Buxgalteriya balansini (1-shakl) satrma-satr to'ldirish: har bir satrga qaysi schyot qoldig'i yoziladi?

Yil oxirida buxgalterning qo'lida aylanma-saldo qaydnomasi bo'ladi: har bir schyotning 31-dekabrdagi qoldig'i. Balans esa shu qoldiqlarni rasmiy shakldagi satrlarga «joylash»dan iborat. Qiyin joyi shundaki, bitta satrga bir nechta schyot tushadi, ayrim schyotlar esa qo'shilmaydi, balki ayiriladi. Bu qo'llanmada shaklning har bir satri bitta-bitta ochib berilgan: qaysi schyot qayerga boradi, qaysi jami qaysi formula bilan chiqadi va oxirida hammasi bitta kichik korxona misolida qanday ko'rinadi.

Shakl Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi — «Buxgalteriya balansi». Buyruq 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan. Shu buyruqning 2-ilovasida o'z kuchini yo'qotgan 13 ta hujjat sanalgan, ular orasida Moliya vazirining 2002-yil 27-dekabrdagi 140-son «Moliyaviy hisobot shakllari va ularni to'ldirish bo'yicha qoidalarni tasdiqlash to'g'risida»gi buyrug'i (ro'yxat raqami 1209) va unga 2003–2019-yillarda kiritilgan o'zgartirishlar bor. Demak, balans endi 181-son buyruqdagi shaklda tuziladi.

Barcha shakllarni bir joyda ko'rish kerak bo'lsa, «Yana qarang» bo'limidagi umumiy maqolada to'rtta shakl va bo'sh blankalar bor. Bu yerda esa faqat balans va uni to'ldirish texnikasi.

Balansni kim, qachon va qanday shaklda topshiradi?

Savol	Javob	Asos
Kimga tatbiq etiladi?	Buxgalteriya hisobi subyektlariga, budjet va sug'urta tashkilotlari, tijorat banklari va nobank kredit tashkilotlari bundan mustasno	Nizomning kirish qismi
Konsolidatsiyalashgan hisobotga-chi?	Nizomdagi shakllar konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotni tuzishga tatbiq etilmaydi	Nizom, 1-band
Qaysi davr uchun?	Hisobot davri 1-yanvardan 31-dekabrgacha; hisobot sanasi — davrning oxirgi kalendar kuni	Nizom, 2-band
Qaysi valyutada?	So'mda (qonunchilikda boshqa tartib bo'lmasa); chet el valyutasidagi aktiv va majburiyatlar Markaziy bank kursi bo'yicha so'mga qayta hisoblanadi. Shaklning o'zida o'lchov birligi — ming so'm	Nizom, 3-band; 1-ilova sarlavhasi
Kim imzolaydi?	Rahbar va buxgalteriya hisobi hamda moliyaviy boshqarish vazifasini bajaruvchi shaxs yoki bosh buxgalter; bu vazifani rahbarning o'zi bajarsa, bosh buxgalter o'rniga ham u imzo qo'yadi	Nizom, 4-band
Qachongacha?	BHMS bo'yicha yillik hisobot — hisobot yilidan keyingi yilning 1-martidan kechiktirmay	Nizom, 7-band
Balans qaysi hisobotlar tarkibida?	BHMS bo'yicha yillik hisobotda: balans, moliyaviy natijalar, xususiy kapital, pul oqimlari to'g'risidagi hisobotlar va izohlar. Mikrofirmalar va kichik korxonalarda: balans va moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot	Nizom, 9 va 10-bandlar
MHXS bo'yicha hisobot tuzsa-chi?	Bunday tashkilot BHMS bo'yicha moliyaviy hisobotni (demak, shu balansni ham) taqdim etmaydi, uning o'rniga moliyaviy holat to'g'risidagi hisobotni tuzadi	Nizom, 11 va 12-bandlar
Ma'lumot bo'lmasa satr nima bo'ladi?	Barcha rekvizitlar, satrlar va ustunlar to'ldiriladi; ma'lumot yo'qligi sababli to'ldirilmagan satr (ustun) chizib qo'yiladi	Nizom, 13-band

Yil davomida tugatilgan, qayta tashkil etilgan yoki qo'shib yuborilgan tashkilot yil boshidan shu paytgacha bo'lgan davr uchun amaldagi shakllarda hisobot beradi (Nizom, 5-band). Yangi tashkilot uchun davr ro'yxatdan o'tgan sanaga bog'liq: 1-oktabrgacha tashkil etilgan bo'lsa — ro'yxatdan o'tgan oyning 1-sanasidan 31-dekabrgacha, 1-oktabrdan keyin tashkil etilgan bo'lsa — davlat ro'yxatidan o'tgan sanadan keyingi yilning 31-dekabrigacha. Tugatilgan yoki qayta tashkil etilgan tashkilot (yoki uning alohida bo'linmasi) negizida tuzilgan yangi tashkilotga bu qoida qo'llanmaydi (Nizom, 6-band).

Shakl tepasidagi rekvizitlar: tashkilotning to'liq nomi; faoliyat turi; tashkiliy-huquqiy shakli; elektron pochta manzili; soliq to'lovchining identifikatsion raqami (STIR); o'lchov birligi, ming so'm; taqdim qilingan sana (kun/oy/yil).

Ustunlar: AKTIV (yoki PASSIV) | satr kodi | hisobot davri boshiga | hisobot davri oxiriga.

