Pulning uch vazifasi va moliyaning birinchi atamalari: inflyatsiya, foiz va likvidlik oila jamg'armasi misolida

Birinchi darsdagi Dilnoza va Sardor bir yilda 18 000 000 so'm jamg'arishdi. Endi oldilarida yangi savol turibdi: bu pulni kartada qoldirishsinmi, bankka omonatga qo'yishsinmi yoki biror narsa sotib olib qo'yishsinmi? Javob berishdan oldin pulning o'zi qanday ish qilishini va moliyachilar ishlatadigan bir nechta so'zni bilib olish kerak.

Pul qanday uch vazifani bajaradi?

Iqtisodchilar odatda pulning uchta asosiy vazifasini ajratadi. Ularni oilaning kundalik hayotida ko'ramiz:

Ayrim manbalar, jumladan Britannica ensiklopediyasining qisqa sharhi, to'rtinchi vazifani ham alohida sanaydi: kechiktirilgan to'lovlar o'lchovi, ya'ni qarz va kelgusidagi to'lovlar ham shu pul birligida belgilanadi. Bu darsda uni qiymat o'lchovi vazifasining davomi sifatida ko'ramiz.

Pul bo'lmaganda odamlar barter, ya'ni narsani narsaga almashtirish bilan yashashga majbur bo'lardi. Bunda go'shtchi aynan sizdagi narsaga muhtoj bo'lishi kerak, aks holda savdo bo'lmaydi. Pul bu muammoni yechadi.

Uchinchi vazifaning zaif joyi bor: pul qancha uzoq yotsa, unga shuncha kam narsa olish mumkin bo'lib qolishi mumkin. Shu yerda moliyaning birinchi atamalari kerak bo'ladi.

Yettita asosiy atama

1. Pul. Hamma qabul qiladigan almashuv vositasi; yuqoridagi uch vazifani bajaradi. Mini misol: Dilnoza oyligini so'mda oladi va kommunal to'lovni ham so'mda to'laydi.
2. Valyuta. Davlatning pul birligi. O'zbekistonda milliy valyuta so'm, boshqa davlatlarning puli esa xorijiy valyuta. Mini misol: Dilnoza va Sardor sayohatga chiqishdan oldin so'mni boshqa davlat puliga almashtirishadi.
3. Inflyatsiya. Narxlar umumiy darajasining oshib borishi. Natijada bir xil pulga oldingidan kamroq narsa olinadi. Mini misol (shartli): narxlar bir yilda 10% oshsa, bugun 18 000 000 so'm turadigan narsalar to'plami bir yildan keyin 19 800 000 so'm turadi. Kartada yotgan pul esa 18 000 000 so'mligicha qoladi.
4. Foiz stavkasi. Qarz yoki omonat uchun to'lanadigan haqning foizdagi o'lchami, odatda bir yilga hisoblanadi. Mini misol (shartli): yillik 15% li omonatga qo'yilgan 18 000 000 so'm bir yilda 2 700 000 so'm foiz keltiradi, jami 20 700 000 so'm bo'ladi.
5. Pulning vaqt qiymati. Bugungi so'm kelajakdagi xuddi shunday so'mdan qimmatroq degan tamoyil, chunki bugungi pulni ishlatib daromad olish mumkin. Mini misol: qarindoshi Sardorga «qarzingni hozir emas, ikki yildan keyin xuddi shu summada qaytaraman» desa, Sardor yutqazadi: shu ikki yilda pulni omonatga qo'yib foiz olishi mumkin edi.
6. Likvidlik. Mulkni tez va qiymatini yo'qotmasdan pulga aylantirish imkoniyati. Mini misol: kartadagi pul bir zumda ishlatiladi. Biror buyum sotib olib qo'yilsa, kerak bo'lganda xaridor izlashga to'g'ri keladi, shoshilinch sotilsa, arzonga ketishi mumkin.
7. Pul oqimi. Ma'lum davrda kirgan va chiqqan pul harakati. Mini misol (shartli): dekabrda Sardorga mukofot qo'shilib, oila kirimi 10 000 000 so'm bo'ldi, to'y va sovg'alar bilan chiqim 9 000 000 so'm. Shu oy sof pul oqimi 1 000 000 so'm.

Har bir atamaning lug'atdagi sahifasi sahifa oxiridagi havolalarda.

Jamg'armani saqlashning uch yo'li: atamalar amalda

Narxlar bir yilda 10%, omonat foizi yiliga 15% deb olamiz (ikkalasi ham shartli; omonatga oid soliq va boshqa shartlar hisobga olinmagan):

Jadval bitta fikrni ko'rsatadi: pulning qiymatini faqat summasiga qarab emas, narxlar o'zgarishi, foiz va likvidlik bilan birga baholash kerak. Qaysi yo'l ma'qul ekani esa real stavkalarga, muddatga va oilaning maqsadiga bog'liq.

Keyingi darsda

Uchinchi darsda moliya tizimi qanday tuzilganini ko'ramiz: pul oila, korxona, bank va davlat o'rtasida qanday aylanib yuradi.