Foyda bor, pul esa ikki baravar kamaydi: bitta korxona balansini sakkiz jadvalda tahlil qilish (moliyaviy tahlil keysi)

Q: 2-jadval. Bu mol-mulk kimning pulidan?

Passivlar tarkibi (manbalar). Balans tengligi tekshirildi: yil boshida 1 296 000 + 1 092 000 = 2 388 000, yil oxirida 1 428 000 + 1 260 000 = 2 688 000, ikkalasi ham aktivlar jamiga teng. Taqsimlanmagan foyda 696 000 + 204 000 − 72 000 = 828 000 bo'lgan. Uzoq muddatli kredit 360 000 + 300 000 − 120 000 = 540 000: keyingi yil to'lanadigan 120 000 summa balansning 750-satriga o'tkazilgan. Ma'nosi. Qarz tarkibi yaxshi tomonga siljigan: qisqa muddatli bank krediti ikki baravar kamaygan, liniya esa uzoq muddatli pul bilan moliyalashtirilgan. Lekin majburiyatlar (+15,4%) o'z mablag'laridan (+10,2%) tezroq o'sgan. Rahbar nima qiladi: kredit jadvalini yonida ushlaydi: har yili 120 000 uzoq muddatli qismdan joriy qismga o'tadi va o'sha yili to'lanishi kerak.

Q: 5-jadval. Qisqa muddatli qarzlarni to'lay oladimi?

Likvidlik koeffitsientlari. Mo'ljallar amaliyotda ko'p tilga olinadigan taxminiy mo'ljal, majburiy me'yor emas. Joriy likvidlik. Yil boshida 0,97: joriy aktivlar hammasi pulga aylantirilsa ham joriy qarzlarni yopishga yetmas edi. Yil oxirida 1,24: har bir so'm joriy qarzga 1,24 so'm joriy aktiv to'g'ri keladi. Yaxshilangan, lekin qo'shimcha joriy aktivlar asosan zaxira va xaridorlar qarzi ekanini 1-jadval ko'rsatdi. Taxminiy mo'ljalning pastki chegarasiga (1,5) yetish uchun joriy majburiyatlar o'zgarmaganda 720 000 × 1,5 = 1 080 000 joriy aktiv, ya'ni yana 186 000 kerak bo'lardi. Bu bo'shliqni ombor to'ldirib yopish noto'g'ri yo'l. Tez likvidlik. Zaxiralarni chiqarib tashlaymiz, chunki ularni tez sotish qiyin. 0,58 dan 0,70 ga o'sgan, lekin bu o'sishning manbai xaridorlar qarzi. Ba'zi tahlilchilar berilgan bo'naklarni ham chiqarib tashlaydi: unda (708 000 − 282 000 − 36 000) ÷ 732 000 = 0,53 va (894 000 − 390 000 − 24 000) ÷ 720 000 = 0,67. Qaysi variantni tanlasangiz, har yili o'shani qo'llang. Mutlaq likvidlik. Eng og'ir signal shu yerda: 0,16 dan 0,08 ga tushgan. Hisob raqami va kassadagi 60 000 yaqin kunlarda to'lanadigan ish haqi qarzi (60 000) va budjetga qarzning (48 000) yig'indisini, ya'ni 108 000 ni ham qoplamaydi. Rahbar nima qiladi: haftalik to'lov kalendari tuzadi va xaridorlar qarzini qisqartiradi. Agar xaridorlar qarzi 30 kunlik sotuvga tushirilsa (30 × 10 000 = 300 000), 420 000 − 300 000 = 120 000 pul bo'shaydi. Shunda pul 180 000 ga, mutlaq likvidlik 180 000 ÷ 720 000 = 0,25 ga chiqadi. Joriy likvidlik esa o'zgarmaydi, chunki qarz pulga aylanadi xolos: shuning uchun bitta koeffitsientga qarab xulosa qilish xavfli.

Q: 6-jadval. Korxona qarzga qanchalik bog'liq?

