Aksiyadorlik jamiyati aksiya chiqarganda va o'z aksiyasini sotib olganda buxgalteriyada nima yoziladi?
Qo'shimcha aksiyalar chiqarish, obunachilardan pul tushishi, nominaldan yuqori narx (8410 «Emissiya daromadi»), chiqarish xarajatlari (9630), o'z aksiyalarini qaytarib sotib olish (8610), ularni qayta sotish va bekor qilish: «Zarafshon Keramika» AJ misolida faqat 21-son BHMS dagi qatorlar bo'yicha provodkalar.
«Zarafshon Keramika» AJ yangi pech sotib olish uchun pul yig'moqchi. Kredit o'rniga aksiyadorlar qo'shimcha aksiyalar chiqarishni ma'qulladi. Bosh buxgalter Gulbahor uchun savol oddiy: obuna, pul tushishi, nominaldan ortiq summa, broker haqi, keyinroq esa o'z aksiyalarini qaytarib sotib olish qanday yoziladi? Javobni faqat 21-son BHMS dagi aniq qatorlar bo'yicha beramiz, har bir provodka yonida band va qator raqami bor.
Aksiyalarni chiqarishga kim qaror qiladi, ular qanday ro'yxatdan o'tkaziladi va aksiyador qanday huquqlarga ega, bu masalalar aksiyadorlik jamiyatlari va qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risidagi qonunchilik bilan tartibga solinadi; bu maqolada faqat buxgalteriya tomoni. 21-son BHMS ning 344-bandi bitta muhim chegarani o'zi ham aytadi: ustav kapitalini ko'paytirish yoki kamaytirish faqat ta'sischilarning qarori asosida va ta'sis hujjatlariga tegishli o'zgartirishlar kiritilgandan keyingina amalga oshirilishi mumkin.
Shartli ma'lumotlar
- Qo'shimcha chiqarilgan aksiyalar: 100 000 dona oddiy aksiya, nominali 2 000 so'm.
- Investorlarga sotish narxi: 2 300 so'm, ya'ni har bir aksiyada 300 so'm nominaldan ortiq.
- Chiqarish bilan bog'liq broker va boshqa xizmatlar: 4 500 000 so'm.
- Keyinroq jamiyat 10 000 dona o'z aksiyasini 2 400 so'mdan qaytarib sotib oladi.
| Hisob | Natija, so'm |
|---|---|
| Nominal qiymat: 100 000 × 2 000 | 200 000 000 |
| Nominaldan ortiq qism: 100 000 × 300 | 30 000 000 |
| Investorlar to'lagan jami: 100 000 × 2 300 | 230 000 000 |
| Qaytarib sotib olish: 10 000 × 2 400 | 24 000 000 |
1-qadam. Ustav kapitalining yangi hajmi aks ettiriladi
21-son BHMS ning 198-bandi, 1-qatori: «Ishtirokchilar ulushlari summasida (aksiyaga obuna summasida) ustav kapitalining e'lon qilingan hajmi (tashkilot ro'yxatdan o'tganidan keyin)» Dt 4610 – Kt 8310, 8320, 8330. Shu bog'lanish 348-bandning 1-qatorida ham bor.
Dt 4610 «Ustav kapitaliga ta'sischilarning ulushlari bo'yicha qarzi» – Kt 8310 «Oddiy aksiyalar»: 200 000 000.
8310 ga faqat nominal yoziladi: 346-band aksiyalarni nominal qiymatlari bo'yicha hisobga olishni talab qiladi. 345-band esa e'lon qilingan, chiqarilgan (obuna qilingan) va muomaladagi oddiy aksiyalarning har bir emissiyasi bo'yicha alohida analitik hisob yuritishni talab qiladi, shuning uchun bu chiqarilish 8310 da alohida analitik schyotga yoziladi.
