Aksiya nima va oddiy aksiya imtiyozlidan nimasi bilan farq qiladi?
Aksiya egasi korxonaning nimasiga ega bo'ladi, nominal qiymat bilan bozor narxi nega farq qiladi va oddiy hamda imtiyozli aksiya qayerda ajraladi. «Zarafshon Keramika» AJ misolida aksiyalar balansning qaysi satrlarida (410, 420, 440) va qaysi schyotlarda (8310, 8320, 8410, 8610) ko'rinishi.
Do'stingiz «Zarafshon Keramika aksiyasini oldim» desa, u nima sotib olgan? Zavodning bitta pechini yoki bir quti plitkasini emas. U butun korxonaning juda kichik, lekin aniq hisoblanadigan bo'lagini sotib olgan. Quyida shu bo'lak nimani beradi, qanday xavf olib keladi va korxonaning o'z hisobida qanday ko'rinadi, shuni bitta shartli misolda ko'rib chiqamiz.
Aksiya qanday qog'oz?
Soliq kodeksining 49-moddasi qimmatli qog'ozni chiqargan yuridik shaxs bilan uning egasi o'rtasidagi «mulkiy huquqlarni yoki qarz munosabatlarini» tasdiqlaydigan, dividend yoki foiz tarzida daromad to'lashni va bu huquqlarni boshqa shaxsga o'tkazish imkonini nazarda tutadigan hujjat deb ta'riflaydi. Shu moddaning ikkinchi qismi qimmatli qog'ozlar qatoriga quyidagilarni kiritadi: - aksiyalar; - obligatsiyalar; - veksellar; - depozit sertifikatlari; - depozitar tilxatlar; - opsionlar; - fyuchers va forvard kontraktlari; - islomiy qimmatli qog'ozlar (sertifikatlar); - qonunchilikka yoki chet davlatning qo'llanilishi mumkin bo'lgan qonunchiligiga muvofiq qimmatli qog'oz deb e'tirof etiladigan boshqa qog'ozlar.
Bu ro'yxatda aksiya «mulkiy huquq» tomonida turadi: uning egasi korxonaga qarz bergan emas, korxonaning bir qismiga egalik qiladi. Obligatsiya esa qarz munosabatini tasdiqlaydi; farqini alohida maqolada jadval bilan ko'rsatganmiz.
Aksiyador nimaga ega bo'ladi va nimani tavakkal qiladi?
Umumiy tushuncha sifatida aksiya egasiga uch narsa beradi: korxona foydasidan ulush (dividend) olish imkoniyati, korxonani boshqarishda qatnashish (odatda ovoz orqali) va korxona tugatilsa qolgan mol-mulkdan ulush. Aniq huquqlar hajmi qonunchilik va jamiyat ustavi bilan belgilanadi.
Tavakkal ham shunga mos. Korxona yaxshi ishlasa, dividend va aksiya narxi o'sishi mumkin. Yomon ishlasa, dividend umuman bo'lmasligi, aksiya narxi esa tushib ketishi mumkin. Aksiyador korxonaning qarzlari uchun o'z cho'ntagidan to'lamaydi, lekin aksiyaga qo'ygan pulini yo'qotishi mumkin.
Nominal qiymat va bozor narxi: ikki xil raqam
Nominal qiymat aksiya chiqarilganda belgilanadi va korxona hisobida aynan shu qiymat yuritiladi: 21-son BHMS ning 346-bandiga ko'ra aksiyalar 8310 «Oddiy aksiyalar» va 8320 «Imtiyozli aksiyalar» schyotlarida nominal qiymatlari bo'yicha hisobga olinadi. Bozor narxi esa xaridor va sotuvchi kelishgan narx: u korxona natijalari, kutishlar va umumiy bozor kayfiyatiga qarab o'zgaradi.
Shartli misol. «Zarafshon Keramika» AJ 600 000 dona oddiy aksiya chiqargan, har birining nominali 2 000 so'm. Durbek ulardan 3 000 donasini sotib olgan:
| Ko'rsatkich | Hisob | Natija |
|---|---|---|
| Durbekning oddiy aksiyalardagi ulushi | 3 000 / 600 000 | 0,5% |
| Aksiyalarning nominal qiymati | 3 000 × 2 000 | 6 000 000 so'm |
| Bozor narxi 2 600 so'm bo'lganda qiymati | 3 000 × 2 600 | 7 800 000 so'm |
| Bir aksiyaga 150 so'mdan dividend e'lon qilinsa | 3 000 × 150 | 450 000 so'm (soliqqacha) |
Bozor narxi 2 600 so'mga chiqqani korxona hisobini o'zgartirmaydi: 8310 schyotida baribir 600 000 × 2 000 = 1 200 000 000 so'm turadi. Durbek uchun esa farq real: aksiyani sotsa, nominalni emas, bozor narxini oladi. Dividenddan soliq qanday ushlanishi alohida maqolada yozilgan.
