Oltin standarti: qog'oz pul 150 yil davomida oltinga qanday bog'langan edi?
Bir paytlar banknotani bankka olib borib, evaziga oltin so'rash mumkin edi. Bu tartib Britaniyada 1821-yilda qat'iy o'rnatildi, XIX asr oxirida dunyoga yoyildi, ikki jahon urushi va Buyuk depressiya davrida yemirildi va 1971-yilda butunlay tugadi.
Hamyoningizdagi banknota aslida nima? Bugun u davlat va markaziy bankka bo'lgan ishonchning belgisi. XIX asrda esa u ancha "moddiy" va'da edi: "Ushbu qog'ozni olib kelsangiz, belgilangan miqdorda oltin beramiz". Bu va'da tizimi oltin standarti deb ataladi va u deyarli bir yarim asr dunyo moliyasining "o'lchov chizg'ichi" bo'lgan.
Asosiy tezislar
- Urushdan keyingi qaytish. Angliya banki o'z banknotalarini oltinga almashtirishni 1797-yildan to'xtatib qo'ygan, bu holat Fransiya bilan uzoq urushlar davrida va undan keyin, 1821-yilgacha davom etgan (Sent-Endryus universiteti tadqiqoti). Britannica ma'lumotiga ko'ra, oltin standarti birinchi bo'lib aynan Britaniyada, 1821-yilda qabul qilingan.
- 1870-yillar: dunyo bo'ylab yoyilish. Britannica yozishicha, Germaniya, Fransiya va AQSh oltin standartini 1870-yillarda joriy etgan. EH.net jadvaliga ko'ra, Germaniya 1871-yildan 1914-yilgacha oltin tanga standartida bo'lgan. Iqtisodchilar odatda 1880–1914-yillarni "klassik oltin standarti" davri deb atashadi (Econlib).
- Birinchi jahon urushi. Urush xarajatlari uchun hukumatlarga ko'p pul kerak bo'ldi. Econlib qayd etishicha, urush boshlangach mamlakatlar banknotani oltinga almashtirish majburiyatidan voz kechgan: urush davrida bu odatiy hol edi.
- 1925-yil: eski paritetga qaytish. Parlament stenogrammasiga (Hansard) ko'ra, Moliya vaziri Uinston Cherchill 1925-yil 28-aprelda byudjet nutqida Britaniyaning oltin standartiga qaytishini e'lon qilgan. Funt sterling urushdan oldingi paritetga, ya'ni taxminan 1 funt = 4,86 dollar nisbatiga qaytarildi. Tanqidchilar fikricha, urushdan keyin eski kursni tiklash funtni ortiqcha qimmat qilib qo'ygan va Britaniya tovarlarini chet el xaridori uchun qimmatlashtirgan.
- 1931–1934: Buyuk depressiya. Oltin zaxirasiga bosim kuchaygach, Britaniya 1931-yil 21-sentabrda oltin standartidan chiqdi (The Spectator, 1931). Britannica yozishicha, 1933-yil boshida AQSh ham shu yo'ldan borgan. 1934-yil 30-yanvardagi Oltin zaxirasi to'g'risidagi qonun bilan oltinning dollardagi narxi bir unsiya uchun 20,67 dollardan 35 dollarga ko'tarilgan (Federal Rezerv tarixi sayti).
- Bretton-Vuds: "yarim" oltin standarti. Ikkinchi jahon urushidan keyin boshqa valyutalar dollarga, dollar esa bir unsiya uchun 35 dollar narxda oltinga bog'langan edi; 1971-yil 15-avgustda prezident Nikson dollarni oltinga almashtirishni to'xtatganini e'lon qilgan (Federal Rezerv tarixi sayti). Bu tizim haqida alohida maqolamiz bor.
- 1971-yil: so'nggi nuqta. Britannica qayd etishicha, oltin zaxirasi kamayishi va to'lov balansining yomonlashuvi sababli AQSh 1971-yilda dollarni oltinga erkin almashtirishni to'xtatgan. Shu bilan oltin standarti tarixi yakunlandi: bugungi valyutalar oltinga emas, markaziy bank siyosati va ishonchga tayanadi.
O'shanda va hozir
| Jihat | Oltin standarti davri | Bugun |
|---|---|---|
| Banknota nimaga tayanadi | Bankdagi oltin zaxirasi va almashtirish va'dasi | Markaziy bank siyosati va davlatga ishonch |
| Pul miqdorini nima cheklaydi | Oltin zaxirasining hajmi | Markaziy bank qarorlari (foiz stavkasi va boshqa vositalar) |
| Valyuta kurslari | Oltin paritetlari orqali deyarli qat'iy | Ko'p mamlakatlarda bozorda o'zgarib turadi |
| Asosiy xavf | Oltin yetishmasa, iqtisodiyotda pul taqchilligi | Pul ko'p chiqarilsa, inflyatsiya |
Misol: 1934-yilgi qayta baholash qanday ishlagan?
