Uolter Bejot va "Lombard Street": markaziy bank vahima paytida nima qilishi kerak?
1866-yil may oyida Londondagi yirik moliya firmasi to'lovlarni to'xtatdi va shahar vahimaga tushdi. Yetti yildan keyin jurnalist va iqtisodchi Uolter Bejot markaziy bank bunday paytda qanday harakat qilishi kerakligi haqida kitob yozdi. Uning qoidalari bugun ham bahs markazida.
Bank vahimasi qanday boshlanadi? Odatda bitta yomon xabardan: "falon firma to'lovni to'xtatdi". Shundan keyin hamma o'z pulini qaytarib olishga shoshiladi va hatto sog'lom banklar ham naqd pulsiz qolishi mumkin. XIX asr Angliyasida shunday voqealardan birini kuzatgan Uolter Bejot markaziy bankka mashhur maslahatini aynan shu muammo uchun bergan.
Asosiy tezislar
- Muallif kim? Britannica ma'lumotiga ko'ra, Uolter Bejot (Walter Bagehot, 1826–1877) ingliz iqtisodchisi, siyosiy tahlilchi va The Economist jurnalining muharriri bo'lgan. McMaster universitetining iqtisodiy fikr tarixi sahifasiga ko'ra, uning "Lombard Street: pul bozorining tavsifi" kitobi 1873-yilda chop etilgan. Lombard Street — London shahridagi banklar ko'chasining nomi.
- Turtki bo'lgan voqea: 1866-yil. Angliya banki choraklik byulletenida (2016) yozilishicha, yirik veksel brokeri Overend Gurney 1866-yil 9-mayda Angliya bankidan yordam so'ragan, ammo to'lovga qodir emasligi sababli rad javobini olgan va 10-may kuni soat 15:30 da to'lovlarni to'xtatgan. Shahar vahimaga tushgan.
- Bank boshqalarni qutqargan. Yel universiteti moliyaviy barqarorlik dasturi ma'lumotiga ko'ra, Overend Gurney to'lovni to'xtatgan kunning ertasiga Angliya banki 3 mln funtdan ortiq, birinchi hafta davomida esa taxminan 10 mln funt kredit bergan, bu uning odatdagi darajasidan ikki baravardan ko'p edi. Ya'ni bank to'lovga qodir bo'lmagan firmani emas, tizimning qolgan qismini qo'llab-quvvatlagan.
- Bejot qoidasi. Iqtisodchi Charlz Gudxart Bejot maslahatini uchta qisqa qoida bilan ifodalaydi: vahima paytida markaziy bank erkin (ko'p) kredit bersin, yuqori stavkada bersin, yaxshi garov evaziga bersin. Nyu-York Federal rezerv banki tadqiqotida ta'kidlanishicha, Bejot stavkani "juda yuqori" bo'lishini tavsiya qilgan.
- Nega yuqori stavka? Yuqori stavka markaziy bank pulini faqat haqiqatan muhtoj bo'lganlar olishini ta'minlaydi: boshqa manbadan pul topa oladigan bank qimmat kreditga murojaat qilmaydi. Britannica yozishicha, kitob mohiyatan Angliya banki qo'lidagi markaziy zaxirani kattalashtirish uchun yozilgan risola bo'lib, zamonaviy markaziy banklik nazariyasining kurtagini o'z ichiga olgan.
- Bahslar ham bor. Gudxartning 1999-yilgi maqolasiga ko'ra, "oxirgi kreditor" g'oyasi Bejotdan oldin Genri Tornton asarlarida ham bo'lgan; Bejotning "yuqori stavka"si ko'pincha noto'g'ri ravishda "jarima stavkasi" deb talqin qilinadi; vahima paytida bankning vaqtincha pulsizligini (likvidlik muammosi) uning butunlay to'lovga qodir emasligidan ajratish esa amalda oson emas.
- Bugungi amaliyot. Nyu-York Federal rezerv banki tadqiqotida qayd etilishicha, 2001-yil 11-sentabr voqealaridan keyin Federal rezerv banklarga erkin kredit bergan, lekin past stavkada. Demak, qoidaning "erkin bering" qismi saqlanib qolgan, "yuqori stavka" qismi esa sharoitga qarab o'zgargan.
O'shanda va hozir
| Jihat | Bejot davri (1860–1870-yillar) | Bugun |
|---|---|---|
| Oxirgi kreditor | Angliya banki | Davlat markaziy banki |
| Pul nimaga bog'liq | Oltin zaxirasi | Markaziy bank siyosati |
| Kredit qanday beriladi | Veksellarni hisobga olish va qimmatli qog'oz garovi | Maxsus kredit liniyalari, refinanslash operatsiyalari |
| Stavka | "Juda yuqori" tavsiya qilingan | Sharoitga qarab, ba'zan past |
| Bahs mavzusi | Bankning jamiyat oldidagi vazifasi | Tavakkalchilikni rag'batlantirib qo'ymaslik (moral xavf) |
Misol: "Bodomzor" bankning bir haftalik krediti
Quyidagi hisob muallif tomonidan tuzilgan; bank ham, stavkalar ham shartli va hech qaysi mamlakatning amaldagi stavkasini ko'rsatmaydi. Foiz oddiy usulda, yil 365 kun deb hisoblangan.