Oddiy va imtiyozli aksiya: taqqoslash jadvali
| Mezon | Oddiy aksiya | Imtiyozli aksiya |
|---|---|---|
| Boshqaruvda ovoz | Odatda ovoz beradi | Ovoz berish huquqi ko'pincha cheklangan |
| Dividend | Foyda va aksiyadorlar qaroriga bog'liq, kafolatlanmaydi | Odatda oldindan belgilangan tartibda va oddiy aksiyalardan oldin to'lanadi |
| Korxona tugatilganda | Navbatda keyinroq turadi | Odatda oddiy aksiyalardan oldin ulush oladi |
| Tavakkal va o'sish salohiyati | Yuqoriroq | Pastroq |
| Korxona hisobidagi schyot | 8310 «Oddiy aksiyalar» | 8320 «Imtiyozli aksiyalar» |
| Xususiy kapital to'g'risidagi hisobot | 132 va 152-satrlar | 131 va 151-satrlar |
Jadvalning birinchi to'rt qatori umumiy tushuncha: muayyan jamiyatda huquqlar qonunchilik va ustav bilan belgilanadi. Oxirgi ikki qator esa rasmiy hujjatlardan: schyotlar 21-son BHMS ning 343-bandida, hisobot satrlari 181-son buyruq bilan tasdiqlangan xususiy kapital to'g'risidagi hisobotning «Ma'lumot uchun» qismida.
Soliq kodeksining 41-moddasi imtiyozli aksiya bo'yicha to'lovga alohida e'tibor beradi: yuridik shaxs foydasini taqsimlashda aksiyador olgan har qanday daromad, «shu jumladan imtiyozli aksiyalar bo'yicha foizlar tarzidagi» foyda ham dividend deb e'tirof etiladi. Ya'ni imtiyozli aksiya bo'yicha to'lov «foiz» deb atalsa ham, soliq maqsadida u dividend.
Aksiyalar korxona balansida qayerda turadi?
«Zarafshon Keramika» AJ ning shartli ma'lumotlari: oddiy aksiyalar 1 200 mln so'm (8310), imtiyozli aksiyalar 50 000 dona × 2 000 = 100 mln so'm (8320), aksiyalarni nominaldan qimmat sotishdan kelgan emissiya daromadi 180 mln so'm (8410), jamiyat aksiyadorlardan qaytarib sotib olgan o'z aksiyalari 24 mln so'm (8610).
| Balans satri (181-son buyruq, 1-ilova) | Schyotlar | Summa, mln so'm |
|---|---|---|
| 410 Ustav kapitali | 8310 + 8320 | 1 300 |
| 420 Qo'shilgan kapital | 8410 | 180 |
| 440 Sotib olingan xususiy aksiyalar | 8610 | 24 (ayriladi) |
| O'z mablag'lari manbalariga ta'siri | 410 + 420 − 440 | 1 456 |
Nega 440-satr ayriladi? 21-son BHMS ning 360-bandiga ko'ra 8600 schyotlari ustav kapitaliga nisbatan kontr-passiv bo'lib, balansda ustav kapitali summasidan chegiriladi. Balans shaklining o'zida ham I bo'lim jami formulasi «410+420+430-440+450+460+470» deb yozilgan.
Aksiyalarni maydalash hisobni o'zgartiradimi?
Ba'zan jamiyat aksiyani «maydalaydi»: nominalni kamaytirib, aksiyalar sonini mutanosib oshiradi. 21-son BHMS ning 345-bandi bu operatsiya aksiyadorlar kapitali hajmiga ta'sir qilmasligi sababli buxgalteriya yozuvi berilmasligini, o'zgarish esa 8310 schyotiga ochilgan analitik registrlarda qayd etilishini aytadi.