### Balansga qaysi schyotlar tushadi?

21-son BHMS 3-bandida schyotlar turlarga ajratilgan. Balansni to'ldirishdan oldin shuni bilish kifoya:

Doimiy schyotlar balansda aks etadi va davr oxirida qoldiqqa ega bo'ladi. Ular aktiv (A), passiv (P), kontr-aktiv (KA) va kontr-passiv (KP) bo'ladi.
Kontr-aktiv schyot bog'liq aktiv schyot qoldig'idan chegiriladi va aktivning sof qiymatini ko'rsatadi. Hisobvaraqlar rejasida ular to'rtta: 0200 (0100 dan), 0500 (0400 dan), 4900 (4000 dan) va 2900 ichidagi 2980 subschyoti.
Kontr-passiv schyot bog'liq passiv qoldig'idan chegiriladi (rejada bunday schyot bitta: 8600 «Sotib olingan xususiy aksiyalar»).
Tranzit schyotlar (9000–9900) daromad va xarajatlarning vaqtinchalik schyotlari, davr oxirida qoldiqqa ega bo'lmaydi — shuning uchun balans satrlarida ular yo'q.
Balansdan tashqari schyotlar (tashkilotga qarashli bo'lmagan, vaqtincha tasarrufidagi aktivlar, shartli huquq va majburiyatlar) balans satrlariga kirmaydi.

Bundan amaliy xulosa: 31-dekabrda 9000–9900 schyotlarda qoldiq qolgan bo'lsa, balansni boshlashdan oldin yopilmagan yozuvni toping.

### Joriy yoki uzoq muddatli: chegarani qanday aniqlash kerak?

Balans aktivi «I. Uzoq muddatli aktivlar» va «II. Joriy aktivlar»ga, passivdagi majburiyatlar esa uzoq muddatli va joriy qismlarga bo'lingan. 1-son BHMS bo'yicha asosiy qoidalar:

Aktiv joriy hisoblanadi, agar u operatsion faoliyatning bir qismi bo'lib, bir oddiy operatsion siklda olinishi yoki iste'mol qilinishi kutilsa, yoki asosan qayta sotish uchun yoxud qisqa muddatga saqlansa va hisobot sanasidan keyingi 12 oy ichida ishlatilishi kutilsa. Qolgan barcha aktivlar uzoq muddatli (65-band).
Operatsion aktivlarni uzoq muddatli va joriyga ajratishda chegara — bir yil, agar soha yoki faoliyat turi uchun uzunroq davr maqsadga muvofiqroq bo'lmasa (67-band).
Hisobot kunidan boshlab 12 oy ichida hisob-kitob qilinadigan majburiyat — joriy (73-band). Kreditorlik qarzi, ish haqi, soliqlar va boshqa operatsion xarajatlar bo'yicha qarzlar — aylanma kapitalni tashkil etuvchi operatsion moddalar — hisobot sanasidan 12 oydan ko'proq muddatda to'lansa ham joriy deb tasniflanadi (74-band).
Shu bilan birga 78-band uzoq muddatli majburiyatlar qatorida mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga uzoq muddatli qarzlarni ham sanaydi, shaklda esa ular uchun 500-satr (7000) bor. 74-band aylanma kapital moddalari haqida. Qaysi qarz aylanma kapital moddasi ekanini hisob siyosatida asoslab qo'yish foydali (amaliy maslahat).
12 oy ichida to'lanishi kerak bo'lgan majburiyatni uzoq muddatli deb ko'rsatish faqat 80-banddagi uchta shart birga bajarilganda mumkin: dastlabki muddat 12 oydan uzoq; tashkilot uni uzoq muddatli asosda so'ndirishni rejalashtiryapti; bu niyat hisobot tasdiqlangunga qadar tuzilgan qayta moliyalashtirish yoki to'lovlar tarkibini o'zgartirish bitimi bilan tasdiqlangan. Bunday summa balansga izohlarda ochib beriladi (77 va 80-bandlar).

Aktiv: satrma-satr

Jadvaldagi «Satr nomi» ustuni shakldagi rasmiy nom, «Schyotlar» ustuni esa shakldagi qavs ichidagi kodlar yoki formula. Sarlavha satrlari kodsiz, ularga raqam yozilmaydi.

