Soliqning yetti elementi: har qanday soliqni tushunish uchun qaysi savollarga javob topish kerak?
Kursning ikkinchi darsi: Soliq kodeksi bo'yicha soliqning yetti elementi (obyekt, baza, stavka, davr, hisoblash, hisobot va to'lash tartibi), soliq to'lovchi, soliq agenti va soliq imtiyozi tushunchalari bitta mebel ustaxonasining QQS misolida.
Do'stingiz «yangi soliq chiqibdi» desa, birinchi nimani so'raysiz? Tajribali buxgalter darrov bir nechta savol beradi: kim to'laydi, nimaga solinadi, qancha, qaysi davr uchun, qanday to'lanadi? Soliq kodeksi bu savollarni tayyor ro'yxat qilib qo'ygan. Ro'yxatdagi bandlar soliq elementlari deyiladi. Birinchi darsda va'da qilganimizdek, bugun shular bilan tanishamiz.
Soliq qachon «belgilangan» hisoblanadi?
Soliq kodeksining 69-moddasi qat'iy shart qo'yadi: soliqning hamma elementlari qonunchilikda aniq ko'rsatilmaguncha, soliq belgilangan hisoblanmaydi. Elementlar yettita:
- soliq solish obyekti;
- soliq bazasi;
- soliq stavkasi;
- soliq davri;
- soliqni hisoblab chiqarish tartibi;
- soliq hisobotini taqdim etish tartibi;
- soliqni to'lash tartibi.
Xuddi shu moddaga ko'ra, soliqni belgilashda soliq imtiyozlari ham nazarda tutilishi mumkin. Kodeksning 9-moddasi esa yana bir talabni qo'shadi: soliqni belgilovchi qonunchilik soliqni kim to'lashini ham aniq ko'rsatishi kerak.
Ro'yxatni yod olishning eng oson yo'li uni savollarga aylantirish:
| Nima aniqlanadi | Qaysi savolga javob beradi | QQS misolida |
|---|---|---|
| Soliq to'lovchi | Kim to'laydi? | QQS to'lovchisi bo'lgan korxona |
| Soliq solish obyekti | Nimaga soliq solinadi? | Tovar va xizmatlarni sotish aylanmasi, tovar importi (238-modda) |
| Soliq bazasi | Nimadan hisoblanadi? | QQS qo'shilmagan sotuv narxi (248-modda) |
| Soliq stavkasi | Qancha? | 12 foiz (258-modda) |
| Soliq davri | Qaysi muddat uchun? | Bir oy (259-modda) |
| Hisoblash tartibi | Kim va qanday hisoblaydi? | Korxonaning o'zi (74-modda) |
| Hisobot tartibi | Natija qayerga va qanday shaklda topshiriladi? | Soliq organiga, elektron hujjat ko'rinishida (82-modda) |
| To'lash tartibi | Pul qanday o'tkaziladi? | Bank orqali, naqd pulsiz (74-modda) |
Atamalar bittalab: ta'rif va mini misol
Misolimiz qahramoni «Archa mebel» ustaxonasi (shartli). U QQS to'lovchisi va shu oyda fuqaro Sanjarga bitta stolni QQSsiz 5 000 000 so'mga sotdi.
- Soliq to'lovchi. Zimmasiga soliq to'lash majburiyati yuklatilgan yuridik yoki jismoniy shaxs (20-modda). Mini misol: stol sotuvi bo'yicha QQS to'lovchisi «Archa mebel». Sanjar soliqni narx ichida ko'taradi, lekin uni budjetga o'zi o'tkazmaydi.
- Soliq solish obyekti. Mavjud bo'lganda soliq majburiyatini keltirib chiqaradigan mol-mulk, harakat, harakat natijasi yoki boshqa o'lchanadigan holat (70-modda). Mini misol: stol sotildi, ya'ni QQS obyekti bo'lgan sotish aylanmasi paydo bo'ldi.
