Hisob yozuvdan ham qadimiymi? Mesopotamiyadagi loy tokenlar hikoyasi

Bir qiziq savol: insoniyat avval yozishni o'rgangan-u, keyin hisob yurita boshlaganmi? Yoki aksincha, hisob yuritish ehtiyoji odamlarni yozishga majbur qilganmi?

Arxeolog Denise Schmandt-Besserat ilgari surgan va keng tanilgan nazariyaga ko'ra, javob ikkinchisi. Ya'ni dunyodagi eng qadimgi yozuvlardan biri bo'lgan mixxat buxgalteriyadan o'sib chiqqan. Bu nazariyani hamma olimlar to'liq qabul qilmaydi, lekin u qadimgi hisob qanday ishlaganini juda yaxshi tushuntiradi.

Loy bo'lakchalar nimani "yozgan"?

Quyi Mesopotamiyada (hozirgi Iroq hududi) arxeologlar juda ko'p mayda, o'ziga xos shakldagi loy buyumlarni topgan. Britannica ma'lumotiga ko'ra, ularning ancha murakkab to'plami taxminan miloddan avvalgi 3500-yilga, ya'ni shaharlar paydo bo'la boshlagan davrga to'g'ri keladi.

Nazariya mazmuni oddiy: har bir shakl muayyan mahsulotni bildirgan. Bir shakl don, boshqasi qo'y yoki echki o'rnida ishlatilgan. Mayda loy bo'lakchalar (tokenlar) aslida hisob birligi bo'lgan: nechta token bo'lsa, shuncha mahsulot.

Manbalarga ko'ra, bunday tokenlar ancha oldin, miloddan avvalgi taxminan 8000-yildan uchraydi va ular konus, shar, disk, silindr kabi shakllarda bo'lgan.

Buni hayotga yaqinroq tasavvur qilaylik (muallif misoli). Cho'pon xo'jayinning 25 ta qo'yini yaylovga olib ketyapti. Ikkalasi qo'ylarni sanab, 25 ta "qo'y tokeni"ni bir joyga yig'ishadi. Kuzda cho'pon qaytganda tokenlar qayta sanaladi: qo'ylar soni tokenlarga teng bo'lsa, hisob joyida.

Nega konvert ichidagi tokenlar keraksiz bo'lib qoldi?

Tokenlarni yo'qotmaslik va almashtirib qo'ymaslik uchun ularni loy konvert (ichi bo'sh loy shar) ichiga solib, yopib qo'yishgan. Ammo konvertni sindirmasdan ichida nima borligini bilib bo'lmasdi.

Shunda yechim topilgan: har bir tokenni konvertga solishdan oldin uning sirtiga bosib, izini qoldirishgan. Endi tashqaridan qarab, ichida nechta va qanday token borligini ko'rish mumkin edi.

Keyingi qadam o'z-o'zidan kelgan: agar iz hamma narsani aytib bersa, tokenning o'zi nima uchun kerak? Nazariyaga ko'ra, asta-sekin tokenlar tushib qolgan va tekis loy taxtachaga faqat belgilar tushirila boshlangan. Mana shu belgilar keyinchalik yozuvga aylangan.

Bir muhim izoh: Turkiyadagi Ziyaret Tepe qazishmalarida tokenlar mixxat taxtachalari bilan bitta ma'muriy binoda topilgan. Demak, yozuv paydo bo'lgandan keyin ham tokenlar darhol yo'qolmagan, bir muddat yonma-yon ishlatilgan.

Bugungi buxgalterga bu tarix nima beradi?

Qiziq tomoni shundaki, loy konvertdagi g'oyalar bugun ham ishlaydi, faqat vositalar o'zgargan.

Oxirgi qatorga e'tibor bering. Cho'pon misolidagi "kuzda qo'ylarni sanash" bugungi inventarizatsiyaning aynan o'zi. Masalan, "Bog'bon" fermer xo'jaligida (shartli) dasturda 240 bosh qo'y ko'rinib turibdi. Yil oxirida qo'tonda sanab, 236 bosh chiqsa, 4 boshlik farqning sababi aniqlanadi. Besh ming yil oldingi savol bilan bir xil: yozuv bilan haqiqat mos keladimi?

Xulosa: buxgalteriya yozuvdan keyin paydo bo'lgan "qo'shimcha ish" emas. Nazariyaga ko'ra, aynan sanash va hisobni saqlash ehtiyoji insoniyatni yozishga olib kelgan.