Moliyaviy barqarorlik ko'rsatkichlari. Mo'ljallar amaliyotda ko'p tilga olinadigan taxminiy mo'ljal, majburiy me'yor emas. Ikkala mo'ljal aslida bitta fikr: aktivlarning yarmidan ko'pi o'z pulidan bo'lsa, qarz o'z kapitalidan kam bo'ladi. Avtonomiya. Aktivlarning 53,1 foizi korxonaning o'z mablag'i hisobidan, qolgan 46,9 foizi qarz hisobidan. Biroz pasaygan, chunki aktivlar kredit hisobiga o'sgan. Qarz va o'z kapitali nisbati. Har bir so'm o'z kapitaliga 0,88 so'm qarz to'g'ri keladi (yil boshida 0,84). Yo'nalish ehtiyot bo'lishni talab qiladi: yana bitta katta kredit bu nisbatni 1 dan oshirib yuborishi mumkin. Foizlarni qoplash. Asosiy faoliyat foydasi foiz xarajatlaridan 3,5 baravar ko'p. Boshqacha aytganda, foizlar asosiy faoliyat foydasining 28,6 foizini oladi (96 000 ÷ 336 000). Rahbar nima qiladi: yangi kreditni olishdan oldin bu uchta ko'rsatkichni kredit olingandan keyingi holat uchun qayta hisoblaydi; foydaning bir qismini korxonada qoldirib, o'z kapitalini mustahkamlaydi.

Q: 7-jadval. Pul zaxirada va qarzda necha kun turadi?

Aylanish ko'rsatkichlari, yil 360 kun. Yetkazib beruvchilar qarzi tannarxga bo'lingan, chunki misolda yil davomidagi xaridlar summasi alohida berilmagan; xaridlar ma'lum bo'lsa, ularga bo'lish aniqroq. 365 kun olinsa, kunlar biroz uzayadi; muhimi, har yili bir xil asosni qo'llash. Ma'nosi. Pul preforma sotib olingan kundan xaridor to'lagan kungacha o'rtacha 79,3 kun yo'lda yuradi, shundan 57,6 kunini yetkazib beruvchilar "kreditlaydi". Korxona o'zi 21,7 kunni moliyalashtirishi kerak. O'rtacha ko'rsatkich yaxshi ko'rinadi, ammo 1-jadvaldagi yil oxiri holati (xaridorlar qarzi 42 kun, tayyor mahsulot 20 kun) yomonlashayotgan tendensiyani ko'rsatadi. Ichimlik suvi mavsumiy mahsulot, shuning uchun qishki ikki sanaga tayangan o'rtacha haqiqatni yashirishi mumkin: oylik qoldiqlar bilan qayta hisoblash foydali. Rahbar nima qiladi: yetkazib beruvchilarga to'lovni kechiktirib siklni "qisqartirish" o'rniga, xaridorlar bilan to'lov muddatini va qishki ishlab chiqarish rejasini qayta ko'radi. Yetkazib beruvchining sabri cheksiz emas.

«Bo'stonliq Suv» MChJ tog' etagidagi kichik korxona: bitta quyish liniyasi, preforma va qopqoq ombori hamda do'kon va kafelarga ichimlik suvi tashiydigan ikkita mashina. Yil yopilgach, ta'sischi Farhod moliyaviy tahlilchi Malikaga bitta savol berdi: "Hisobot 204 million so'm sof foyda ko'rsatyapti, hisob raqamimizda esa pul yil boshidagidan ikki baravar kam. Bu qanday bo'ladi?" Malika javobni ikki hujjatdan qidirdi: buxgalteriya balansi va moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot.

Shartlar: korxona nomi va barcha raqamlar shartli, muallif tomonidan tuzilgan. Summalar ming so'mda. Hisobni soddalashtirish uchun QQS alohida ko'rsatilmagan, foyda solig'i shartli summa. Qavs ichidagi uch xonali raqamlar 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi (buxgalteriya balansi) va 2-ilovasi (moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot) satr kodlari. Aylanish ko'rsatkichlarida yil 360 kun deb olingan, o'rtacha qoldiq = (yil boshi + yil oxiri) ÷ 2. Jadvallardagi mo'ljallar amaliyotda ko'p tilga olinadigan taxminiy mo'ljal, majburiy me'yor emas: ular qonun yoki standart talabi sifatida keltirilmaydi va tarmoqqa qarab farq qiladi.

Yil davomida nima bo'ldi?

Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotdan (yil uchun):

Sof tushum (010): 3 600 000
Sotilgan mahsulot tannarxi (020): 2 700 000
Yalpi foyda (030): 3 600 000 − 2 700 000 = 900 000
Davr xarajatlari (040): 576 000, shundan sotish xarajatlari 324 000, ma'muriy xarajatlar 192 000, boshqa operatsion xarajatlar 60 000
Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari (090): 12 000
Asosiy faoliyatning foydasi (100): 900 000 − 576 000 + 12 000 = 336 000
Foizlar shaklidagi xarajatlar (180): 96 000
Umumxo'jalik faoliyatining foydasi (220) va foyda solig'ini to'lagunga qadar foyda (240): 336 000 − 96 000 = 240 000 (favqulodda moddalar yo'q)
Foyda solig'i (250), shartli summa: 36 000
Sof foyda (270): 240 000 − 36 000 = 204 000

Yilning asosiy voqealari:

Yil boshida o'rnatilayotgan yangi quyish-qadoqlash liniyasi (kapital qo'yilmalar 120 000) yana 360 000 to'lov bilan tugallandi va 480 000 qiymatda asosiy vosita sifatida ishga tushirildi.
Liniya uchun bankdan 300 000 uzoq muddatli kredit olindi.
Ta'sischiga 72 000 dividend to'landi.
Amortizatsiya: asosiy vositalar bo'yicha 240 000, nomoddiy aktivlar bo'yicha 6 000. Asosiy vositalar chiqib ketmadi.

1-jadval. Mol-mulk qayerda turibdi?

Aktivlar tarkibi. Ulush — balans jamiga nisbatan; o'sish foizi — yil boshiga nisbatan.

Ko'rsatkich	Satr	Yil boshi	Yil oxiri	Ulush boshida, %	Ulush oxirida, %	O'zgarish	O'sish, %
Asosiy vositalar (qoldiq qiymati)	012	1 536 000	1 776 000	64,3	66,1	+240 000	+15,6
Nomoddiy aktivlar (qoldiq qiymati)	022	24 000	18 000	1,0	0,7	−6 000	−25,0
Kapital qo'yilmalar	100	120 000	0	5,0	0,0	−120 000	−100,0
Uzoq muddatli aktivlar jami	130	1 680 000	1 794 000	70,4	66,7	+114 000	+6,8
Tovar-moddiy zaxiralari	140	282 000	390 000	11,8	14,5	+108 000	+38,3
Debitorlar	210	306 000	444 000	12,8	16,5	+138 000	+45,1
Pul mablag'lari	320	120 000	60 000	5,0	2,2	−60 000	−50,0
Joriy aktivlar jami	390	708 000	894 000	29,6	33,3	+186 000	+26,3
Aktivlar jami (balans)	400	2 388 000	2 688 000	100,0	100,0	+300 000	+12,6

Ulushlar bir xonagacha yaxlitlangan, shuning uchun qatorlar yig'indisi jamidan 0,1 ga farq qilishi mumkin. Joriy aktivlar ichini ochsak, manzara aniqroq bo'ladi. Zaxiralarda ishlab chiqarish zaxiralari (150) 180 000 dan 228 000 ga, tugallanmagan ishlab chiqarish (160) 6 000 dan 12 000 ga, tayyor mahsulot (170) 96 000 dan 150 000 ga oshgan (+56,3%). Debitorlarda xaridorlar qarzi (220) 270 000 dan 420 000 ga o'sgan (+55,6%), mol yetkazib beruvchilarga berilgan bo'naklar (260) esa 36 000 dan 24 000 ga kamaygan. Pulda kassa (330) o'zgarmagan, 6 000; hisob-kitob schyoti (340) 114 000 dan 54 000 ga tushgan.

Ma'nosi. Joriy aktivlar 26,3% o'sgan, lekin bu o'sish pulda emas: u ombordagi suv va xaridorlarning qarzida. Ularni kunlarga aylantirsak, bir kunlik tushum 3 600 000 ÷ 360 = 10 000, bir kunlik tannarx 2 700 000 ÷ 360 = 7 500. Yil oxiridagi xaridorlar qarzi 420 000 ÷ 10 000 = 42 kunlik sotuvga teng (yil boshida 270 000 ÷ 10 000 = 27 kun). Tayyor mahsulot 150 000 ÷ 7 500 = 20 kunlik tannarxga teng (yil boshida 96 000 ÷ 7 500 = 12,8 kun).

Rahbar nima qiladi: qaysi xaridorlarning qarzi o'sganini va qaysi mahsulot omborda qolib ketayotganini nomma-nom ro'yxat qilib oladi. Uzoq muddatli aktivlar ulushining 70,4% dan 66,7% ga tushishi xavotirli emas: bu yangi liniya kelmagani uchun emas, joriy aktivlar tezroq o'sgani uchun.