2-qadam. Investorlardan pul tushadi
Nominal qismi 4610 ni yopadi: 226-band, 11-qator «Ilgari aksiyaga obuna bo'lgan ta'sischilardan ulush summasining kelib tushishi» Dt 5110 – Kt 4610: 200 000 000.
Nominaldan ortiq qism alohida schyotga boradi: 226-band, 12-qator «Nominal qiymatdan yuqori bahoda sotilgan aksiyalardan emission daromadning kelib tushishi» Dt 5110 – Kt 8410: 30 000 000. 350-band 8410 «Emissiya daromadi» schyotini aynan aksiyalarni dastlabki sotishda nominaldan yuqori bahoda olingan mablag'lar uchun belgilaydi; 352-bandning 1-qatori ham shu bog'lanishni beradi.
Agar investor pulni kassaga to'lasa, bog'lanishlar kassa bilan: 223-band, 6-qator (Dt 5010, 5020 – Kt 8410) va 7-qator (Dt 5010, 5020 – Kt 4610).
Aksiyaga pul o'rniga mol-mulk bilan haq to'lanishi ham mumkin. 198-band bunday hollar uchun quyidagi qatorlarni beradi: - 2-qator: tugallanmagan qurilish, asbob-uskuna, asosiy vositalar: Dt 0110–0190, 0710–0720, 0810 – Kt 4610; - 3-qator: nomoddiy aktivlar: Dt 0410–0490 – Kt 4610; - 4-qator: uzoq va qisqa muddatli investitsiyalar: Dt 0610, 5810 – Kt 4610; - 5-qator: tovar-moddiy zaxiralar: Dt 1010–2990 – Kt 4610; - 6-qator: pul mablag'lari: Dt 5010–5530 – Kt 4610; - 7-qator: ulush ta'sischining ish haqidan ushlab qolinsa: Dt 6710 – Kt 4610.
3-qadam. Chiqarish xarajatlari
Broker, ro'yxatga olish va shu kabi xizmatlar 9630 «Qimmatli qog'ozlarni chiqarish va tarqatish bo'yicha xarajatlar» schyotiga yoziladi: 425-bandga ko'ra bu xarajatlar 9630 debetida majburiyatlar va pul mablag'larini hisobga oluvchi schyotlar bilan bog'lanib aks ettiriladi.
Dt 9630 – Kt 6990 (xizmat ko'rsatgan tashkilotga qarz) yoki Kt 5110 (darhol to'langan bo'lsa): 4 500 000.
E'tibor bering: 21-son BHMS bu xarajatni emissiya daromadidan (8410) ayirishni emas, moliyaviy faoliyat xarajati sifatida 9630 ga yozishni nazarda tutadi.
Natija: chiqarishdan keyin kapitalda nima o'zgardi?
| Schyot | O'zgarish, so'm |
|---|---|
| 8310 Oddiy aksiyalar | +200 000 000 |
| 8410 Emissiya daromadi | +30 000 000 |
| 5110 Hisob-kitob schyoti | +230 000 000 (xarajat to'langandan keyin 225 500 000) |
| 9630 Moliyaviy faoliyat xarajati | 4 500 000 |
4-qadam. Jamiyat o'z aksiyalarini qaytarib sotib oladi
Bir yildan keyin bir aksiyador aksiyalaridan chiqmoqchi bo'ldi va jamiyat qonunchilik hamda ustavda belgilangan tartibda 10 000 dona aksiyani 2 400 so'mdan sotib oldi.
362-band, 1-qator: «Aksiyadorlardan ularga tegishli aksiyalar ... sotib olish qiymatida sotib olinishi» Dt 8610, 8620 – Kt 5110–5530, 6620. Bank orqali to'langanda 226-bandning 14-qatori ham xuddi shu: Dt 8610 – Kt 5110.
Dt 8610 «Sotib olingan xususiy aksiyalar — oddiy» – Kt 5110: 24 000 000.