- Soliq bazasi. Obyektning soliq hisoblanadigan qiymati yoki boshqa o'lchovi (71-modda). Mini misol: QQSda baza, odatda, tomonlar kelishgan narx bo'yicha tovar qiymati, QQS qo'shilmagan holda. Stol uchun baza 5 000 000 so'm.
- Soliq stavkasi. Baza birligiga to'g'ri keladigan soliq, foizda yoki mutlaq summada (72-modda). Mini misol: QQS stavkasi 12 foiz, stol uchun 5 000 000 × 12% = 600 000 so'm.
- Soliq davri. Tugagach baza aniqlanib, to'lanadigan soliq hisoblanadigan muddat: kalendar yil yoki boshqa davr (73-modda). Mini misol: QQSda soliq davri bir oy, shuning uchun ustaxona oy davomidagi barcha sotuvlarini oy yakunida jamlaydi.
- Soliq hisoboti. Soliq to'lovchi soliq organiga belgilangan shaklda topshiradigan hisob-kitob. Yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar uni elektron hujjat tarzida taqdim etadi (82-modda). Mini misol: ustaxona buxgalteri oy yakuni bo'yicha QQS hisobotini soliq organiga elektron yuboradi.
- Soliq agenti. Zimmasiga soliqni hisoblash, uni soliq to'lovchidan ushlab qolish va budjetga o'tkazish majburiyati yuklatilgan shaxs (23-modda). Kodeksga ko'ra soliqni, odatda, to'lovchining o'zi hisoblaydi, ammo kodeksda nazarda tutilgan hollarda bu ish soliq agentiga yuklatilishi mumkin (74-modda). Mini misol: ustaxona duradgor ustaga ish haqi berganda, ustaning jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'ini ushlab qolib budjetga o'tkazadi (386-modda). Bu yerda ustaxona soliq agenti, soliq to'lovchi esa ustaning o'zi.
- Soliq imtiyozi. Qonunda soliq to'lovchilarning ayrim toifalariga berilgan afzallik, jumladan soliqni to'lamaslik yoki kamroq to'lash imkoniyati (75-modda). Muhim nozik joy: to'lov muddatini kechiktirish yoki bo'lib-bo'lib to'lash imkoniyati imtiyoz hisoblanmaydi. Mini misol: Soliq kodeksining 243-moddasida QQSdan ozod qilinadigan sotuvlar sanab o'tilgan; ro'yxatdagi tovarni sotgan korxona shu sotuv uchun QQS hisoblamaydi.
Har bir atamaning lug'atdagi sahifasi sahifa oxiridagi havolalarda.
Stol narxi qanday yig'iladi?
| Ko'rsatkich | Summa | Qaysi element |
|---|---|---|
| Stolning QQSsiz narxi | 5 000 000 so'm | Soliq bazasi |
| QQS stavkasi | 12% | Soliq stavkasi |
| QQS summasi (5 000 000 × 12%) | 600 000 so'm | Hisoblash tartibi |
| Sanjar to'laydigan narx | 5 600 000 so'm | Baza va soliq birga |
Birinchi darsdagi usul bilan tekshiramiz: 5 600 000 × 12 / 112 = 600 000 so'm. Natija bir xil.
Elementlarni bilish amalda nima beradi?
- Yangi qoidani tez tushunasiz. O'zgarish e'lon qilinganda yetti savolni ketma-ket berasiz: qaysi element o'zgardi? Stavkami, bazami yoki davrmi?
- Xatoni topish osonlashadi. Masalan, buxgalter adashib QQSni QQS qo'shilgan narxdan hisoblasa, 5 600 000 × 12% = 672 000 so'm chiqadi, ya'ni 72 000 so'm ortiqcha. Xato stavkada emas, bazada.
- Ish rejasi tuziladi. Soliq davrini bilgan buxgalter qachon hisoblash, qachon hisobot topshirish kerakligini oldindan rejalaydi.