2-jadval. Bu mol-mulk kimning pulidan?

Passivlar tarkibi (manbalar).

Ko'rsatkich	Satr	Yil boshi	Yil oxiri	Ulush boshida, %	Ulush oxirida, %	O'zgarish	O'sish, %
Ustav kapitali	410	600 000	600 000	25,1	22,3	0	0,0
Taqsimlanmagan foyda	450	696 000	828 000	29,1	30,8	+132 000	+19,0
O'z mablag'lari manbalari jami	480	1 296 000	1 428 000	54,3	53,1	+132 000	+10,2
Uzoq muddatli bank kreditlari (uzoq muddatli majburiyatlar jami, 490)	570	360 000	540 000	15,1	20,1	+180 000	+50,0
Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga qarz	610	420 000	444 000	17,6	16,5	+24 000	+5,7
Budjetga to'lovlar bo'yicha qarz	680	42 000	48 000	1,8	1,8	+6 000	+14,3
Mehnatga haq to'lash bo'yicha qarz	720	54 000	60 000	2,3	2,2	+6 000	+11,1
Qisqa muddatli bank kreditlari	730	96 000	48 000	4,0	1,8	−48 000	−50,0
Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi	750	120 000	120 000	5,0	4,5	0	0,0
Joriy majburiyatlar jami	600	732 000	720 000	30,7	26,8	−12 000	−1,6
Majburiyatlar jami	770	1 092 000	1 260 000	45,7	46,9	+168 000	+15,4
Passivlar jami (balans)	780	2 388 000	2 688 000	100,0	100,0	+300 000	+12,6

Balans tengligi tekshirildi: yil boshida 1 296 000 + 1 092 000 = 2 388 000, yil oxirida 1 428 000 + 1 260 000 = 2 688 000, ikkalasi ham aktivlar jamiga teng. Taqsimlanmagan foyda 696 000 + 204 000 − 72 000 = 828 000 bo'lgan. Uzoq muddatli kredit 360 000 + 300 000 − 120 000 = 540 000: keyingi yil to'lanadigan 120 000 summa balansning 750-satriga o'tkazilgan.

Ma'nosi. Qarz tarkibi yaxshi tomonga siljigan: qisqa muddatli bank krediti ikki baravar kamaygan, liniya esa uzoq muddatli pul bilan moliyalashtirilgan. Lekin majburiyatlar (+15,4%) o'z mablag'laridan (+10,2%) tezroq o'sgan.

Rahbar nima qiladi: kredit jadvalini yonida ushlaydi: har yili 120 000 uzoq muddatli qismdan joriy qismga o'tadi va o'sha yili to'lanishi kerak.

3-jadval. Asosiy vositalar qanday holatda va qanchalik ishlayapti?

Holat ko'rsatkichlari ikki sana uchun, samaradorlik ko'rsatkichlari esa yil uchun hisoblanadi (oxirgi ustunda).

Ko'rsatkich	Formula	Yil boshi	Yil oxiri
Boshlang'ich qiymat (010)	balansdan	2 400 000	2 880 000
Eskirish summasi (011)	balansdan	864 000	1 104 000
Qoldiq qiymat (012)	boshlang'ich qiymat − eskirish	1 536 000	1 776 000
Eskirish koeffitsienti	eskirish ÷ boshlang'ich qiymat	0,36 (36,0%)	0,38 (38,3%)
Yaroqlilik koeffitsienti	qoldiq qiymat ÷ boshlang'ich qiymat	0,64 (64,0%)	0,62 (61,7%)
Yangilanish koeffitsienti	yil davomida kirgan ÷ yil oxiridagi boshlang'ich qiymat	—	480 000 ÷ 2 880 000 = 0,17
Fond samarasi	sof tushum ÷ o'rtacha boshlang'ich qiymat	—	3 600 000 ÷ 2 640 000 = 1,36
Fond samarasi (qoldiq qiymat bo'yicha)	sof tushum ÷ o'rtacha qoldiq qiymat	—	3 600 000 ÷ 1 656 000 = 2,17
Fond sig'imi	o'rtacha boshlang'ich qiymat ÷ sof tushum	—	2 640 000 ÷ 3 600 000 = 0,73

O'rtacha boshlang'ich qiymat (2 400 000 + 2 880 000) ÷ 2 = 2 640 000, o'rtacha qoldiq qiymat (1 536 000 + 1 776 000) ÷ 2 = 1 656 000. Eskirish va yaroqlilik koeffitsientlari yig'indisi doim 1 ga teng: 0,36 + 0,64 va 0,38 + 0,62.

Ma'nosi. Uskunalar qiymatining 38,3 foizi allaqachon xarajatga o'tgan. Yil davomida yillik amortizatsiyadan ikki baravar qimmat uskuna ishga tushirilgan (480 000 ga 240 000), shunga qaramay eskirish koeffitsienti o'sgan: eski uskunalar qariyapti. Fond samarasi 1,36 degani, har bir so'mlik asosiy vosita (boshlang'ich qiymatda) yiliga 1,36 so'm tushum bergan; fond sig'imi buning teskarisi: bir so'm tushum uchun 0,73 so'mlik asosiy vosita kerak bo'lgan. Liniya yilning qaysi oyida ishga tushgani oddiy o'rtachaga ta'sir qiladi, aniqroq natija uchun oylik qoldiqlarning o'rtachasi olinadi.

Rahbar nima qiladi: keyingi yil fond samarasini shu yil bilan solishtiradi. Yangi liniya tushumni oshirishi kerak edi; agar fond samarasi tushsa, liniya to'liq yuklanmagan bo'ladi va smenalar soni hamda to'xtab qolish vaqtini tekshirish kerak.

4-jadval. O'z aylanma mablag'lari yetadimi?

O'z aylanma mablag'lari: uzoq muddatli manbalardan (o'z mablag'lari va uzoq muddatli qarzlar) uzoq muddatli aktivlarni qoplagandan keyin joriy aktivlar uchun qolgan qismi.

Ko'rsatkich	Hisob	Yil boshi	Yil oxiri
O'z mablag'lari manbalari (480)	balansdan	1 296 000	1 428 000
Uzoq muddatli majburiyatlar (490)	qo'shiladi	360 000	540 000
Uzoq muddatli aktivlar (130)	ayriladi	1 680 000	1 794 000
O'z aylanma mablag'lari	480 + 490 − 130	−24 000	174 000
Tekshiruv: sof aylanma kapital	390 − 600	708 000 − 732 000 = −24 000	894 000 − 720 000 = 174 000
Faqat o'z kapitali hisobidan (tor variant)	480 − 130	−384 000	−366 000
Zaxiralarni qoplash	o'z aylanma mablag'lari ÷ TMZ (140)	−24 000 ÷ 282 000 = −0,09	174 000 ÷ 390 000 = 0,45
Joriy aktivlardagi ulushi	o'z aylanma mablag'lari ÷ joriy aktivlar (390)	−3,4%	19,5%

Ikki xil hisob bir xil natija bergani tasodif emas. Balansda 130 + 390 = 480 + 490 + 600, shuning uchun 480 + 490 − 130 har doim 390 − 600 ga teng. Birinchisi "uzoq muddatli pullardan joriy aktivlarga qancha qoldi" degan savolga, ikkinchisi "joriy qarzlar to'langandan keyin joriy aktivlardan qancha qoladi" degan savolga javob beradi.

Ma'nosi. Yil boshida minus 24 000: joriy aktivlarning hammasi va uzoq muddatli aktivlarning bir qismi qisqa muddatli qarz hisobidan turgan. Yil oxirida 174 000 ga chiqdi va zaxiralarning 45 foizini qoplaydi. Ammo tor variant ogohlantiradi: o'z kapitalining o'zi uzoq muddatli aktivlarni ham to'liq qoplamaydi (−366 000). Vaziyatni bank krediti tuzatgan, foyda emas.

Rahbar nima qiladi: kredit qaytarilgan sari o'z aylanma mablag'lari yana kamayishini hisobga oladi va dividendni shu jadval bilan solishtirib belgilaydi.

5-jadval. Qisqa muddatli qarzlarni to'lay oladimi?

Likvidlik koeffitsientlari.

Koeffitsient	Formula	Yil boshi	Yil oxiri	Taxminiy mo'ljal
Joriy likvidlik	joriy aktivlar ÷ joriy majburiyatlar (390 ÷ 600)	708 000 ÷ 732 000 = 0,97	894 000 ÷ 720 000 = 1,24	1,5–2,0
Tez likvidlik	(joriy aktivlar − TMZ) ÷ joriy majburiyatlar ((390 − 140) ÷ 600)	426 000 ÷ 732 000 = 0,58	504 000 ÷ 720 000 = 0,70	taxminan 1
Mutlaq likvidlik	pul mablag'lari ÷ joriy majburiyatlar (320 ÷ 600)	120 000 ÷ 732 000 = 0,16	60 000 ÷ 720 000 = 0,08	keltirilmaydi, dinamikada kuzatiladi

Mo'ljallar amaliyotda ko'p tilga olinadigan taxminiy mo'ljal, majburiy me'yor emas.

