Sezgirlik tahlili: yillik byudjetdagi qaysi taxmin xato chiqsa, foyda eng ko'p qisqaradi — narxmi, hajmmi yoki xomashyo?

"Tong Pishiriq" MChJ direktori Jasur keyingi yil byudjetini ko'rib chiqib, bitta savol berdi: "Bu raqamlarning qaysi biri xato chiqsa, bizga eng qimmatga tushadi?" Byudjetda beshta asosiy taxmin bor edi, ularning hammasini bir xil aniqlikda tekshirishga vaqt yo'q. Moliya bo'yicha mutaxassis Muxlisa javobni bitta jadvalda berdi.

Barcha summalar shartli, muallif tomonidan tuzilgan. Soliqlar soddalik uchun hisobga olinmagan.

Byudjetdagi beshta taxmin

Taxmin	Qiymati	Yillik summa, mln so'm
Sotuv hajmi	200 000 quti	–
Bir quti narxi	25 000 so'm	tushum 5 000
Bir qutiga xomashyo (un, yog', shakar, qadoq)	11 000 so'm	2 200
Ish haqi (hajmga bog'liq emas)	–	1 200
Boshqa o'zgarmas xarajatlar (ijara, kommunal, transport)	–	900
Rejadagi foyda		700

Hisob: 5 000 − 2 200 − 1 200 − 900 = 700 mln so'm.

Usul: bittasini o'zgartiramiz, qolganlari joyida

Sezgirlik tahlilining mohiyati oddiy: bitta taxminni noqulay tomonga, masalan, 10 foizga siljitamiz, qolgan to'rttasini rejadagicha qoldiramiz va foyda qanchaga o'zgarganini yozamiz. Keyin keyingi taxminga o'tamiz. Hammasi bir xil foizga o'zgartirilgani uchun natijalarni bir-biri bilan to'g'ridan-to'g'ri solishtirish mumkin.

Taxmin 10% noqulay tomonga o'zgarsa	Hisob	Foyda, mln so'm	Foyda o'zgarishi
Narx 25 000 dan 22 500 so'mga tushadi	tushum 500 ga kamayadi	200	−71,4%
Hajm 200 000 dan 180 000 qutiga tushadi	tushum −500, xomashyo −220	420	−40,0%
Xomashyo 11 000 dan 12 100 so'mga chiqadi	xomashyo +220	480	−31,4%
Ish haqi fondi 1 200 dan 1 320 ga oshadi	+120	580	−17,1%
Boshqa o'zgarmas xarajatlar 900 dan 990 ga oshadi	+90	610	−12,9%

Ta'sir kuchi bo'yicha saralangan bu ro'yxat chizmada chizilsa, tepada eng uzun, pastda eng qisqa ustun turadi va shakli girdobga o'xshaydi. Shuning uchun uni ko'pincha "tornado diagrammasi" deyishadi.

Nega narx hajmdan kuchliroq?

Ikkala holatda ham tushum bir xil, 500 mln so'mga kamayadi. Lekin hajm tushganda xomashyo ham kam sarflanadi: 20 000 quti kam pishirilsa, 220 mln so'mlik xomashyo tejaladi. Narx tushganda esa har bir quti avvalgidek un va yog' talab qiladi, tushumdagi butun yo'qotish to'g'ridan-to'g'ri foydadan ketadi.

Shundan amaliy xulosa: "Tong Pishiriq" uchun eng muhim savol "qancha sotamiz?" emas, "qanday narxda sotamiz?". Muxlisa raqobatchilar narxini va yirik xaridorlar bilan chegirma muzokaralarini birinchi navbatda tekshirishni taklif qildi.

Har bir taxminning "zaxirasi"

Ikkinchi savol: har bir ko'rsatkich qancha yomonlashsa, foyda nolga tushadi? Buning uchun 700 mln so'mni o'sha ko'rsatkich bilan bog'liq summaga bo'lamiz.

Ko'rsatkich	Hisob	Foyda nolga tushishi uchun
Narx	700 / 5 000	14% ga tushishi
Hajm	700 / (5 000 − 2 200)	25% ga tushishi
Xomashyo narxi	700 / 2 200	31,8% ga oshishi
Ish haqi fondi	700 / 1 200	58,3% ga oshishi
Boshqa o'zgarmas xarajatlar	700 / 900	77,8% ga oshishi

Bu jadval xavfni boshqacha tilda aytadi: narx bo'yicha "Tong Pishiriq" ning zaxirasi atigi 14 foiz, ijara va kommunal xarajatlar bo'yicha esa deyarli 78 foiz. Ijara shartnomasini qayta ko'rib chiqishga ko'p vaqt sarflash narx siyosatini puxta o'ylashchalik foyda bermaydi.

Ikki taxmin birga yomonlashsa

Bittalab o'zgartirishning zaif tomoni bor: hayotda ko'rsatkichlar ko'pincha birga o'zgaradi. Raqobatchi arzon tovar chiqarsa, narx ham, hajm ham bir vaqtda tushishi mumkin.

Narx 10% va hajm 10% birga tushsa: 180 000 × 22 500 = 4 050; xomashyo 180 000 × 11 000 = 1 980; foyda 4 050 − 1 980 − 1 200 − 900 = −30 mln so'm, ya'ni zarar.
Alohida ta'sirlarni oddiy qo'shsak: 700 − 500 − 280 = −80. Haqiqiy natija 50 mln so'mga farq qiladi, chunki kamaygan narx endi kamaygan hajmga ko'paytiriladi.
Narx 5% tushib, xomashyo 10% qimmatlashsa: tushum 4 750, xomashyo 2 420, foyda 4 750 − 2 420 − 2 100 = 230 mln so'm.

Shuning uchun sezgirlik tahlili birinchi qadam: u qaysi taxminni chuqurroq o'rganish kerakligini ko'rsatadi. Bir nechta ko'rsatkich birga o'zgaradigan holatlar uchun alohida ssenariylar ("yaxshi yil", "o'rtacha yil", "qiyin yil") tuziladi.

O'z byudjetingizda bajarish tartibi

Foydaga ta'sir qiladigan 4–6 ta asosiy taxminni ajrating va ularning har birini summada yozing.
Har birini bir xil foizga noqulay tomonga o'zgartirib, foydani qayta hisoblang. Qolganlarini o'zgartirmang.
Natijalarni foyda o'zgarishi bo'yicha kattadan kichikka saralang: ro'yxatning tepasidagi taxminlarni tekshirishga ko'proq vaqt ajrating.
Har bir ko'rsatkich bo'yicha foyda nolga tushadigan chegarani hisoblang va uni rahbariyatga oddiy tilda ayting: "narx 14 foizdan ko'p tushsa, zarar ko'ramiz".
Birga o'zgarishi mumkin bo'lgan ko'rsatkichlar uchun kamida bitta qiyin ssenariy hisoblang.

"Tong Pishiriq" byudjeti o'zgarmadi, lekin uning atrofidagi ish tartibi o'zgardi: endi har oy birinchi bo'lib o'rtacha sotuv narxi tekshiriladi, chunki aynan u foydani eng tez "yeydi".