Satr kodi	Satr nomi (shaklda)	Schyotlar / formula	Sodda izoh
—	I. Uzoq muddatli aktivlar	—	Bo'lim sarlavhasi
—	Asosiy vositalar:	—	Quyidagi uch satrning sarlavhasi
010	Boshlang'ich (qayta tiklash) qiymati	0100, 0300	O'z asosiy vositalari (0100) va moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalar (0300) debet qoldiqlari qo'shiladi. Eskirish bu satrda ayirilmaydi
011	Eskirish summasi	0200	0200 — kontr-aktiv schyot: uning kredit qoldig'i shu satrga alohida yoziladi
012	qoldiq (balans) qiymati	satr. 010 — 011	Schyotdan olinmaydi, hisoblanadi: boshlang'ich qiymat minus eskirish
—	Nomoddiy aktivlar:	—	Quyidagi uch satrning sarlavhasi
020	Boshlang'ich qiymati	0400	0400 schyotining barcha subschyotlari (0410–0490) bo'yicha debet qoldig'i
021	Amortizatsiya summasi	0500	0500 — kontr-aktiv schyot: kredit qoldig'i alohida yoziladi
022	qoldiq (balans) qiymati	satr. 020 — 021	Hisoblanadi: boshlang'ich qiymat minus amortizatsiya
030	Uzoq muddatli investitsiyalar, jami, shu jumladan:	satr. 040+050+060+070+080	Quyidagi besh satrning yig'indisi
040	qimmatli qog'ozlar	0610	Uzoq muddatga olingan qimmatli qog'ozlar. Qisqa muddatlilari bu yerga emas, 370-satrga (5800) tushadi
050	Sho'ba xo'jalik jamiyatlariga investitsiyalar	0620	Sho'ba jamiyatlarga qo'yilgan mablag'
060	qaram xo'jalik jamiyatlariga investitsiyalar	0630	Qaram jamiyatlarga qo'yilgan mablag'
070	Chet el kapitali mavjud bo'lgan korxonalarga investitsiyalar	0640	Chet el kapitali ishtirokidagi tashkilotlarga investitsiyalar
080	Boshqa uzoq muddatli investitsiyalar	0690	Yuqoridagi to'rt turga kirmagan uzoq muddatli investitsiyalar
090	O'rnatiladigan asbob-uskunalar	0700	Montaj qilinishi kerak bo'lgan, hali ishga tushmagan uskunalar (mahalliy — 0710, xorijiy — 0720)
100	Kapital qo'yilmalar	0800	0800 schyotining barcha subschyotlari (0810–0890) qoldig'i: tugallanmagan qurilish, asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni xarid qilish, asosiy podani tashkil qilish, yerni obodonlashtirishga va moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarga kapital qo'yilmalar, boshqa kapital qo'yilmalar
110	Uzoq muddatli debitorlik qarzlari	0910, 0920, 0930, 0940	Olingan veksellar, moliyaviy ijara bo'yicha olinadigan to'lovlar, xodimlarning uzoq muddatli qarzlari va boshqa uzoq muddatli debitorlik qarzlari
120	Uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar	0950, 0960, 0990	Vaqtinchalik farqlar bo'yicha kechiktirilgan foyda solig'i, diskontlar bo'yicha va boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar
130	I bo'lim bo'yicha jami	satr. 012+022+030+090+100+110+120	Diqqat: 010 va 020 emas, qoldiq qiymat satrlari (012, 022) qo'shiladi; 040–080 ham alohida qo'shilmaydi, ular 030 ichida
—	II. Joriy aktivlar	—	Bo'lim sarlavhasi
140	Tovar-moddiy zaxiralari, jami, shu jumladan:	satr. 150+160+170+180	To'rt turdagi zaxira yig'indisi
150	Ishlab chiqarish zaxiralari	1000, 1100, 1500, 1600	Materiallar, o'stirishdagi va boquvdagi hayvonlar, materiallarni tayyorlash va xarid qilish, materiallar qiymatidagi farqlar
160	Tugallanmagan ishlab chiqarish	2000, 2100, 2300, 2700	Asosiy ishlab chiqarish, o'zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar, yordamchi ishlab chiqarish, xizmat ko'rsatuvchi xo'jaliklar qoldig'i
170	Tayyor mahsulot	2800	Tayyor mahsulotlar qoldig'i
180	Tovarlar	2900 dan 2980 ning ayirmasi	2980 «Savdo ustamasi» — kontr-aktiv subschyot (chakana savdo va umumiy ovqatlanishda tovarlar sotish bahosida hisobga olinganda ishlatiladi, 21-son BHMS, 152-band). Satrga 2900 qoldig'idan ustama ayirilgan summa yoziladi
190	Kelgusi davr xarajatlari	3100	Joriy qismi: oldindan to'langan operativ ijara haqi, oldindan to'langan xizmat haqi va boshqa kelgusi davr xarajatlari
200	Kechiktirilgan xarajatlar	3200	Joriy qismi: vaqtinchalik farqlar bo'yicha kechiktirilgan foyda solig'i, diskontlar bo'yicha va boshqa kechiktirilgan xarajatlar
210	Debitorlar, jami	satr. 220+240+250+260+270+280+290+300+310	Formulada 230-satr yo'q — jamini aynan formula bo'yicha hisoblang
211	shundan: muddati o'tgan*	—	210-satr ichidan muddati o'tgan qismi. Bunday qarz bo'lsa, balans ilovasida rasshifrovka qilinadi
220	Xaridor va buyurtmachilarning qarzi	4000 dan 4900 ning ayirmasi	4000 qoldig'idan 4900 «Shubhali qarzlar bo'yicha rezerv» (kontr-aktiv) ayiriladi
230	Ajratilgan bo'linmalarning qarzi	4110	Satr shaklda bor va to'ldiriladi, lekin 210-satr formulasiga kirmaydi
240	Sho'ba va qaram xo'jalik jamiyatlarning qarzi	4120	Sho'ba va qaram jamiyatlardan olinadigan to'lovlar
250	Xodimlarga berilgan bo'naklar	4200	Ish haqi, xizmat safarlari, umumxo'jalik xarajatlari uchun va xodimlarga berilgan boshqa bo'naklar
260	Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo'naklar	4300	Oldindan to'langan, lekin tovari yoki xizmati hali olinmagan summalar
270	Budjetga soliqlar va boshqa majburiy to'lovlar bo'yicha bo'nak to'lovlari	4400	Soliqlar bo'yicha budjetga oldindan to'langan summalar
280	Maqsadli davlat jamg'armalari va sug'urtalar bo'yicha bo'nak to'lovlari	4500	Sug'urta va davlat maqsadli jamg'armalariga oldindan to'langan summalar
290	Ta'sischilarning ustav kapitaliga ulushlar bo'yicha qarzi	4600	Ta'sischilar hali kiritmagan ustav kapitali ulushi
300	Xodimlarning boshqa operatsiyalar bo'yicha qarzi	4700	Kreditga sotilgan tovarlar, berilgan qarzlar, moddiy zararni qoplash va boshqa qarzlar bo'yicha xodimlarning qarzi
310	Boshqa debitorlik qarzlari	4800	Ijara, foiz, dividend, royalti, da'volar bo'yicha va boshqa olinadigan joriy to'lovlar
320	Pul mablag'lari, jami, shu jumladan:	satr. 330+340+350+360	To'rt turdagi pul mablag'lari yig'indisi
330	Kassadagi pul mablag'lari	5000	Kassa qoldig'i
340	Hisob-kitob schyotidagi pul mablag'lari	5100	Bankdagi asosiy so'mdagi hisobvaraq qoldig'i
350	Chet el valyutasidagi pul mablag'lari	5200	Markaziy bank kursi bo'yicha so'mga qayta hisoblangan summa (Nizom, 3-band)
360	Boshqa pul mablag'lari va ekvivalentlari	5500, 5600, 5700	Bankdagi maxsus hisobvaraqlardagi pul (akkreditivlar, chek daftarchalari, boshqa maxsus hisobvaraqlar), pul ekvivalentlari, yo'ldagi pul o'tkazmalari
370	qisqa muddatli investitsiyalar	5800	Qisqa muddatli qimmatli qog'ozlar, berilgan qisqa muddatli qarzlar va boshqa qisqa muddatli investitsiyalar
380	Boshqa joriy aktivlar	5900	Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo'qotishlar hamda boshqa joriy aktivlar
390	II bo'lim bo'yicha jami	satr. 140+190+200+210+320+370+380	Ichki «shu jumladan» satrlari (150–180, 220–310, 330–360) alohida qo'shilmaydi, chunki ular 140, 210, 320 ichida
400	Balans aktivi bo'yicha jami	satr. 130+390	Balans valyutasi: passivdagi 780-satrga teng bo'lishi kerak