Quyidagi hisob 1934-yilgi rasmiy narxlarga asoslangan, korxona esa o'ylab topilgan (muallif tomonidan tuzilgan).
Faraz qilaylik, "Zarafshon savdo" degan shartli kompaniya omborida 100 unsiya oltin saqlaydi.
| Ko'rsatkich | 1934-yilgacha | 1934-yil qonunidan keyin |
|---|---|---|
| 1 unsiya oltin narxi | 20,67 dollar | 35 dollar |
| 100 unsiyaning dollardagi qiymati | 2 067 dollar | 3 500 dollar |
| 1 dollarga to'g'ri keladigan oltin | 1 ÷ 20,67 ≈ 0,0484 unsiya | 1 ÷ 35 ≈ 0,0286 unsiya |
Hisob: 3 500 ÷ 2 067 ≈ 1,69, ya'ni oltinning dollardagi narxi taxminan 69% oshgan. Teskari tomondan qaraganda, 0,0286 ÷ 0,0484 ≈ 0,59: bir dollar ortidagi oltin taxminan 41% kamaygan. Oltin o'zgarmadi, o'zgargan narsa dollarning "og'irligi" edi. Bugungi devalvatsiya tushunchasining mohiyati ham shu: milliy pul birligi boshqa aktivga (endi oltinga emas, boshqa valyutalarga) nisbatan arzonlashadi.
Oldingi davr bilan bog'liqlik: VOC va Amsterdam birjasi davrida savdo kumush va oltin tangalarda yurgan bo'lsa, oltin standarti qog'oz pulni oltinga rasmiy bog'ladi. Keyingi bosqich, Bretton-Vuds tizimi, bu bog'lanishni faqat davlatlar o'rtasida saqlab qoldi.
Yana qarang
- Moliya tarixi: VOC aksiyalari va Amsterdam birjasi qanday paydo bo'lgan?
- Moliya tarixi: Bretton-Vuds tizimi (1944–1971) nima edi?
- Bank tarixi: markaziy bank va tijorat banklari qanday ajralgan?
- Moliya tarixi: raqamli to'lovlar va kriptovalyuta qanday paydo bo'ldi?
- Valyuta
- Devalvatsiya
- Inflyatsiya
- Bo'lim: Moliya
Manbalar
- Encyclopaedia Britannica: Gold standard (summary) · oltin standarti birinchi bo'lib Britaniyada 1821-yilda qabul qilingani; Germaniya, Fransiya va AQSh uni 1870-yillarda joriy etgani; 1971-yilda AQSh dollarni oltinga erkin almashtirishni to'xtatgani
- University of St Andrews Research Repository: "Sustainable monetary policy: lessons and evidence from the bank suspension period, 1797–1821" · Angliya banki banknotalarini oltinga almashtirish 1797–1821-yillarda to'xtatilgan davr
- Library of Economics and Liberty (Econlib): Gold Standard · klassik oltin standarti davri 1880–1914-yillar; Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan mamlakatlar almashtirish majburiyatidan voz kechgani
- EH.net (Economic History Association): Gold Standard · Germaniya 1871–1914-yillarda oltin tanga standartida bo'lgani
- UK Parliament, Hansard: Return to Gold Standard, HC Deb 28 April 1925, vol 183 · Moliya vaziri Uinston Cherchill 1925-yil 28-aprelda byudjet nutqida oltin standartiga qaytishni e'lon qilgani
- The Spectator arxivi, 1931-yil 26-sentabr soni: News of the Week · Britaniya 1931-yil 21-sentabr, dushanba kuni oltin standartidan chiqishga majbur bo'lgani
- Britannica Money: International payment — Problems with the gold standard · oltin zaxirasiga hujum sababli Britaniya oltin standartidan voz kechgani, 1933-yil boshida AQSh ham shu yo'ldan borgani
- Federal Reserve History: Gold Reserve Act of 1934 · 1934-yil 30-yanvardagi qonun; oltin narxi bir unsiya uchun 20,67 dollardan 35 dollarga ko'tarilgani
- Federal Reserve History: Nixon Ends Convertibility of U.S. Dollars to Gold · Bretton-Vuds davrida dollar bir unsiya uchun 35 dollar narxda oltinga almashtirilgani; 1971-yil 15-avgustda prezident Nikson bu almashtirishni to'xtatganini e'lon qilgani
- Misol va hisob-kitob · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar