Qadimgi dunyoda soliq qanday yig'ilgan: Misr ruhoniylaridan Rim legionerlarigacha
Pul tanga bo'lmagan davrda ham davlat xazinasi to'lib turgan. Rozetta toshidagi soliq imtiyozi va Avgustning meros solig'i misolida qadimgi soliq tizimini bugungi bilan solishtiramiz.
Tasavvur qiling: siz qadimgi Misrdagi ibodatxona ruhoniysisiz. Fir'avn saroyidan xabar keladi: "Sizdan otamiz davridagidan ortiq soliq olinmaydi". Siz bu xushxabarni toshga o'yib, hamma ko'radigan joyga qo'yasiz. Ikki ming yildan ko'proq vaqt o'tib, o'sha tosh butun dunyoga mashhur bo'ladi, lekin soliq haqidagi hujjat sifatida emas.
Gap Rozetta toshi haqida. Uni hamma qadimgi Misr yozuvini o'qish kaliti sifatida biladi. Ammo toshdagi matnning o'zi miloddan avvalgi 196-yilda ruhoniylar kengashi chiqargan farmon bo'lib, unda podsho Ptolemey V ibodatxonalarga bergan imtiyozlar, jumladan soliq yengilliklari sanab o'tilgan.
Pul bo'lmagan joyda soliq nimada to'langan?
Britannica tarixchilari yozishicha, qadimgi dunyoda soliqning roli bugungidek katta bo'lmagan. Davlat daromadi ko'p hollarda urushdagi o'lja, podsho yerlari va majburiy mehnatdan kelgan. Soliq esa ko'pincha mahsulot bilan olingan: don, chorva, hunarmand buyumi.
Mantiqni oddiy misolda ko'raylik (muallif tomonidan tuzilgan, shartli). Nil bo'yidagi dehqon Sennefer o'n qop bug'doy yig'di. Mirzo kelib hosilni yozib oladi va bir qismini omborga oladi. Bu yerda "soliq bazasi" bu hosil, "soliq hisobotini" esa dehqon emas, davlat mirzosi yuritadi. Hisob-kitobchi kasbi aynan shu ehtiyojdan o'sib chiqqan.
Rim davlati soliqni qanday kengaytirdi?
Rimda soliq turlari ko'paydi. Britannica ma'lumotiga ko'ra, iste'mol soliqlari va bojlar bor edi, provinsiyalarda esa asosan jon solig'i va yer solig'i olingan.
Eng qiziq yangilik meros solig'i bo'ldi. Imperator Avgust nafaqaga chiqqan askarlarga to'lov qilish uchun alohida harbiy xazina (aerarium militare) tuzdi. Antik davr lug'atlari buni milodiy 6-yilga (Lepid va Arruntiy konsulligi yiliga) bog'laydi. Xazinaning asosiy daromadi meros va vasiyatdan olinadigan 5 foizlik soliq edi. Yaqin qarindoshlar bu soliqdan ozod qilingan.
E'tibor bering: bu soliq aniq bir maqsadga bog'langan edi. Bugun buni "maqsadli jamg'arma" deyishimiz mumkin.
O'shanda va hozir: nima o'zgardi?
| Belgi | Qadimgi dunyo | Bugun |
|---|---|---|
| To'lov shakli | Ko'pincha mahsulot (don, chorva) | Pul, asosan bank orqali |
| Kim hisoblaydi | Davlat mirzosi yoki soliq yig'uvchi | Ko'p hollarda to'lovchining o'zi yoki soliq agenti |
| Imtiyoz qanday e'lon qilinadi | Toshga o'yilgan farmon | Qonun hujjati, rasmiy nashr |
| Soliq qayerga ketadi | Podsho xazinasi, ba'zan maqsadli xazina | Davlat budjeti va jamg'armalar |
| Hujjat | Mirzo daftari, sopol yoki papirus | Elektron hisobot va hisob-faktura |
Asosiy g'oya esa o'zgarmagan: davlat xarajat qiladi, uni qoplash uchun daromad yoki mulkdan ulush oladi va buni yozib boradi. Keyingi bosqichda, o'rta asrlarda, soliq bilan bog'liq eng muhim savol paydo bo'ldi: soliqni kim ruxsati bilan solish mumkin?
Yana qarang
Manbalar
- Britannica: History of taxation · qadimgi dunyoda iste'mol soliqlari, bojlar, provinsiyalarda jon va yer solig'i; Rimda meros solig'i 5% bo'lgani, yaqin qarindoshlar ozod etilgani
- Britannica: What Does the Rosetta Stone Say? · Rozetta toshidagi Ptolemey V davri farmoni (miloddan avvalgi 196-yil)
- W. Smith, Dictionary of Greek and Roman Antiquities: Aerarium · Avgust armiyani ta'minlash uchun tuzgan aerarium militare; M. Emiliy Lepid va L. Arruntiy konsulligi yili (milodiy 6-yil)
- W. Smith, Dictionary of Greek and Roman Antiquities: Vicesima · vicesima hereditatium va uni yig'gan prokuratorlar
- Misollar va jadval · muallif tomonidan tuzilgan