Joriy likvidlik. Yil boshida 0,97: joriy aktivlar hammasi pulga aylantirilsa ham joriy qarzlarni yopishga yetmas edi. Yil oxirida 1,24: har bir so'm joriy qarzga 1,24 so'm joriy aktiv to'g'ri keladi. Yaxshilangan, lekin qo'shimcha joriy aktivlar asosan zaxira va xaridorlar qarzi ekanini 1-jadval ko'rsatdi. Taxminiy mo'ljalning pastki chegarasiga (1,5) yetish uchun joriy majburiyatlar o'zgarmaganda 720 000 × 1,5 = 1 080 000 joriy aktiv, ya'ni yana 186 000 kerak bo'lardi. Bu bo'shliqni ombor to'ldirib yopish noto'g'ri yo'l.

Tez likvidlik. Zaxiralarni chiqarib tashlaymiz, chunki ularni tez sotish qiyin. 0,58 dan 0,70 ga o'sgan, lekin bu o'sishning manbai xaridorlar qarzi. Ba'zi tahlilchilar berilgan bo'naklarni ham chiqarib tashlaydi: unda (708 000 − 282 000 − 36 000) ÷ 732 000 = 0,53 va (894 000 − 390 000 − 24 000) ÷ 720 000 = 0,67. Qaysi variantni tanlasangiz, har yili o'shani qo'llang.

Mutlaq likvidlik. Eng og'ir signal shu yerda: 0,16 dan 0,08 ga tushgan. Hisob raqami va kassadagi 60 000 yaqin kunlarda to'lanadigan ish haqi qarzi (60 000) va budjetga qarzning (48 000) yig'indisini, ya'ni 108 000 ni ham qoplamaydi.

Rahbar nima qiladi: haftalik to'lov kalendari tuzadi va xaridorlar qarzini qisqartiradi. Agar xaridorlar qarzi 30 kunlik sotuvga tushirilsa (30 × 10 000 = 300 000), 420 000 − 300 000 = 120 000 pul bo'shaydi. Shunda pul 180 000 ga, mutlaq likvidlik 180 000 ÷ 720 000 = 0,25 ga chiqadi. Joriy likvidlik esa o'zgarmaydi, chunki qarz pulga aylanadi xolos: shuning uchun bitta koeffitsientga qarab xulosa qilish xavfli.

6-jadval. Korxona qarzga qanchalik bog'liq?

Moliyaviy barqarorlik ko'rsatkichlari.

Koeffitsient	Formula	Yil boshi	Yil oxiri	Taxminiy mo'ljal
Avtonomiya (moliyaviy mustaqillik)	o'z mablag'lari ÷ aktivlar jami (480 ÷ 400)	1 296 000 ÷ 2 388 000 = 0,54	1 428 000 ÷ 2 688 000 = 0,53	0,5 dan yuqori
Qarz va o'z kapitali nisbati	majburiyatlar jami ÷ o'z mablag'lari (770 ÷ 480)	1 092 000 ÷ 1 296 000 = 0,84	1 260 000 ÷ 1 428 000 = 0,88	1 dan past
Foizlarni qoplash	asosiy faoliyat foydasi ÷ foiz xarajatlari (yil uchun)	—	336 000 ÷ 96 000 = 3,5 marta	keltirilmaydi

Mo'ljallar amaliyotda ko'p tilga olinadigan taxminiy mo'ljal, majburiy me'yor emas. Ikkala mo'ljal aslida bitta fikr: aktivlarning yarmidan ko'pi o'z pulidan bo'lsa, qarz o'z kapitalidan kam bo'ladi.

Avtonomiya. Aktivlarning 53,1 foizi korxonaning o'z mablag'i hisobidan, qolgan 46,9 foizi qarz hisobidan. Biroz pasaygan, chunki aktivlar kredit hisobiga o'sgan.