Passiv: satrma-satr

Satr kodi	Satr nomi (shaklda)	Schyotlar / formula	Sodda izoh
—	I. O'z mablag'lari manbalari	—	Bo'lim sarlavhasi
410	Ustav kapitali	8300	Oddiy va imtiyozli aksiyalar, pay va ulushlar (8310–8330). Ta'sischilarning ulushlar bo'yicha qarzi esa aktivda, 290-satrda (4600)
420	Qo'shilgan kapital	8400	Emissiya daromadi va ustav kapitalini shakllantirishdagi kurs farqi
430	Rezerv kapitali	8500	Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo'yicha tuzatishlar, rezerv kapitali (fondi) va tekinga olingan mulk
440	Sotib olingan xususiy aksiyalar	8600	Kontr-passiv schyot. 480-satr formulasida minus ishorasi bilan turadi
450	Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)	8700	Hisobot davri va oldingi yillardan jamg'arilgan foyda. Zarar bo'lsa, u xususiy kapitalni kamaytiradi
460	Maqsadli tushumlar	8800	Grantlar, subsidiyalar, a'zolik badallari, maqsadli foydalaniladigan soliq imtiyozlari va boshqa maqsadli tushumlar
470	Kelgusi davr xarajatlari va to'lovlari uchun zaxiralar	8900	Kelgusi xarajatlar va to'lovlar rezervlari qoldig'i
480	I bo'lim bo'yicha jami	satr. 410+420+430-440+450+460+470	Faqat 440 ayiriladi, qolganlari qo'shiladi
—	II. Majburiyatlar	—	Bo'lim sarlavhasi
490	Uzoq muddatli majburiyatlar, jami	satr. 500+520+530+540+550+560+570+580+590	Formulada 510-satr yo'q
491	shu jumladan: uzoq muddatli kreditorlik qarzlari	satr. 500+520+540+560+590	490 ichidan faqat kreditorlik qarzlari: kechiktirilgan daromadlar (530), boshqa kechiktirilgan majburiyatlar (550), kreditlar (570) va qarzlar (580) bu yerga kirmaydi
500	Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga uzoq muddatli qarz	7000	To'lov muddati 12 oydan uzoq bo'lgan yetkazib beruvchi qarzi
510	Ajratilgan bo'linmalarga uzoq muddatli qarz	7110	To'ldiriladi, lekin 490 formulasiga kirmaydi
520	Sho'ba va qaram xo'jalik jamiyatlarga uzoq muddatli qarz	7120	Sho'ba va qaram jamiyatlarga uzoq muddatli qarz
530	Uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar	7210, 7220, 7230	Diskont, mukofot (ustama) ko'rinishidagi va boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar
540	Soliq va boshqa majburiy to'lovlar bo'yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar	7240	Soliqlar va yig'imlar bo'yicha uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar
550	Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan majburiyatlar	7250, 7290	Vaqtinchalik farqlar bo'yicha kechiktirilgan foyda solig'i uzoq muddatli majburiyatlari va boshqalar
560	Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo'naklar	7300	Olingan bo'naklarning uzoq muddatli qismi. Joriy qismi 670-satrga (6300) tushadi
570	Uzoq muddatli bank kreditlari	7810	Bank kreditining 12 oydan keyin to'lanadigan qismi
580	Uzoq muddatli qarzlar	7820, 7830, 7840	Uzoq muddatli qarzlar, to'lanadigan uzoq muddatli obligatsiyalar va veksellar
590	Boshqa uzoq muddatli kreditorlik qarzlar	7900	To'lanadigan moliyaviy ijara va kreditorlarga boshqa uzoq muddatli qarzlar
600	Joriy majburiyatlar, jami	satr. 610+630+640+650+660+670+680+690+700+710+720+730+740+750+760	Formulada 620-satr yo'q
601	shu jumladan, joriy kreditorlik qarzlari	satr. 610+630+650+670+680+690+700+710+720+760	600 ichidan kreditorlik qarzlari: 640, 660, 730, 740, 750 bu yerga kirmaydi
602	shundan: muddati o'tgan joriy kreditorlik qarzlari*	—	601 ichidan muddati o'tgan qismi; bo'lsa, balans ilovasida rasshifrovka qilinadi
610	Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga qarz	6000	Olingan tovar, ish, xizmat uchun hali to'lanmagan summa
620	Ajratilgan bo'linmalarga qarz	6110	To'ldiriladi, lekin 600 formulasiga kirmaydi
630	Sho'ba va qaram xo'jalik jamiyatlarga qarz	6120	Sho'ba va qaram jamiyatlarga joriy qarz
640	Kechiktirilgan daromadlar	6210, 6220, 6230	Diskont, mukofot (ustama) ko'rinishidagi va boshqa kechiktirilgan daromadlar (joriy)
650	Soliq va boshqa majburiy to'lovlar bo'yicha kechiktirilgan majburiyatlar	6240	Soliqlar va yig'imlar bo'yicha kechiktirilgan majburiyatlar (joriy)
660	Boshqa kechiktirilgan majburiyatlar	6250, 6290	Vaqtinchalik farqlar bo'yicha kechiktirilgan foyda solig'i majburiyatlari va boshqalar (joriy)
670	Olingan bo'naklar	6300	Xaridorlardan, aksiyaga obunachilardan va boshqa olingan bo'naklarning joriy qismi
680	Budjetga to'lovlar bo'yicha qarz	6400	Hisoblangan, lekin hali to'lanmagan soliqlar
690	Sug'urtalar bo'yicha qarz	6510	Sug'urta bo'yicha to'lovlar qarzi
700	Maqsadli davlat jamg'armalariga to'lovlar bo'yicha qarz	6520	Davlat maqsadli jamg'armalariga to'lovlar qarzi
710	Ta'sischilarga bo'lgan qarzlar	6600	To'lanadigan dividendlar, chiqib ketayotgan ta'sischilarga ulushlar bo'yicha qarz, ta'sischilarning ustav kapitalini oshirish bo'yicha ulushlari
720	Mehnatga haq to'lash bo'yicha qarz	6700	Hisoblangan, lekin to'lanmagan ish haqi, deponentlangan ish haqi
730	Qisqa muddatli bank kreditlari	6810	12 oy ichida qaytariladigan bank kreditlari
740	Qisqa muddatli qarzlar	6820, 6830, 6840	Qisqa muddatli qarzlar, to'lanadigan obligatsiyalar va veksellar
750	Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi	6950	Uzoq muddatli qarz majburiyatlarining 12 oy davomida to'lanishi lozim bo'lgan joriy qismi (21-son BHMS, 302-band)
760	Boshqa kreditorlik qarzlar	6950 dan tashqari 6900	6900 qoldig'idan 6950 chiqarib tashlanadi, chunki u 750-satrda alohida turibdi
770	II bo'lim bo'yicha jami	satr. 490+600	Uzoq muddatli va joriy majburiyatlar yig'indisi
780	Balans passivi bo'yicha jami	satr. 480+770	400-satrga teng bo'lishi shart