8610 haqiqiy sotib olish narxida yoziladi (360-band), nominalda emas. U ustav kapitaliga nisbatan kontr-passiv schyot: balansda 440-satrda ustav kapitalidan ayriladi. Aksiyalar hali bekor qilinmagani uchun 8310 o'zgarmaydi. 359-bandga ko'ra bu aksiyalar keyinchalik qayta sotish yoki bekor qilish maqsadida sotib olinadi. Ikkala yo'lni ko'ramiz.
5-qadam (a). 4 000 dona qayta sotiladi
Jamiyat 4 000 dona aksiyani 2 700 so'mdan yangi investorga sotdi: tushum 4 000 × 2 700 = 10 800 000 so'm, ularning sotib olish qiymati 4 000 × 2 400 = 9 600 000 so'm.
362-band, 2-qator (sotib olish bahosidan yuqori bahoda qayta sotish): - sotib olish qiymatiga: Dt 5110 – Kt 8610: 9 600 000; - sotib olish qiymatidan yuqori farqiga: Dt 5110 – Kt 9590 «Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari»: 1 200 000.
Arzonroq sotilganda 362-bandning 3-qatori qo'llanadi: sotish qiymatiga Dt 5010–5530 – Kt 8610, farqqa Dt 9690 – Kt 8610.
5-qadam (b). Qolgan 6 000 dona bekor qilinadi
Qolgan 6 000 dona aksiya ustav kapitalini kamaytirish yo'li bilan bekor qilindi (ta'sischilar qarori va ta'sis hujjatlariga o'zgartirish bilan). Ular 2 400 so'mdan, ya'ni nominaldan (2 000 so'm) qimmat sotib olingan: - nominal qismi: 6 000 × 2 000 = 12 000 000 so'm; - nominaldan ortiq qismi: 6 000 × 400 = 2 400 000 so'm; - jami sotib olish qiymati: 14 400 000 so'm.
Nominal qismi: 362-band, 5-qator Dt 8310 – Kt 8610: 12 000 000.
Nominaldan ortiq 2 400 000 so'm uchun 21-son BHMS ning o'zida ikki xil yo'l yozilgan:
| Yo'l | Provodka | Asos |
|---|---|---|
| Farq xarajatga | Dt 9690 – Kt 8610 | 360-bandning oxirgi xatboshisi; 362-band, 5-qator; 348-band, 5-qator |
| Farq emissiya daromadi hisobidan | Dt 8410 – Kt 8610 | 350-band («xususiy aksiyalarni bekor qilishda sotib olish qiymati va nominal qiymati o'rtasidagi farq qoplanganda» 8410 debetlanadi); 352-band, 2-qator |
Qaysi yo'l qanday holatda qo'llanishini standart alohida ajratib bermagan. Shuning uchun tanlangan yondashuvni hisob siyosatida aniq yozib qo'ying. Bizning misolda 8410 da 30 000 000 so'm emissiya daromadi bor, ikkinchi yo'l ham texnik jihatdan mumkin.
Aksiya nominaldan arzon sotib olingan bo'lsa, 362-bandning 4-qatori qo'llanadi: sotib olish qiymatiga Dt 8310, 8320 – Kt 8610, nominaldan past farqqa Dt 8310, 8320 – Kt 9590.
Yakuniy holat
| Ko'rsatkich | Hisob | Summa, so'm |
|---|---|---|
| 8310 oxirgi saldo (chiqarishgacha 1 200 000 000 bo'lgan) | 1 200 000 000 + 200 000 000 − 12 000 000 | 1 388 000 000 |
| 8610 saldo | 24 000 000 − 9 600 000 − 14 400 000 | 0 |
| 9590 da tan olingan daromad | qayta sotishdan | 1 200 000 |
Tekshiruv ro'yxati
- Ustav kapitali o'zgarishi bo'yicha ta'sischilar qarori va ta'sis hujjatlariga o'zgartirish bormi (344-band)?
- 8310 va 8320 da faqat nominal turibdimi (346-band)?
- Nominaldan ortiq summa 8410 da, chiqarish xarajatlari 9630 da yozilganmi?