Mish-mish tufayli "Bodomzor" bankdan omonatchilar bir kunda ko'p pul olib keta boshladi. Bankning kreditlari va obligatsiyalari sog'lom, lekin naqd pul yetmayapti. Bank markaziy bankdan yaxshi garov (davlat obligatsiyalari) evaziga 150 mlrd so'mni 7 kunga oldi.
| Variant | Yillik stavka (shartli) | Hisob | 7 kunlik foiz |
|---|---|---|---|
| Odatdagi kredit | 14% | 150 mlrd × 14% × 7 ÷ 365 | ≈ 402,7 mln so'm |
| Bejot uslubidagi "yuqori stavka" | 20% | 150 mlrd × 20% × 7 ÷ 365 | ≈ 575,3 mln so'm |
| Farq | 6 foiz punkti | 150 mlrd × 6% × 7 ÷ 365 | ≈ 172,6 mln so'm |
Bankni vahimadan saqlab qolish narxi bir hafta uchun 172,6 mln so'm qo'shimcha foiz bo'ldi. Bu summa bankni yiqitmaydi, lekin boshqa arzon manba topilishi bilan markaziy bank kreditini tezroq qaytarishga undaydi. Bejot g'oyasining mohiyati ham shunda: pul yetarli bo'lsin, lekin "arzon odat"ga aylanmasin. Garovning ahamiyati ham ko'rinib turibdi: agar bankda yaxshi garov bo'lmasa, Bejot qoidasi bo'yicha unga kredit berilmaydi.
Oldingi davr bilan bog'liqlik: 1694-yilda hukumatga qarz berish uchun tuzilgan Angliya banki XIX asrda butun bank tizimining "oxirgi tayanchi"ga aylana boshladi. Keyingi bosqich, XX asrda markaziy va tijorat banklarining aniq ajralishi, Bejot ta'riflagan bu vazifani qonun bilan mustahkamladi.
Yana qarang
Manbalar
- Britannica Money: Walter Bagehot · Bejot 1826-yil 3-fevralda Lengportda (Somerset) tug'ilib, 1877-yil 24-martda o'sha yerda vafot etgani; iqtisodchi, siyosiy tahlilchi va The Economist muharriri bo'lgani; "Lombard Street" Angliya banki qo'lidagi markaziy zaxirani kattalashtirish uchun yozilgan risola bo'lib, zamonaviy markaziy banklik nazariyasining kurtagini o'z ichiga olgani
- McMaster University, History of Economic Thought: Walter Bagehot · Bejotning hayot yillari (1826-yil 3-fevral – 1877-yil 24-mart); "Lombard Street: A Description of the Money Market" 1873-yilda nashr etilgani
- Bank of England Quarterly Bulletin 2016 Q2: The demise of Overend Gurney · Overend Gurney 1866-yil 9-mayda Angliya bankidan yordam so'ragani va to'lovga qodir emasligi sababli rad etilgani; 1866-yil 10-may soat 15:30 da to'lovlarni to'xtatgani
- Yale Program on Financial Stability (New Bagehot Project): Bank of England lending during the Panic of 1866 · Overend Gurney to'lovlarni to'xtatgan kunning ertasiga Angliya banki 3 mln funtdan ortiq, birinchi hafta davomida esa taxminan 10 mln funt kredit bergani, bu odatdagi darajadan ikki baravardan ko'p bo'lgani
- Financial Markets Group (LSE), Special Paper 120: C. Goodhart, "Myths About the Lender of Last Resort" (1999) · oxirgi kreditor g'oyasi Bejotdan oldin Genri Tornton asarlarida bo'lgani; Bejotning "yuqori stavka" taklifi noto'g'ri ravishda "jarima stavkasi" deb talqin qilinishi; likvidlik yetishmovchiligini to'lovga qodir emaslikdan ajratish har doim ham oson emasligi
- Federal Reserve Bank of New York, Staff Report No. 217: A. Martin, "Reconciling Bagehot with the Fed's Response to September 11" · Bejot markaziy bank juda yuqori stavkada kredit berishini tavsiya qilgani; 2001-yil 11-sentabrdan keyin Federal rezerv erkin kredit bergani, ammo past stavkada
- "Bodomzor" bank misoli · muallif tomonidan tuzilgan, shartli bank va shartli stavkalar; hisob python bilan tekshirilgan