Shakl ostidagi izoh: «Muddati o'tgan debitorlik va kreditorlik qarzlari mavjud bo'lgan hollarda ularning rasshifrovkasi Buxgalteriya balansining ilovasiga muvofiq keltiriladi» — 211 va 602-satrlardagi yulduzcha shunga ishora.

Jami satrlar qanday hisoblanadi?

Balansda schyotdan to'g'ridan-to'g'ri olinmaydigan, faqat formula bilan chiqadigan satrlar bor. Ularning hammasi shakldagi formulalar bilan:

Satr	Nima	Formula (shaklda)
012	Asosiy vositalar qoldiq qiymati	010 − 011
022	Nomoddiy aktivlar qoldiq qiymati	020 − 021
030	Uzoq muddatli investitsiyalar, jami	040 + 050 + 060 + 070 + 080
130	I bo'lim (uzoq muddatli aktivlar) jami	012 + 022 + 030 + 090 + 100 + 110 + 120
140	Tovar-moddiy zaxiralari, jami	150 + 160 + 170 + 180
210	Debitorlar, jami	220 + 240 + 250 + 260 + 270 + 280 + 290 + 300 + 310
320	Pul mablag'lari, jami	330 + 340 + 350 + 360
390	II bo'lim (joriy aktivlar) jami	140 + 190 + 200 + 210 + 320 + 370 + 380
400	Balans aktivi jami	130 + 390
480	I bo'lim (o'z mablag'lari manbalari) jami	410 + 420 + 430 − 440 + 450 + 460 + 470
490	Uzoq muddatli majburiyatlar, jami	500 + 520 + 530 + 540 + 550 + 560 + 570 + 580 + 590
491	shu jumladan uzoq muddatli kreditorlik qarzlari	500 + 520 + 540 + 560 + 590
600	Joriy majburiyatlar, jami	610 + 630 + 640 + 650 + 660 + 670 + 680 + 690 + 700 + 710 + 720 + 730 + 740 + 750 + 760
601	shu jumladan joriy kreditorlik qarzlari	610 + 630 + 650 + 670 + 680 + 690 + 700 + 710 + 720 + 760
770	II bo'lim (majburiyatlar) jami	490 + 600
780	Balans passivi jami	480 + 770