Keyingi darsda
Uchinchi darsda Soliq kodeksida qanday soliqlar borligini va ular to'g'ri hamda egri soliqlarga qanday bo'linishini ko'rib chiqamiz.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Bekobod sement savdo» buxgalteri soliqni to'lash muddati o'tgandan keyin hisobotda soliqni kamaytirib yuborgan xatosini o'zi topdi. Soliq kodeksining 83-moddasiga ko'ra aniqlashtirilgan hisobot topshirsa, korxona qaysi holatda javobgarlikdan ozod qilinadi?
«Zomin suv» soliqni belgilangan muddatda to'lamay, bir necha kun kechiktirib to'ladi. Soliq kodeksining 110-moddasiga ko'ra penya qaysi kundan boshlab va qanday kunlik foiz stavkasida hisoblanadi?
«Mir texno» MChJ yangi xodim bilan mehnat shartnomasi tuzmoqda. Soliq kodeksining 127-moddasiga ko'ra mehnat shartnomasida soliq to'lovchining identifikatsiya raqami (STIR) bo'yicha qoida qanday?
«Anhor shisha» MChJ xaridorga shisha idishlarni yetkazib, hisobvaraq-faktura berdi. Keyin tomonlar yetkazilgan tovarning narxini o'zgartirishga kelishdi. Soliq kodeksining 47-moddasiga ko'ra sotuvchi nima qilishi shart?
«Zarbdor mebel» MChJ reklama aksiyasida 20 ta stulni mijozlarga tekin tarqatdi. Soliq kodeksining 46-moddasiga ko'ra tovarni bepul o'tkazish realizatsiya deb hisoblanadimi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 9-modda, 1-qism · soliqni belgilovchi qonunchilik soliq to'lovchilarni va soliqning boshqa barcha elementlarini aniqlab berishi kerak
- Soliq kodeksi, 20-modda, 1-qism · soliq to'lovchilar tushunchasi
- Soliq kodeksi, 23-modda, 1-qism · soliq agentlari tushunchasi
- Soliq kodeksi, 69-modda · soliqning yetti elementi; barcha elementlar aniqlangandagina soliq belgilangan hisoblanadi; soliq imtiyozlari nazarda tutilishi mumkin
- Soliq kodeksi, 70–73-moddalar · soliq solish obyekti, soliq bazasi, soliq stavkasi, soliq davri
- Soliq kodeksi, 74-modda, 2, 3 va 8-qismlar · soliqni to'lovchi mustaqil hisoblaydi; kodeksda nazarda tutilgan hollarda bu majburiyat soliq organi yoki soliq agentiga yuklatilishi mumkin; yuridik shaxslar va YaTT soliqni banklar orqali naqd pulsiz to'laydi
- Soliq kodeksi, 75-modda, 1 va 2-qismlar · soliq imtiyozi tushunchasi; to'lashni kechiktirish yoki bo'lib-bo'lib to'lash imtiyoz hisoblanmaydi
- Soliq kodeksi, 82-modda, 3-qism · yuridik shaxslar va YaTT soliq hisobotini elektron hujjat tarzida taqdim etadi
- Soliq kodeksi, 238-modda, 1-qism · QQS obyekti: realizatsiya joyi O'zbekiston bo'lgan tovar (xizmat) realizatsiyasi bo'yicha aylanma va tovarlar importi
- Soliq kodeksi, 248-modda, 1-qism · QQS bazasi: bitim taraflari qo'llagan narxdan kelib chiqqan tovar (xizmat) qiymati, QQS kiritilmagan holda
- Soliq kodeksi, 258-modda, 1-qism va 259-modda · QQS stavkasi 12 foiz; soliq davri bir oy (39-bobda boshqacha qoida belgilanmagan bo'lsa)
- Soliq kodeksi, 243-modda · QQSdan ozod etiladigan aylanma
- Soliq kodeksi, 386-modda, 1-qism, 1-band · jismoniy shaxsga daromad to'laydigan O'zbekiston Respublikasi yuridik shaxsi jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'ini to'lov manbaida hisoblab chiqarish, ushlab qolish va budjetga o'tkazish majburiyati yuklatilgan soliq agenti
- Misollar, ism va raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli