Lentadagi narxlar: birja tikeri investorga nima bergan va narx qanday qilib ekranga ko'chgan?

Tasavvur qiling: siz aksiya sotib olmoqchisiz, lekin uning narxini faqat kecha chiqqan gazetadan bilasiz. Bugun narx ko'tarildimi yoki tushdimi, bilmaysiz. XIX asr o'rtalarida Nyu-York investorlari aynan shunday holatda edi. Bu muammoni bir telegrafchi hal qildi va uning qurilmasi moliya tarixiga birja tikeri nomi bilan kirdi.

Muammo: narx yuguruvchi bola bilan yetib kelardi

Birjada narx doim o'zgarib turadi, ammo uni bilish uchun birja zalida bo'lish yoki xabarchi yuborish kerak edi. Xabarchi yo'lda yurgan vaqt ichida narx yana o'zgarishi mumkin. Ya'ni investor qaror qabul qilayotganda eskirgan ma'lumotga tayanardi.

Yechim: telegraf lentaga narx bosadi

HISTORY.com ma'lumotiga ko'ra, birinchi birja tikeri 1867-yil 15-noyabrda Nyu-Yorkda namoyish etilgan. Uni telegrafchi Edvard Kalahan yaratgan: u telegraf apparatini shunday moslaganki, apparat aksiyalar narxini uzun qog'oz lentaga harflar va raqamlar bilan bosib chiqargan. Endi narx birjadan simlar orqali brokerlik idoralariga deyarli bir zumda yetib borardi.

Kalahan bu qurilma uchun patent ham olgan: Google Patents bazasida u "telegraf ko'rsatkichlarini takomillashtirish" nomli, 1868-yil 31-martdagi 76 157-sonli AQSh patenti sifatida qayd etilgan. Nomining kelib chiqishi esa oddiy: Kompyuter tarixi muzeyi (Computer History Museum) tavsifiga ko'ra, bunday apparatlar ishlaganda chiqargan tiqillagan ovozi tufayli "tiker" deb atalgan.

Tikerdan biznes paydo bo'ladi

Yangi ixtiro tezda kompaniyaga aylandi. Rutgers universitetidagi Edison arxivi ma'lumotiga ko'ra, Gold and Stock Telegraph Company 1867-yilda Nyu-Yorkda aynan Kalahan tikeridan foydalanish uchun tuzilgan. Raqobat ham kuchli edi: yosh ixtirochi Tomas Edison raqib kompaniyada boshqa bosma telegrafni takomillashtirgan va 1869-yil avgustida Gold and Stock bu raqibni Edison patentlari bilan birga sotib olgan. Shu tariqa tiker texnologiyasi bir necha ixtirochining mehnati bilan yaxshilanib borgan.

Tiker lentasi hatto shahar madaniyatiga ham kirdi. MoneyWeek yozishicha, 1886-yil 28-oktabrda (ayrim manbalarda 29-oktabr deb ko'rsatiladi) Ozodlik haykali ochilishi kuni Uoll-strit idoralari derazalaridan ko'chaga tiker lentalari otilgan va bu birinchi "tiker lentasi paradi" sifatida eslanadi.

Lentadan ekranga

Lenta asri XX asrda yakunlandi: narxlar endi kompyuter ekranlariga chiqadigan bo'ldi. MoneyWeek ma'lumotiga ko'ra, Nasdaq 1971-yil 8-fevralda ishga tushgan. AQSh Qimmatli qog'ozlar va birjalar komissiyasi tarixiy jamiyati (SEC Historical Society) qayd etishicha, u kotirovka tizimi sifatida ishga tushgan va 3 000 ga yaqin qimmatli qog'oz bo'yicha narxlarni ekranda ko'rsatgan (MoneyWeek 2 500 dan ortiq qimmatli qog'oz deb yozadi). Ya'ni dastlabki vazifa tiker bilan bir xil edi: narxni tez yetkazish. Faqat qog'oz lenta o'rniga elektron ekran ishlatildi.

O'shanda va hozir

Jihat	Tiker davri (XIX asr oxiri)	Bugun
Narx qayerda ko'rinadi	Brokerlik idorasidagi qog'oz lentada	Kompyuter va telefon ekranida
Narxni kim ko'radi	Asosan tikerga ulangan idoralar	Internetga ulangan har qanday investor
Ma'lumot tashuvchisi	Telegraf simi	Elektron tarmoqlar
Kechikish manbai	Lenta bosish tezligi, idoradagi navbat	Asosan tarmoq va ilova tezligi
Narx yozuvi	Qisqartirilgan nom va raqam lentada	Qisqa belgi (tiker) va raqam ekranda

Qizig'i, aksiyaning qisqa belgisi bugun ham "tiker" deb ataladi: qurilma yo'qolgan, nomi esa qolgan.

Misol: eskirgan narx qancha turadi?

Quyidagi hisob muallif tomonidan tuzilgan, raqamlar shartli.

Toshkentlik investor Ilhom ertalab yangiliklardan bir kompaniya aksiyasi 12 400 so'm turganini ko'rdi va 500 dona sotib olishga qaror qildi. Ammo u buyurtmani 20 daqiqadan keyin bergan, bu orada narx 12 650 so'mga ko'tarilgan.

Ko'rsatkich	Hisob	Natija
Ilhom kutgan xarid summasi	500 × 12 400	6 200 000 so'm
Haqiqiy xarid summasi	500 × 12 650	6 325 000 so'm
Farq	6 325 000 − 6 200 000	125 000 so'm
Narx o'zgarishi	250 ÷ 12 400 × 100	≈ 2,02%

Ilhom 20 daqiqalik kechikish uchun 125 ming so'm ortiqcha to'ladi. XIX asr investori soatlab, ba'zan bir kun kechikkan narx bilan ishlagan. Tiker bu kechikishni keskin qisqartirgani uchun ham birjalar uni tez qabul qilgan. Bugun ham amaliy saboq o'sha: aksiya, obligatsiya yoki valyuta bilan ishlaganda narx qaysi vaqtga tegishli ekanini tekshiring.

Oldingi davr bilan bog'liqlik: XVII asrda Amsterdamda aksiya savdosi boshlanganda narx og'izdan og'izga yurgan; tiker esa uni simga o'tkazdi. Keyingi bosqich, raqamli to'lovlar va onlayn savdo, narxni har bir odamning cho'ntagiga olib keldi.