Beshta kontr schyot shaklda qayerda va qanday ayirilishini bir joyda ko'rish foydali:

Kontr schyot	Turi	Qayerda ayiriladi	Qanday
0200 Asosiy vositalarning eskirishi	KA	011-satrda alohida ko'rsatiladi	012 = 010 − 011
0500 Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi	KA	021-satrda alohida ko'rsatiladi	022 = 020 − 021
2980 Savdo ustamasi	KA	Alohida satri yo'q	180-satrga «2900 dan 2980 ning ayirmasi» yoziladi
4900 Shubhali qarzlar bo'yicha rezerv	KA	Alohida satri yo'q	220-satrga «4000 dan 4900 ning ayirmasi» yoziladi
8600 Sotib olingan xususiy aksiyalar	KP	440-satrda alohida ko'rsatiladi	480-satr formulasida «− 440»

Rezerv haqida 1-son BHMS 44-bandida misol bor (u yerda «umidsiz qarzlar bo'yicha rezervlar» deyilgan): balansda debitorlik qarzi rezerv chiqarib tashlangan holda ko'rsatilsa ham, tushuntirish xatida debitorlik qarzi summasi ham, rezerv summasi ham alohida ko'rsatiladi.

Misol: kichik korxona balansi

*Misol muallif tomonidan tuzilgan, korxona va raqamlar shartli.* «Charxpalak Mebel» MChJ — buyurtma asosida oshxona mebeli yasaydigan va tayyor furnitura sotadigan kichik sex. Quyida uning 2025-yil 31-dekabrdagi schyot qoldiqlari (ming so'mda). Tayyor furniturani sex o'z chakana do'konida sotadi va tovarlarni sotish bahosida hisobga oladi, shuning uchun ustama 2980 da yuritiladi (21-son BHMS, 152-band). Sex kesish dastgohini yetkazib beruvchidan bo'lib to'lash sharti bilan olgan: qarzning hisobot sanasidan 12 oydan keyin to'lanadigan qismi (12 000) 7000 da qolgan, keyingi 12 oyda to'lanadigan qismi esa 6000 ga o'tkazilgan va 88 000 ichida turibdi (21-son BHMS, 315-band: yetkazib beruvchiga uzoq muddatli qarzning joriy qismi 7010 dan 6010 ga o'tkaziladi). Bu qarz asosiy vosita xaridi bo'yicha, aylanma kapital moddasi emas, shuning uchun uning uzoq qismi 500-satrda ko'rsatiladi (1-son BHMS, 78-band; 74-band bilan farqi yuqorida). Muddati o'tgan debitorlik va kreditorlik qarzlari yo'q.

### 1-qadam: schyot qoldiqlari

Schyot	Nomi	Debet qoldig'i	Kredit qoldig'i
0100	Asosiy vositalar	480 000
0200	Asosiy vositalarning eskirishi (KA)		130 000
0400	Nomoddiy aktivlar	36 000
0500	Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi (KA)		12 000
0800	Kapital qo'yilmalar	25 000
1000	Materiallar	64 000
2000	Asosiy ishlab chiqarish	18 000
2800	Tayyor mahsulotlar	52 000
2900	Tovarlar (2980 dan tashqari subschyotlar)	30 000
2980	Savdo ustamasi (KA)		6 000
3100	Kelgusi davr xarajatlari – joriy qismi	4 800
4000	Olinadigan joriy to'lovlar	95 000
4900	Shubhali qarzlar bo'yicha rezerv (KA)		7 000
4200	Xodimlarga berilgan bo'naklar	1 200
4300	Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo'naklar	14 000
4400	Budjetga bo'nak to'lovlari	3 000
4800	Boshqa joriy debitorlik qarzlar	2 500
5000	Kassadagi pul mablag'lari	1 800
5100	Hisob-kitob hisobvarag'idagi pul mablag'lari	76 700
5200	Chet el valyutasidagi pul mablag'lari	20 000
8300	Ustav kapitali		300 000
8500	Rezerv kapitali		20 000
8700	Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)		125 500
6000	Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to'lovlar bo'yicha joriy majburiyatlar		88 000
6300	Olingan bo'naklarning joriy qismi		15 000
6400	Budjetga to'lovlar bo'yicha qarzlar		21 000
6700	Ish haqi bo'yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar		26 000
6810	Qisqa muddatli kreditlar		40 000
6950	Uzoq muddatli majburiyatlar – joriy qismi		30 000
6920	Hisoblangan foizlar		1 500
7810	Uzoq muddatli kreditlar		90 000
7000	Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga uzoq muddatli to'lovlar		12 000
	Jami	924 000	924 000

Debet va kredit jami teng — qaydnoma to'g'ri yopilgan, endi qoldiqlarni satrlarga joylash mumkin. E'tibor bering: bank krediti ikkiga bo'lingan. Kreditning keyingi 12 oyda to'lanadigan 30 000 qismi 6950 ga o'tkazilgan, qolgan 90 000 esa 7810 da turibdi (1-son BHMS, 73-band; 21-son BHMS, 302-band).