Shartli misol: «Zarafshon Keramika» har bir oddiy aksiyani ikkiga bo'lsa, 600 000 dona × 2 000 so'm o'rniga 1 200 000 dona × 1 000 so'm bo'ladi. Ustav kapitali o'sha-o'sha 1 200 000 000 so'm, Durbekning ulushi ham 0,5% bo'lib qoladi, faqat qo'lidagi aksiyalar soni 6 000 donaga yetadi.
Qisqa xulosa
- Aksiya korxonaga qarz emas, undagi egalik ulushini tasdiqlaydi.
- Korxona hisobida aksiya nominal qiymatida turadi, bozor narxi esa investor uchun muhim.
- Oddiy aksiya ko'proq boshqaruv va o'sish imkonini, imtiyozli aksiya ko'proq barqaror daromadni nazarda tutadi; aniq huquqlar ustavda.
- Balansda ustav kapitali (410) va qo'shilgan kapital (420) qo'shiladi, sotib olingan o'z aksiyalari (440) ayriladi.
Muhim eslatma: bu maqola tushuntirish uchun yozilgan, biror aksiyani sotib olish yoki sotish bo'yicha tavsiya emas.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
Aksiyadorlik jamiyatining yillik sof foydasi 90 mln so'm, shundan imtiyozli aksiyalar bo'yicha dividendlarga 10 mln so'm yo'naltiriladi. Yil davomida muomaladagi oddiy aksiyalarning o'rtacha soni 40 000 ta. Bir oddiy aksiyaga to'g'ri keladigan foyda (EPS = (sof foyda − imtiyozli dividendlar) / oddiy aksiyalar soni) qancha?
«Oqtepa sut» AJ aksiyadorlardan nominali 4 000 so'm bo'lgan 1 500 ta o'z oddiy aksiyasini har biri 5 200 so'mdan sotib oldi (8610 da 7 800 000 so'm) va keyin ularni bekor qilib, ustav kapitalini kamaytirdi. 21-son BHMS 348-band jadvaliga ko'ra bekor qilish qanday aks ettiriladi?
«Ko'hitang» aksiyadorlik jamiyati birlamchi emissiyada nominal qiymati 5 000 so'm bo'lgan 2 000 ta oddiy aksiyani har biri 6 500 so'mdan joylashtirdi, pul hisob-kitob hisobvarag'iga tushdi. Nominaldan oshgan qism (qo'shimcha to'langan kapital) qancha va 21-son BHMS bo'yicha u qanday provodka bilan aks ettiriladi?
«Navbahor tekstil» AJ aksiyalarini maydaladi: nominali 10 000 so'm bo'lgan har bir oddiy aksiya o'rniga nominali 2 000 so'mdan 5 ta yangi aksiya berildi, ustav kapitali summasi o'zgarmadi. 21-son BHMS bo'yicha bu operatsiya qanday aks ettiriladi?
Korxona yangi ombor qurilishiga ishlatish uchun bankdan 48 000 000 so'm kredit oldi, yillik 18% oddiy foiz. Qurilish davom etmoqda. Bir oylik foiz qancha va u 21-son BHMS 75-band jadvaliga ko'ra qanday aks ettiriladi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Aksiyadorlik jamiyati aksiya chiqarganda va o'z aksiyasini sotib olganda buxgalteriyada nima yoziladi?
- Obligatsiya nima: kupon, nominal, muddat va aksiyadan farqi
- Dunyodagi ilk aksiyadorlik jamiyati va Amsterdam birjasi
- Aksiya
- Oddiy aksiya
- Imtiyozli aksiya
- Nominal qiymat
- Dividend
- Aksiyalarni maydalash
- Moliya bo'limi
Manbalar
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2026-yil avgust holatidagi tahrir): 49-modda · qimmatli qog'oz ta'rifi va turlari ro'yxati
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2026-yil avgust holatidagi tahrir): 41-modda, birinchi qismning 1-bandi · dividend tushunchasi, shu jumladan imtiyozli aksiyalar bo'yicha foizlar tarzidagi foyda
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 343–346-bandlar, 360-band · 8310, 8320, 8330 schyotlari; aksiyalar nominal qiymatida hisobga olinishi; aksiyalarni maydalash; 8600 ning kontr-passiv tabiati
- Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni to'g'risidagi Nizom (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 4-noyabrda 3567-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan): 1-ilova (buxgalteriya balansi, 410, 420, 440 va 480-satrlar), 3-ilova (xususiy kapital to'g'risidagi hisobot, 130–152-satrlar)
- «Zarafshon Keramika» AJ va Durbek misoli, raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli