Zenon papiruslari: 2 300 yil oldin Misrdagi yirik mulk boshqaruvchisi hisobni qanday yuritgan?
XX asr boshida Misrdagi Fayyum vohasida mahalliy qazuvchilar ikki mingdan ortiq papirusdan iborat arxivni topib oldi. Bu mil. av. III asrda yirik mulkni boshqargan Zenon ismli xizmatchining xatlari, shartnomalari va hisob yozuvlari edi. Qisqa tezislar va don omborining kirim-chiqim hisobi misoli.
Buxgalterning ish stolidagi papkani 2 300 yildan keyin kimdir ochib o'qisa, u bizning davrimiz haqida nimani bilib oladi? Qadimgi Misrda bunday "papka" haqiqatan ham saqlanib qolgan: u qum ostida yotgan papirus varaqlari bo'lib, egasining ismi Zenon edi.
Asosiy tezislar
- Zenon kim bo'lgan. NYU raqamli arxividagi tadqiqotga ko'ra, Zenon mil. av. III asr o'rtalarida Misr hukmdori Ptolemey II ning moliya vaziri Apollonniyning ishbilarmon vakili bo'lgan, keyinchalik Fayyum vohasidagi Filadelfiya qishlog'ida badavlat aholi sifatida yashagan.
- Boshqaruvchi buxgalter. Encyclopedia.com yozishicha, Zenon mil. av. 256-yildan Apollonniyning Fayyumdagi yirik mulkini boshqargan va Filadelfiyaning rivojlanishiga yordam bergan. Ya'ni u bugungi tilda aytganda xo'jalik rahbari, ta'minotchi va hisobchi vazifalarini bir o'zida bajargan.
- Arxiv qanday topilgan. Arxivni mahalliy aholi, o'g'it sifatida ishlatish uchun eski g'isht qoldiqlarini qazuvchilar (sebaxin) Filadelfiya xarobalaridan topgan; topilma 1914–1915-yillar qishiga oid (Ancient World Online; Encyclopedia.com 1915-yilni ko'rsatadi).
- Qancha hujjat. Michigan universiteti ko'rgazmasi topilmani ikki mingdan ortiq papirus deb ta'riflaydi. Arxiv bugun turli muzey va universitet to'plamlariga tarqalib ketgan.
- Ichida nima bor. Hujjatlar bir necha o'n yillik davrni qamraydi: Michigan universiteti taxminan qirq yil, Encyclopedia.com esa taxminan o'ttiz yil deb yozadi. Dastlabki qismida xatlar va hisoblar, keyingilarida Apollonniy mulki ishlari, qarz kabi shaxsiy ishlar bor. Buxgalter ko'zi bilan qaraganda, bu xatlar (birlamchi hujjatlar), shartnomalar va hisob yozuvlari (registrlar) birga saqlangan arxiv.
- Iqtisod tarixining manbasi. Rus-amerikalik tarixchi M. Rostovtsev 1922-yilda shu arxiv asosida "Mil. av. III asrda Misrdagi yirik mulk" nomli tadqiqotini e'lon qilgan. Michigan to'plamidagi papiruslarni esa K. K. Edgar 1931-yilda nashr etgan. Shu tufayli Zenon hujjatlari Ptolemeylar davri Misri xo'jaligini o'rganishda muhim manbaga aylangan.
O'shanda va hozir
| Jihat | Zenon arxivi (mil. av. III asr) | Bugungi korxona |
|---|---|---|
| Ma'lumot tashuvchi | Papirus varag'i | Elektron hujjat, hisob dasturi |
| Hujjat turlari | Xat, shartnoma, hisob, ariza | Shartnoma, yuk xati, schyot-faktura, dalolatnoma |
| Hisobni kim yuritadi | Mulk boshqaruvchisi (Zenon) | Buxgalter va moddiy javobgar shaxs |
| Kimga hisobot beriladi | Mulk egasi (Apollonniy) | Ta'sischi, rahbariyat, davlat organlari |
| Arxiv qayerda | Qum ostida, tasodifan saqlangan | Elektron arxiv, belgilangan muddat davomida |
Misol: "Oqtepa" don omborining oylik hisobi
Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, raqamlar shartli. U Zenon kabi mulk boshqaruvchisi bajargan eng oddiy ishni, ya'ni kirim, chiqim va qoldiqni hozirgi shaklda ko'rsatadi.
Shartli "Oqtepa" fermer xo'jaligining ombor mudiri Jasur oy oxirida don harakatini qopda hisobladi:
| Ko'rsatkich | Qop |
|---|---|
| Oy boshidagi qoldiq | 1 200 |
| Kirim: yig'ib olingan hosil | 3 450 |
| Chiqim: ishchilarga haq sifatida | 2 100 |
| Chiqim: urug'lik uchun | 980 |
| Hisob bo'yicha oy oxiridagi qoldiq | 1 570 |
Tekshiruv: 1 200 + 3 450 − 2 100 − 980 = 1 570 qop. Inventarizatsiyada omborda 1 540 qop sanaldi. Demak, 30 qop kamomad bor va uning sababini (yozilmay qolgan chiqim, o'lchov xatosi yoki yo'qotish) aniqlash kerak. Zenon arxividagi hisob yozuvlari ham, ehtimol, xuddi shu maqsadga xizmat qilgan: mulk egasiga nima kirgani va nima sarflanganini ko'rsatish.
Oldingi davr bilan bog'liqlik: Mesopotamiyada hisob loy tokenlar va taxtachalarda yuritilgan bo'lsa, Ptolemeylar Misrida u papirusdagi xat va ro'yxatlarga ko'chdi. Keyingi bosqichda, o'rta asrlarda, hind-arab raqamlari va daftar yozuvi hisobni yanada tartibli qildi.
Yana qarang
Manbalar
- Encyclopedia.com: Zeno, Papyri of · Zenon mil. av. 256-yildan Apollonniyning Fayyumdagi mulkini boshqargani va Filadelfiya shahrining rivojlanishiga yordam bergani; arxiv 1915-yilda ellinistik Filadelfiya o'rnidan topilgani
- NYU Faculty Digital Archive: C. Orrieux, Zenon arxivi haqidagi tadqiqot (E28) · Zenon Ptolemey II ning moliya vaziri Apollonniyning ishbilarmon vakili bo'lgani, keyin Filadelfiyada badavlat aholi sifatida yashagani
- Ancient World Online: The Archive of Zenon in the 1910s · arxivni Filadelfiyada o'g'it uchun eski g'isht qazuvchi mahalliy aholi (sebaxin) topgani; topilma 1914–1915-yillar qishiga oid
- Michigan universiteti kutubxonasi: What do the Zenon Papyri record? · hujjatlar taxminan qirq yillik davrni qamrashi; dastlabki qismida xatlar va hisoblar, keyingilarida Apollonniy mulki ishlari, qarz kabi shaxsiy ishlar borligi; Michigan to'plami butun arxivning bir qismi ekani
- Michigan universiteti kutubxonasi: Zenon Archive ko'rgazmasi · ikki mingdan ortiq qadimgi papirusdan iborat topilma
- ARCE kutubxonasi: Zenon papyri in the University of Michigan collection (C. C. Edgar, 1931) · Michigan to'plamidagi Zenon papiruslari 1931-yilda K. K. Edgar tomonidan nashr etilgani
- McMaster universiteti (History of Economic Thought arxivi): M. Rostovtzeff, A Large Estate in Egypt in the Third Century B.C. (1922) · Zenon arxivi asosidagi mil. av. III asr Misridagi yirik mulk iqtisodiyoti haqidagi tadqiqot (1922)
- "Oqtepa" ombori misoli va "o'shanda va hozir" jadvali · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar; hisob python bilan tekshirilgan