### 2-qadam: to'ldirilgan balans (hisobot davri oxiriga)

Satr	Ko'rsatkich	Hisob	Summa
010	AV boshlang'ich qiymati	0100	480 000
011	Eskirish summasi	0200	130 000
012	AV qoldiq qiymati	480 000 − 130 000	350 000
020	NMA boshlang'ich qiymati	0400	36 000
021	Amortizatsiya summasi	0500	12 000
022	NMA qoldiq qiymati	36 000 − 12 000	24 000
100	Kapital qo'yilmalar	0800	25 000
130	I bo'lim jami	350 000 + 24 000 + 25 000	399 000
150	Ishlab chiqarish zaxiralari	1000	64 000
160	Tugallanmagan ishlab chiqarish	2000	18 000
170	Tayyor mahsulot	2800	52 000
180	Tovarlar	30 000 − 6 000	24 000
140	Tovar-moddiy zaxiralari, jami	64 000 + 18 000 + 52 000 + 24 000	158 000
190	Kelgusi davr xarajatlari	3100	4 800
220	Xaridor va buyurtmachilarning qarzi	95 000 − 7 000	88 000
250	Xodimlarga berilgan bo'naklar	4200	1 200
260	Berilgan bo'naklar	4300	14 000
270	Budjetga bo'nak to'lovlari	4400	3 000
310	Boshqa debitorlik qarzlari	4800	2 500
210	Debitorlar, jami	88 000 + 1 200 + 14 000 + 3 000 + 2 500	108 700
330	Kassa	5000	1 800
340	Hisob-kitob schyoti	5100	76 700
350	Chet el valyutasi	5200	20 000
320	Pul mablag'lari, jami	1 800 + 76 700 + 20 000	98 500
390	II bo'lim jami	158 000 + 4 800 + 108 700 + 98 500	370 000
400	Aktiv jami	399 000 + 370 000	769 000
410	Ustav kapitali	8300	300 000
430	Rezerv kapitali	8500	20 000
450	Taqsimlanmagan foyda	8700	125 500
480	I bo'lim jami	300 000 + 20 000 + 125 500	445 500
500	Mol yetkazib beruvchilarga uzoq muddatli qarz	7000	12 000
570	Uzoq muddatli bank kreditlari	7810	90 000
490	Uzoq muddatli majburiyatlar, jami	12 000 + 90 000	102 000
491	shu jumladan uzoq muddatli kreditorlik qarzlari	500-satr (520, 540, 560, 590 bo'sh)	12 000
610	Mol yetkazib beruvchilarga qarz	6000	88 000
670	Olingan bo'naklar	6300	15 000
680	Budjetga qarz	6400	21 000
720	Mehnatga haq to'lash bo'yicha qarz	6700	26 000
730	Qisqa muddatli bank kreditlari	6810	40 000
750	Uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi	6950	30 000
760	Boshqa kreditorlik qarzlar	6900 (6950 siz): 6920	1 500
600	Joriy majburiyatlar, jami	88 000 + 15 000 + 21 000 + 26 000 + 40 000 + 30 000 + 1 500	221 500
601	shu jumladan joriy kreditorlik qarzlari	88 000 + 15 000 + 21 000 + 26 000 + 1 500	151 500
770	II bo'lim jami	102 000 + 221 500	323 500
780	Passiv jami	445 500 + 323 500	769 000

400-satr = 780-satr = 769 000 ming so'm. Balans teng.

### Misoldan uchta saboq

Kontr schyotlar ikki xil ko'rinishda. Eskirish va amortizatsiya balansda o'z satrida (011, 021) ko'rinib turadi, savdo ustamasi va shubhali qarzlar rezervi esa ko'rinmaydi — ular 180 va 220-satrlarga «ichidan» ayirilgan holda tushadi. Agar 2980 va 4900 ayirilmaganida, aktiv 13 000 ming so'mga ortib ketardi va balans tenglashmasdi.
Bitta kredit — ikki satr. 120 000 ming so'mlik bank krediti 570 va 750-satrlarga bo'lindi. 750-satr 601 ga kirmaydi, shuning uchun joriy majburiyatlar (221 500) va joriy kreditorlik qarzlari (151 500) orasida farq bor: farq = kredit va qarzlar (40 000 + 30 000).
Bo'sh satrlar ham shaklda qoladi. «Charxpalak Mebel»da 030–090, 110, 120, 200, 211, 230, 240, 280–300, 360–380, 420, 440, 460, 470, 510–560, 580, 590, 602, 620–660, 690–710 va 740-satrlar uchun ma'lumot yo'q. Nizomning 13-bandi bo'yicha bunday satrlar chizib qo'yiladi.

«Hisobot davri boshiga» ustuni uchun (amaliy maslahat): o'tgan yilgi balansning «hisobot davri oxiriga» ustunini oldingizga qo'ying va solishtiring. Farq chiqsa, sababini (masalan, o'tgan yil hisobotiga kiritilgan tuzatishni) yozib qo'ying — izohlarda kerak bo'ladi.

Muddati o'tgan qarzlar ilovasi

211 yoki 602-satrda summa bo'lsa, balansga «Muddati o'tgan debitorlik va kreditorlik qarzlari rasshifrovkasi» ilovasi to'ldiriladi (ming so'mda). Ilovaning ustunlari:

Ustun	Mazmuni
1	T/r
2	Muddati o'tgan qarzdorlikka ega bo'lgan debitor va kreditorlar ro'yxati
3	Muddati o'tgan umumiy qarz
4	Tashkilotga bog'liq bo'lmagan sabablar bo'yicha vujudga kelgan muddati o'tgan qarzlar: jami
5	shu jumladan: hukumat qarorlariga asosan oldindan haq to'lamay jo'natilgan (olingan) mahsulotlar bo'yicha muddati o'tgan qarzlar
6	shu jumladan: davlat resurslari va jamg'armalaridan jo'natish ko'zda tutilgan xom ashyo va materiallar bo'yicha o'tkazilgan bo'nak to'lovlari summasi
7	shu jumladan: hukumat qarorlari bo'yicha kechiktirilgan qarzlar
8	shu jumladan: qonunchilikka muvofiq da'volar bo'yicha sud jarayonida ko'rib chiqilayotgan yoki iqtisodiy sud tomonidan kreditorlardan undirish to'g'risida qaror chiqqan qarzlar summasi