Qarz va o'z kapitali nisbati. Har bir so'm o'z kapitaliga 0,88 so'm qarz to'g'ri keladi (yil boshida 0,84). Yo'nalish ehtiyot bo'lishni talab qiladi: yana bitta katta kredit bu nisbatni 1 dan oshirib yuborishi mumkin.

Foizlarni qoplash. Asosiy faoliyat foydasi foiz xarajatlaridan 3,5 baravar ko'p. Boshqacha aytganda, foizlar asosiy faoliyat foydasining 28,6 foizini oladi (96 000 ÷ 336 000).

Rahbar nima qiladi: yangi kreditni olishdan oldin bu uchta ko'rsatkichni kredit olingandan keyingi holat uchun qayta hisoblaydi; foydaning bir qismini korxonada qoldirib, o'z kapitalini mustahkamlaydi.

7-jadval. Pul zaxirada va qarzda necha kun turadi?

Aylanish ko'rsatkichlari, yil 360 kun.

Ko'rsatkich	Formula	O'rtacha qoldiq	Aylanish, marta	Aylanish muddati, kun
Zaxiralar aylanishi	tannarx ÷ o'rtacha TMZ (140)	(282 000 + 390 000) ÷ 2 = 336 000	2 700 000 ÷ 336 000 = 8,04	360 ÷ 8,04 = 44,8
Xaridorlar qarzi aylanishi	sof tushum ÷ o'rtacha xaridorlar qarzi (220)	(270 000 + 420 000) ÷ 2 = 345 000	3 600 000 ÷ 345 000 = 10,43	360 ÷ 10,43 = 34,5
Yetkazib beruvchilar qarzi aylanishi	tannarx ÷ o'rtacha yetkazib beruvchilar qarzi (610)	(420 000 + 444 000) ÷ 2 = 432 000	2 700 000 ÷ 432 000 = 6,25	360 ÷ 6,25 = 57,6
Operatsion sikl	zaxira kunlari + xaridorlar qarzi kunlari	—	—	44,8 + 34,5 = 79,3
Pul sikli	operatsion sikl − yetkazib beruvchilar qarzi kunlari	—	—	79,3 − 57,6 = 21,7

Yetkazib beruvchilar qarzi tannarxga bo'lingan, chunki misolda yil davomidagi xaridlar summasi alohida berilmagan; xaridlar ma'lum bo'lsa, ularga bo'lish aniqroq. 365 kun olinsa, kunlar biroz uzayadi; muhimi, har yili bir xil asosni qo'llash.

Ma'nosi. Pul preforma sotib olingan kundan xaridor to'lagan kungacha o'rtacha 79,3 kun yo'lda yuradi, shundan 57,6 kunini yetkazib beruvchilar "kreditlaydi". Korxona o'zi 21,7 kunni moliyalashtirishi kerak. O'rtacha ko'rsatkich yaxshi ko'rinadi, ammo 1-jadvaldagi yil oxiri holati (xaridorlar qarzi 42 kun, tayyor mahsulot 20 kun) yomonlashayotgan tendensiyani ko'rsatadi. Ichimlik suvi mavsumiy mahsulot, shuning uchun qishki ikki sanaga tayangan o'rtacha haqiqatni yashirishi mumkin: oylik qoldiqlar bilan qayta hisoblash foydali.

Rahbar nima qiladi: yetkazib beruvchilarga to'lovni kechiktirib siklni "qisqartirish" o'rniga, xaridorlar bilan to'lov muddatini va qishki ishlab chiqarish rejasini qayta ko'radi. Yetkazib beruvchining sabri cheksiz emas.

8-jadval. Kapital qanchalik foyda keltirdi?

Rentabellik ko'rsatkichlari (yil uchun). O'rtacha aktivlar (2 388 000 + 2 688 000) ÷ 2 = 2 538 000, o'rtacha o'z mablag'lari (1 296 000 + 1 428 000) ÷ 2 = 1 362 000.

Ko'rsatkich	Formula	Hisob	Natija
Aktivlar rentabelligi (ROA)	sof foyda ÷ o'rtacha aktivlar	204 000 ÷ 2 538 000	8,04%
O'z kapitali rentabelligi (ROE)	sof foyda ÷ o'rtacha o'z mablag'lari	204 000 ÷ 1 362 000	14,98%
Sotish rentabelligi	sof foyda ÷ sof tushum	204 000 ÷ 3 600 000	5,67%
Yalpi foyda marjasi	yalpi foyda ÷ sof tushum	900 000 ÷ 3 600 000	25,00%
Asosiy faoliyat rentabelligi	asosiy faoliyat foydasi ÷ sof tushum	336 000 ÷ 3 600 000	9,33%

ROA. Korxona ixtiyoridagi har 100 so'mlik mol-mulk yil davomida 8,04 so'm sof foyda bergan.

