Buxgalteriya
Schyotlar, provodkalar, BHMS va MHXS standartlari
Darslar: noldan yuqori darajagacha
Mavzular tartib bilan: birinchi darsdan boshlang va navbat bilan o'qing. 2 ta dars
11-dars Buxgalteriya nima: «kitob ushlovchi» degan so'z qayerdan kelgan va bu hisob kimga kerak?Kursning birinchi darsi: buxgalteriya oddiy so'zlar bilan nima, «buxgalter» so'zi nemis tilidagi qaysi so'zdan kelgan, kafe egasi uchun daftar nima beradi va bu fanga kimlar hissa qo'shgan. Hech narsa bilmaydigan o'quvchi uchun.Boshlash →Hammasi qayerdan boshlangan?
Hisob yozuvdan ham qadimiymi? Mesopotamiyadagi loy tokenlar hikoyasi
Odamlar avval yozishni o'rgandimi yoki hisob yuritishni? Keng tarqalgan nazariyaga ko'ra, yozuvning o'zi don va chorvani sanash ehtiyojidan tug'ilgan. Loy tokenlardan bugungi elektron hujjatgacha bo'lgan yo'lni ko'ramiz.
5-noyabr, 2026Al-Xorazmiydan Genuya daftarigacha: o'rta asrlarda hisob qanday o'zgardi?
Bugungi buxgalteriya ikki narsaga tayanadi: qulay raqamlar va ikki yoqlama yozuv. Ikkalasi ham o'rta asrlarda shakllangan. Bu yo'lda Xorazm nomi bilan bog'liq olim ham bor.
5-noyabr, 20261494-yil: Luka Pacholi kitobi ikki yoqlama yozuvni qanday tarqatdi?
Pacholi ikki yoqlama yozuvni ixtiro qilmagan, buni o'zi ham ta'kidlagan. Unda nega uni ko'pincha "buxgalteriya otasi" deyishadi? Javob bitta bosma kitobda.
5-noyabr, 2026XX asr: buxgalteriya qanday qilib xalqaro tilga aylandi?
Toshkentdagi korxona hisobotini Tokio yoki Londondagi investor ham tushunishi uchun nima kerak? XX asrda paydo bo'lgan xalqaro standartlar va milliy BHMS tizimi haqida qisqa yo'l xaritasi.
5-noyabr, 2026Cho'tdan sun'iy intellektgacha: buxgalter nima bilan hisoblagan va nega cho't ishlatilmay qoldi?
Yaqin-yaqingacha do'kon va idoralarda cho't donachalari taqillab turardi. Arifmometr, kalkulyator, birinchi biznes kompyuteri va elektron jadval qanday paydo bo'ldi? Va nega bugun cho'tni kamdan-kam ko'ramiz?
5-noyabr, 2026"Algoritm" so'zi qayerdan kelgan va unga kim asos solgan?
Telefoningizdagi har bir ilova, buxgalteriya dasturidagi har bir hisob "algoritm" asosida ishlaydi. Bu so'z xorazmlik olim al-Xorazmiyning nomidan kelib chiqqan. Qanday qilib odam nomi fan atamasiga aylangani va hind-arab raqamlari hisobni qanchalik yengillatganini ko'ramiz.
5-noyabr, 2026Markaziy Osiyo olimlari va hisob-kitob ilmi: umumiy nazar
Xorazmiy, Buxoriy, Beruniy, Ulug'bek: to'rt nom, olti asr. Ularni nima birlashtiradi va bugungi buxgalter, moliyachi yoki statistik ulardan nima olishi mumkin? Mubolag'asiz, faqat tasdiqlangan faktlar asosida qisqa xarita.
5-noyabr, 2026Tannarx hisobi qanday tug'ilgan: Vedjvud kulolxonasidan temir yo'llargacha
Pacholi daftari "qancha pul kirdi-chiqdi" degan savolga javob berardi. Sanoat inqilobi yangi savol qo'ydi: "Bitta buyum menga necha pulga tushyapti?" Ingliz kulolchisi Josaya Vedjvud va amerikalik temir yo'l muhandisi Albert Fink bu savolga qanday javob izlaganini ko'ramiz.
5-noyabr, 2026Paskaldan Burrouzgacha: mexanik hisoblash mashinalari buxgalterga nima bergan?
Birinchi mashhur hisoblash mashinasini yosh Blez Paskal soliq yig'uvchi otasiga yordam berish uchun yasagan. Keyin mashina ko'paytirishni o'rgandi, sug'urtachilar qo'liga o'tdi, tugmali va qog'oz lentaga yozadigan bo'ldi. Paskaldan elektron kalkulyatorgacha bo'lgan yo'l va uning buxgalteriyaga bergan asosiy sovg'asi.