Satrlari ikki blokdan iborat:

Blok	Satrlar
Muddati o'tgan debitorlik qarzlari	1. Muddati o'tgan qarzdorlikka ega bo'lgan debitorlar, jami; 2. Respublika ichidagi muddati o'tgan qarzlar, jami; 2.1. shu jumladan, debitorlar nomi bo'yicha; 2.2. Ichki idoraviy muddati o'tgan qarzlar, jami; 2.2.1. shu jumladan debitorlar nomi bo'yicha; 3. Respublikadan tashqaridagi muddati o'tgan qarzlar, jami; 3.1. shu jumladan debitorlar nomi bo'yicha
Muddati o'tgan kreditorlik qarzlari	4. Muddati o'tgan qarzdorlikka ega bo'lgan kreditorlar, jami; 5. Respublika ichidagi muddati o'tgan qarzlar, jami; 5.1. shu jumladan, kreditorlar nomi bo'yicha; 5.2. Ichki idoraviy muddati o'tgan qarzlar, jami; 5.2.1. shu jumladan kreditorlar nomi bo'yicha; 6. Respublikadan tashqaridagi muddati o'tgan qarzlar, jami; 6.1. shu jumladan kreditorlar nomi bo'yicha

Kreditorlik blokida 6-ustun (xom ashyo va materiallar uchun o'tkazilgan bo'naklar) to'ldirilmaydi — shaklda «x» belgisi turibdi.

Ilova oxirida ham imzo bloki bor: «Mazkur moliyaviy hisobotda ko'rsatilgan ma'lumotlarning ishonchliligini tasdiqlayman», rahbar va bosh buxgalterning F.I.O. va imzosi, sana.

Ko'p uchraydigan xatolar

Xato	Nega xato	Asos
010-satrga asosiy vositalarni eskirish chegirilgan holda yozish	010 — boshlang'ich (qayta tiklash) qiymati, eskirish 011-satrda alohida, qoldiq 012-satrda	1-ilova, 010–012-satrlar; 1-son BHMS, 71-band
2980 «Savdo ustamasi»ni ayirmasdan tovarlarni yozish	180-satr «2900 dan 2980 ning ayirmasi»	1-ilova, 180-satr
4000 ni rezervsiz to'liq yozish	220-satr «4000 dan 4900 ning ayirmasi»; debitorlik qarzi va rezerv summasi tushuntirish xatida alohida ko'rsatiladi	1-ilova, 220-satr; 1-son BHMS, 44-band
Bitta kontragentning debitorlik va kreditorlik qarzini bir-biridan ayirib, faqat farqini ko'rsatish	Aktiv va majburiyatlar o'zaro hisobga olinmaydi (boshqa BHMSda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno)	1-son BHMS, 42-band
6950 ni ham 750, ham 760-satrga kiritish	760-satr «6950 dan tashqari 6900»	1-ilova, 750 va 760-satrlar
Uzoq muddatli kreditning keyingi 12 oyda to'lanadigan qismini 570-satrda qoldirish	12 oy ichida hisob-kitob qilinadigan majburiyat joriy; istisno — faqat 80-banddagi uchta shart bajarilsa	1-son BHMS, 73, 77 va 80-bandlar; 1-ilova, 750-satr
210, 490 yoki 600-satrga 230, 510, 620-satrlarni qo'shib yuborish	Shakldagi formulalarda bu satrlar yo'q	1-ilova, 210, 490, 600-satrlar formulalari
130-satrga 010 va 020 (boshlang'ich qiymat)ni qo'shish	Formula qoldiq qiymat satrlarini oladi: 012 va 022	1-ilova, 130-satr
480-satrda sotib olingan xususiy aksiyalarni qo'shish	Formulada «− 440»	1-ilova, 480-satr
Ma'lumot yo'q satrni bo'sh qoldirish	Satr chizib qo'yiladi	Nizom, 13-band
Valyutadagi pulni xarid kursida qoldirish	Chet el valyutasidagi aktiv va majburiyatlar Markaziy bank kursi bo'yicha so'mga qayta hisoblanadi	Nizom, 3-band
Muddati o'tgan qarz bor, lekin ilova to'ldirilmagan	211 va 602-satrlardagi yulduzcha ilovani talab qiladi	1-ilova ostidagi izoh
Balansni 1-martdan keyin topshirish	BHMS bo'yicha yillik hisobot keyingi yilning 1-martidan kechiktirmay	Nizom, 7-band

Amaliy maslahat: balansni topshirishdan oldin uchta tez tekshiruv qiling — (1) 400 = 780; (2) har bir jami satr yuqoridagi formulalar bo'yicha qayta hisoblangan; (3) 9000–9900 schyotlarda qoldiq yo'q.

Keyingi qadam

Balans korxonaning 31-dekabrdagi «suratini» beradi: nimasi bor va bu qayerdan kelgan. Yil davomida qancha daromad va xarajat bo'lgani esa Nizomning 2-ilovasi — moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotda ko'rinadi. Keyingi qo'llanmada o'sha hisobotni ham satrma-satr ko'rib chiqamiz: qaysi satrga qaysi daromad va xarajat schyoti boradi, yalpi foydadan sof foydagacha qanday yetib boriladi. Ungacha shakllarning to'liq ro'yxati va bo'sh blankalarni «Yana qarang» bo'limidagi umumiy maqoladan olishingiz mumkin.