|---|
| Huquqiy asos | 154-I-son Qonun (1995-yil 21-dekabr) | Yangi tahrir, O'RQ-582-son Qonun bilan tasdiqlangan (2019-yil 11-noyabr) |
| Asosiy e'tibor | Bankning maqomi, maqsad va vakolatlari | Narx barqarorligi, banklar va to'lov tizimlari nazorati |
| Pul-kredit siyosati rejimi | Inflyatsion targetlash hali yo'q edi | 2020-yildan inflyatsion targetlash |
| Almashuv kursi | 2017-yilgacha valyutaga kirish cheklangan | Erkin suzuvchi kurs |
Misol: nominal va real foiz
Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, raqamlar shartli (amaldagi stavka yoki inflyatsiya emas).
Shartli o'qituvchi Malika opa bankka 10 000 000 so'm omonat qo'ydi, yillik stavka 20%. Yil oxirida unda 12 000 000 so'm bo'ladi. Ammo shu yili narxlar o'rtacha 10% oshdi deylik. Malika opaning pulining xarid quvvati qanchaga oshdi?
| Ko'rsatkich | Hisob | Natija |
|---|---|---|
| Nominal daromad | 10 000 000 × 20% | 2 000 000 so'm |
| Taxminiy real stavka | 20% − 10% | 10% |
| Aniq real stavka | (1,20 ÷ 1,10) − 1 | taxminan 9,1% |
Tekshiruv: 1,20 ÷ 1,10 = 1,0909..., demak aniq real stavka taxminan 9,1%. Oddiy ayirish (10%) tez baho beradi, ammo aniq natija biroz kichikroq. Markaziy bank inflyatsiyani pasaytirishga harakat qilishining amaliy ma'nosi shu: inflyatsiya qancha past bo'lsa, omonatchining nominal foizidan "yeb qo'yiladigan" qism shuncha kam bo'ladi.
Oldingi davr bilan bog'liqlik: XIX asrda Bejot markaziy bankning vahima paytidagi vazifasini ta'riflagan, XX asrda markaziy banklar tijorat banklaridan ajralib, pul siyosatining markaziga aylangan. O'zbekiston tarixidagi qadamlar shu umumiy yo'lning o'ziga xos davomi bo'ldi.
Yana qarang
Manbalar
- O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki: "O'zbekiston Respublikasining Markaziy banki to'g'risida"gi Qonun (154-I, 1995-yil 21-dekabr) · qonun raqami 154-I, sanasi 1995-yil 21-dekabr
- CyberLeninka: Uzbekistan's banking system and its role in implementing the anti-crisis program · 1995-yil 21-dekabrda Oliy Majlis sessiyasida Markaziy bank to'g'risidagi qonun qabul qilingani
- Kinstellar (Mondaq): Spotlight on Uzbekistan, December 2019 · Markaziy bank to'g'risidagi qonunning yangi tahriri 2019-yil 11-noyabrdagi O'RQ-582-son Qonun bilan tasdiqlangani; narx barqarorligiga urg'u
- Invest in Uzbekistan: Law of the Republic of Uzbekistan "About the Central Bank" dd November 11, 2019 No. LRU-582 · qonun sanasi va raqami: 2019-yil 11-noyabr, O'RQ-582
- Central Banking: Uzbekistan boosts transparency with new central bank law · yangi tahrir 1995-yilgi matn o'rnini egallagani; narx barqarorligi, banklar va to'lov tizimlari nazoratidagi rol aniqlashtirilgani
- O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki: pul-kredit siyosati konsepsiyasi · 2020-yildan inflyatsion targetlash rejimida ish olib borilishi; asosiy stavka asosiy vosita ekani; almashuv kursi erkin suzuvchi; PF-5877-son Farmon bilan inflyatsiya maqsadi 5 foiz qilib belgilangani
- Xalqaro valyuta jamg'armasi (XVF): Republic of Uzbekistan, Country Report No. 18/117 (2018) · 2017-yil sentabridagi valyuta bozorini erkinlashtirish va kurslarni birxillashtirish
- Real foiz stavkasi misoli va "o'shanda va hozir" jadvali · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar (amaldagi stavka emas); hisob python bilan tekshirilgan