5-noyabr, 2026Qog'oz "spreadsheet"dan Excelgacha: elektron jadval buxgalter ishini qanday o'zgartirdi?
"Spreadsheet" so'zi buxgalteriya daftaridan kelgan: ustun va qatorlarga chizilgan qog'oz varaq ekranga ko'chdi va o'zi hisoblaydigan bo'ldi. Garvard talabasining g'oyasi, Lotus va Excel o'rtasidagi raqobat, mashhur formula xatolari va bulutdagi jadvallar.
6-noyabr, 2026Yozuvsiz buxgalteriya: Inka imperiyasi hisobni tugunli iplarda qanday yuritgan?
Yozuvi bo'lmagan imperiya aholi soni, hosil va chorvani qanday hisobga olgan? Javob: rangli iplar va ulardagi tugunlarda. And tog'laridagi "kipu" deb ataladigan hisob vositasi haqida qisqa tezislar va jamlovchi ip bilan tekshiriladigan misol.
8-noyabr, 2026Zenon papiruslari: 2 300 yil oldin Misrdagi yirik mulk boshqaruvchisi hisobni qanday yuritgan?
XX asr boshida Misrdagi Fayyum vohasida mahalliy qazuvchilar ikki mingdan ortiq papirusdan iborat arxivni topib oldi. Bu mil. av. III asrda yirik mulkni boshqargan Zenon ismli xizmatchining xatlari, shartnomalari va hisob yozuvlari edi. Qisqa tezislar va don omborining kirim-chiqim hisobi misoli.
9-noyabr, 2026Qonundan standartgacha: O'zbekistonda buxgalteriya hisobi qoidalari 1996-yildan bugungacha qanday shakllangan?
Buxgalterning kundalik ishi ikki qavatli qoidalarga tayanadi: tepada "Buxgalteriya hisobi to'g'risida"gi Qonun, uning ostida esa milliy standartlar (BHMS). Qonun 1996-yilda qabul qilingan va 2016-yilda yangi tahrirda chiqqan, standartlar esa 1998-yildan 2024-yilgacha bir necha to'lqinda yangilangan. Sanalar, rasmiy hujjatlar va arxiv hisobotini qaysi qoida bilan o'qish kerakligi haqida jadval.
10-noyabr, 2026Bitta ma'lumot, butun korxona: ERP tizimlari qanday paydo bo'lgan va buxgalteriyani qanday o'zgartirgan?
1960-yillarda zavodlar xomashyo ehtiyojini kompyuterda hisoblashni boshladi, 1972-yilda IBMning besh sobiq xodimi SAP kompaniyasiga asos soldi, 1990-yillar boshida esa "ERP" atamasi paydo bo'ldi. Buxgalteriya alohida dasturdan korxonaning umumiy tizimiga aylandi. Qisqa tezislar va alohida dasturlar o'rtasida solishtirish qancha vaqt olishi haqida hisob.
10-noyabr, 2026Maqolalar va tezislar
Barchasi →Dasturiy ta'minot sotib olindi: uni nomoddiy aktivga kiritish kerakmi yoki xarajatga chiqarish kerakmi va amortizatsiya qachondan boshlanadi?
Yuk tashish korxonasi yo'nalish rejalashtiradigan dastur sotib oldi. 7-son BHMS bo'yicha oltita talab bir vaqtda bajarilsa, dastur 0430 schyotiga aktiv bo'lib kiradi, aks holda xarajat. Boshlang'ich qiymatga nimalar qo'shiladi, nimalar qo'shilmaydi, amortizatsiya nega xarid oyidan emas, keyingi oyning 1-sanasidan boshlanadi: bitta misolda, 60 oylik jadval bilan.
12-noyabr, 2026Hujjat va chek: nega hamma narsa yozib boriladi?
Alifbo darslarining o'n ikkinchisi: Qodirning do'konida kun oxirida kassa kamchiligi chiqdi. Hujjat va chek nima, ular nega kerak va yo'qolgan yozuvni qanday topish mumkin, oddiy hisob bilan.
11-noyabr, 2026Asosiy vositani tugatish tartibi: komissiyadan 9210 schyotini yopishgacha olti bosqich
Eski bug' qozoni ishdan chiqdi. Uni kim ko'rib chiqadi, dalolatnomaning qaysi shakli to'ldiriladi, kim tasdiqlaydi, qachon kesib olish mumkin va metallolom qanday kirim qilinadi? 5-son BHMS 54–58-bandlari, uchta ilova shakli va 21-son BHMS provodkalari konserva zavodi misolida.
