Bank tarixi: markaziy bank va tijorat banklari qanday ajralgan?
Nega har bir mamlakatda bitta markaziy bank va ko'plab tijorat banklari bor? XX asr boshidagi inqirozlar bu tuzilmani qanday shakllantirganini qisqa tezislarda ko'ramiz.
Bir kuni hamma omonatchi bir vaqtda bankka kelib pulini so'rasa nima bo'ladi? Bank pulning katta qismini qarzga bergan, kassada esa ozi qolgan. Shu savol XX asr bank tizimining tuzilishini belgilab berdi.
- Ikki pog'onali tizim. Bugun aksariyat mamlakatlarda yuqorida markaziy bank, pastda esa aholi va korxonalarga xizmat ko'rsatadigan tijorat banklari turadi. Tijorat banki omonat oladi va kredit beradi, markaziy bank esa butun tizimning barqarorligini kuzatadi.
- Inqiroz turtki bo'lgan. AQSh Federal rezerv tarixi saytida yozilishicha, Federal rezerv tizimi 1913-yilda moliyaviy beqarorlik tarixiga javob sifatida tuzilgan. Undan oldin 1907-yildagi vahima (Panic of 1907) sababli 1908-yilda vaqtinchalik Oldrich–Vriland qonuni qabul qilingan.
- Federal rezerv qonuni. Prezident Vudro Vilson qonunni 1913-yil 23-dekabrda imzolagan. Qonun 12 ta federal rezerv okrugini tuzgan, har birida o'z Federal rezerv banki bor.
- Eski bank, yangi rol. 1694-yilda xususiy bank sifatida tuzilgan Angliya banki 1946-yilda davlat mulkiga o'tkazilgan. Bank muzeyi uni bugungi ko'plab markaziy banklar uchun namuna bo'lgan bank deb ataydi.
- "Oxirgi chora" g'oyasi. Markaziy bankning asosiy vazifalaridan biri tijorat banklari vaqtincha pulsiz qolganda tizimni qulashdan saqlash. Shu sababli markaziy bank "banklarning banki" deb ham ataladi.
- Tijorat banklarining ishi. Ular omonatchilar pulini jalb qiladi, undan kredit beradi va foizlar farqidan daromad oladi. Bu ishning asosiy xavfi likvidlik: majburiyatni kerakli paytda naqd pul bilan qoplay olish.
Misol (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar). "Navro'z Bank"da omonatlar 1 000 birlik, shundan 850 birligi kreditga berilgan, kassada 150 birlik bor. Mish-mish tarqalib, bir kunda omonatchilar 300 birlik so'raydi. Kassadagi pul yetmaydi, kreditni esa bir kunda qaytarib bo'lmaydi. Ikki pog'onali tizimda bunday vaziyatda bank markaziy bankdan qisqa muddatli mablag' so'rashi mumkin. Markaziy bank bo'lmagan davrlarda esa bunday holat ko'pincha bankning yopilishi bilan tugagan.
Yana qarang
Manbalar
- Federal Reserve History: The Road to the Fed · Federal rezerv tizimi 1913-yilda moliyaviy beqarorlikka javoban tuzilgan
- University of Groningen: A Brief History of Central Banking — Federal Reserve Act (1913) · 1913-yil 23-dekabr imzolanishi, 12 ta okrug
- Bank of England Museum: Why was the Bank of England founded?
- Misol · muallif tomonidan tuzilgan, shartli