ROE. Ta'sischi kiritgan va korxonada qoldirgan har 100 so'm yiliga 14,98 so'm sof foyda keltirgan. ROE ROA dan yuqori, chunki aktivlarning bir qismi qarz hisobidan: qarz foydani ta'sischi kapitaliga nisbatan kattalashtiradi, lekin zarar bo'lsa, uni ham kattalashtiradi.

Sotish rentabelligi. Har 100 so'm tushumdan 5,67 so'm sof foyda qoladi. Yalpi marja 25,00% dan sof marjagacha bo'lgan yo'lda eng katta "yeyuvchi" davr xarajatlari: 576 000, ya'ni tushumning 16,0 foizi.

ROE ni uch qismga ajratish mumkin (DuPont usuli): ROE = sotish rentabelligi × aktivlar aylanishi × kapital multiplikatori. Aktivlar aylanishi 3 600 000 ÷ 2 538 000 = 1,42, kapital multiplikatori 2 538 000 ÷ 1 362 000 = 1,86. Tekshiruv: 5,67% × 1,42 × 1,86 = 14,98%.

Rahbar nima qiladi: ROE ni qarzni ko'paytirib emas, birinchi navbatda sotish rentabelligi (davr xarajatlari) va aktivlar aylanishi (zaxira va xaridorlar qarzi) orqali oshiradi. Qarz orqali o'sish 6-jadvaldagi xavfni kuchaytiradi.

Pul qayerga ketdi va rahbar nima qilishi kerak?

Farhodning savoliga soddalashtirilgan hisob (rasmiy pul oqimlari hisobotining shakli emas, faqat mantiqni ko'rsatish uchun):

Sof foyda va amortizatsiya: 204 000 + 240 000 + 6 000 = 450 000
Zaxiralar o'sishi: −108 000; xaridorlar qarzi o'sishi: −150 000; bo'naklar kamayishi: +12 000
Yetkazib beruvchilar, budjet va ish haqi bo'yicha qarzlar o'sishi: 24 000 + 6 000 + 6 000 = +36 000
Joriy faoliyatdan pul: 450 000 − 108 000 − 150 000 + 12 000 + 36 000 = 240 000
Liniya uchun to'lov: −360 000
Yangi kredit +300 000, kreditning joriy qismi qaytarildi −120 000, qisqa muddatli kredit kamaydi −48 000, dividend −72 000: jami +60 000
Natija: 240 000 − 360 000 + 60 000 = −60 000, ya'ni pul 120 000 dan 60 000 ga tushdi

Javob: foyda pul yaratgan, lekin uning 258 000 qismi (108 000 + 150 000) ombor va xaridorlar qarzida "qotib" qolgan, liniya esa kredit bilan qisman qoplangan. Malika Farhodga quyidagi rejani taklif qildi:

Xaridorlar qarzini 42 kundan 30 kunlik sotuvga tushirish: 120 000 pul bo'shaydi, mutlaq likvidlik 0,25 ga chiqadi.
Qishki ishlab chiqarishni sotuv rejasiga moslash: yil oxiridagi 20 kunlik tayyor mahsulot zaxirasini yil boshidagi darajaga (12,8 kun) qaytarish.
Haftalik to'lov kalendari: ish haqi va budjetga to'lovlar (108 000) uchun pulni oldindan ajratish.
Dividendni o'z aylanma mablag'lari va kredit jadvali bilan solishtirib belgilash: har yili 120 000 kredit qaytariladi.
Yangi liniya yuklamasini oyma-oy kuzatish: keyingi yil fond samarasi 1,36 dan past bo'lmasligi kerak.
Davr xarajatlari (tushumning 16,0 foizi) va foiz xarajatlarini (asosiy faoliyat foydasining 28,6 foizi) moddama-modda ko'rib chiqish.

Va bitta cheklov: bu tahlil bitta yilning ikki sanasiga tayanadi. Koeffitsientlar hukm emas, signal. Ularni o'tgan yillar, tarmoqdagi o'xshash korxonalar va oylik ma'lumotlar bilan solishtirgandagina to'liq xulosa chiqadi.