11-noyabr, 2026Qaytariladigan idish va bir martalik qadoq: tara qaysi schyotda yuritiladi, garov qaytarilmasa nima bo'ladi va xarajat qayerga yoziladi?
Ichimlik suvi korxonasi 19 litrlik idishlarni mijozlarga garov evaziga beradi, kichik shishalarni esa karton qutiga joylaydi. Qaysi tara tannarxga, qaysi biri sotish xarajatiga kiradi, qaytarilgan garov nega daromad emas, qaytmagan idish nima bo'ladi: 4 va 21-son BHMS bo'yicha bir korxona misolida.
11-noyabr, 2026Ish haqi nima va u qanday hisoblanadi?
Alifbo darslarining o'ninchisi: avtomobil yuvish joyidagi ikki xodimning oyligi ikki xil usulda hisoblanadi. Biri yuvilgan mashina soniga, ikkinchisi ishlagan kunlariga qarab. Ish haqi xodim va ish beruvchi uchun nima ekanini ko'ramiz.
10-noyabr, 2026Foyda va zarar qanday hisoblanadi?
Alifbo darslarining oltinchisi: tarvuz sotuvchining ikki haftasi, bittasi foyda, ikkinchisi zarar bilan tugaydi. Bitta tarvuzdan qancha qolishini va zararni qanday kamaytirish mumkinligini hisoblaymiz.
10-noyabr, 2026Qaychi, xalat, stol jihozlari: inventar va xo'jalik jihozlari qachon xarajatga o'tadi va nega ular balansdan tashqari 014 schyotida yana kuzatiladi?
Tikuv sexi qaychi, xodimlarga xalat va buxgalteriyaga stol jihozlari sotib oldi. Ular asosiy vosita emas, lekin bir martada yo'qolib ham ketmaydi. 4-son BHMS mezonlari, 1080 schyotidan xarajatga o'tkazish, balansdan tashqari 014 dagi nazorat va yaroqsiz bo'lganda hisobdan chiqarish: raqamli misol va provodkalar.
10-noyabr, 2026Daromad va xarajat: oila va do'kon misolida
Alifbo darslarining beshinchisi: pul qayerdan keladi, qayerga ketadi va oy oxirida nima qoladi. Bitta oila budjeti va bitta non do'koni hisobini yonma-yon qo'yib ko'ramiz.
9-noyabr, 2026Buxgalteriya balansini (1-shakl) satrma-satr to'ldirish: har bir satrga qaysi schyot qoldig'i yoziladi?
181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi bo'yicha buxgalteriya balansining barcha satrlari: satr kodi, qavsdagi schyotlar va har biriga sodda izoh. Eskirish, amortizatsiya, savdo ustamasi va shubhali qarzlar rezervi qayerda ayiriladi, jami satrlar qaysi formula bilan chiqadi, muddati o'tgan qarzlar ilovasi qanday tuziladi. Oxirida kichik mebel sexining schyot qoldiqlaridan to'ldirilgan balans.
9-noyabr, 2026Xaridorga sotuvdan keyin chegirma berilsa: 9050 schyoti qanday ishlaydi va tushum qanday kamayadi?
Ulgurji mebel korxonasi chorak oxirida do'konga hajm uchun bonus berdi, boshqa xaridorga tirnalgan stollar uchun narxni tushirdi. Ikkala holat 9050 orqali qanday yoziladi, oy oxirida qanday yopiladi va hisobotdagi sof tushum qanday chiqadi.
9-noyabr, 2026Tayyor mahsulot omborga kirim qilinganidan sotilguncha: 2810 schyoti va haqiqiy tannarx provodkalari
Gilam sexi oy davomida xarajat yig'di, oy oxirida 300 ta gilam omborga topshirdi. Bir dona gilamning haqiqiy tannarxi qanday chiqadi, sotuv, ko'rgazma, ofis ehtiyoji va kamomad 2810 dan qanday chiqariladi, hisob bahosida yurilsa farq qanday taqsimlanadi: to'liq hisob-kitob.
8-noyabr, 2026Aksiyadorlik jamiyati aksiya chiqarganda va o'z aksiyasini sotib olganda buxgalteriyada nima yoziladi?
Qo'shimcha aksiyalar chiqarish, obunachilardan pul tushishi, nominaldan yuqori narx (8410 «Emissiya daromadi»), chiqarish xarajatlari (9630), o'z aksiyalarini qaytarib sotib olish (8610), ularni qayta sotish va bekor qilish: «Zarafshon Keramika» AJ misolida faqat 21-son BHMS dagi qatorlar bo'yicha provodkalar.
7-noyabr, 2026