- Har bir emissiya bo'yicha alohida analitik hisob yuritilganmi (345-band)?
- Sotib olingan o'z aksiyalari 8610 yoki 8620 da haqiqiy narxda turibdimi va balansda ayrilganmi (360-band)?
- Bekor qilishda nominaldan ortiq farqni yozish usuli hisob siyosatida belgilanganmi?
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Oltin mezon» MChJ boshqa jamiyatning 400 dona aksiyasini dona uchun 25 000 so'mdan sotib oldi (sho'ba jamiyat emas, qisqa muddatli moliyaviy investitsiya). Broker xizmati uchun 120 000 so'm, bank xizmati uchun 30 000 so'm to'landi. 12-son BHMS bo'yicha aksiyalarning xarid qiymati qancha?
«Chust pichoq» MChJ ishlab chiqarish uchun 60 000 000 so'mlik po'lat list sotib oldi. Xarid shartnomasini tayyorlab bergani uchun yuristga 150 000 so'm to'landi. 4-son BHMS bo'yicha shartnomani tayyorlash xarajati qanday hisobga olinadi?
«Qamashi transport» MChJ ta'sischisi ustav kapitalidagi ulushi hisobiga jamiyatga yuk avtomobilini topshirdi. Ta'sischilar avtomobilni 150 000 000 so'mga baholashga kelishdi (qonunchilikda boshqacha tartib nazarda tutilmagan). Avtomobilning kirimi 21-son BHMS bo'yicha qanday provodka bilan yoziladi?
«Pop qog'oz» MChJ temir yo'l vagonlarida yukni butun saqlash uchun vagonni qo'shimcha jihozlashga mo'ljallangan buyumlar sotib oldi. Hisob siyosatida 1510 ishlatilmaydi. 21-son BHMS bo'yicha kirim qanday provodka bilan yoziladi?
«Qiziltepa Tekstil» MChJ ta'minotchisi xizmat safari uchun 4 200 000 so'm bo'nak olgan edi. Avans hisobotida 3 650 000 so'm sarflangani tasdiqlandi, qoldiq kassaga qaytarilmadi va uni ish haqidan ushlab qolishga qaror qilindi. Ushlab qolish qanday yoziladi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Aksiya nima va oddiy aksiya imtiyozlidan nimasi bilan farq qiladi?
- Dividendga soliq: kim ushlab qoladi va qanday hisoblanadi?
- Emissiya daromadi
- Sotib olingan xususiy aksiyalar
- Aksiyaga obunachilardan olingan bo'nak
- Qimmatli qog'ozlarni chiqarish va tarqatish xarajatlari
- Ustav kapitali
- Kontrpassiv schyot
- 21-son BHMS
- Buxgalteriya bo'limi
Manbalar
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 197 va 198-bandlar (1–7-qatorlar) · 4610 schyoti: ustav kapitaliga obuna summasi va ta'sischilardan tushum
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 226-band (11, 12 va 14-qatorlar); 223-band (6, 7 va 12-qatorlar) · obuna summasi va emissiya daromadining bankka va kassaga tushishi; xususiy aksiyalarni sotib olish
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 344, 345, 348-bandlar (1-qator, 5-qator) · ustav kapitalini o'zgartirish faqat ta'sischilar qarori va ta'sis hujjatlariga o'zgartirish kiritilgandan keyin; bekor qilingan aksiyalarni hisobdan chiqarish
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 349, 350 va 352-bandlar (1 va 2-qatorlar) · 8410 «Emissiya daromadi»
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 359, 360 va 362-bandlar (1–5-qatorlar) · 8610, 8620: sotib olish, qayta sotish, bekor qilish
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 422 va 425-bandlar · 9630 «Qimmatli qog'ozlarni chiqarish va tarqatish bo'yicha xarajatlar»
- «Zarafshon Keramika» AJ misoli, raqamlar va hisob-kitoblar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli